યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.61

એકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિદાકાશાચ્ચિદાકાશે પયસીવ પયોરયાઃ ।
ચિત્ત્વાજ્જીવાઃ સ્ફુરન્ત્યેતે એત એવ મનાંસિ નઃ

વિશદાકાશરૂપાણિ તાન્યેવ ચ મનાંસિ નઃ ।
જગન્તિ તાન્યનન્તાનિ સંપન્નાન્યભિતઃ સ્વયમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સર્વભૂતગણે મોક્ષં મહાકલ્પક્ષયે ગતે ।
પુનઃ કસ્ય કથં સર્ગસંવિત્તિરુપજાયતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહાપ્રલયપર્યન્તે ક્ષિતિજલપવનહુતાશાકાશા-શેષવિશેષવિનાશે આબ્રહ્મસ્થાવરાન્તેષુ મુક્તૌ પરિ-ણતેષુ ભૂયો યથેદં જગદનુભૂયતે તથા શૃણુ । અવ્યપદેશ્યં યત્પરમાર્થઘનં બ્રહ્મ ચિન્માત્રમિત્યાચ-ક્ષતે મુનયઃ તસ્ય હૃદયમિદં જગત્તસ્માદવ્યતિરિ-ક્તમેવ, સ એવ ચ દેવસ્તદાત્મીયં હૃદયં સ્વભાવં જગદિત્યવગચ્છતિ ચ વિનોદેનૈવ ન તુ વાસ્તવેન રૂપેણ જગદિતિ કિંચિદુપલભામહે, વિચારયન્ત-સ્તસ્માત્કિમિવ નશ્યતે કિમિવ જાયતે યથા પરમ કારણમવિનાશિ તથા તદ્ધૃદયમવિનાશ્યં ચ । મહા- કલ્પાદયશ્ચ તદવયવા એવ, અપરિજ્ઞાનમાત્રમત્ર કેવલં ભેદાયૈવ તદપિ પ્રેક્ષ્યમાણેન લભ્યત એવ

તસ્માન્ન કસ્યચિત્કિંચિત્કદાચિન્નશ્યતિ ક્વચિત્ ।
ન ચૈવ જાયતે બ્રહ્મ શાન્તં દૃશ્યમજં સ્થિતમ્

આકાશપરમાણુસહસ્રાંશમાત્રેઽપિ યા શુદ્ધચિ-ન્માત્રસત્તા વિદ્યતે

વપુર્જગદિદં તસ્યા નનુ નામ મહાચિતેઃ ।
કથં નશ્યત્યનષ્ટાયાં તસ્યાં સા ચ ન નશ્યતિ

સંવિદો હૃદયં સ્વપ્ને યથા ભાતિ જગત્તયા ।
વ્યોમાત્મૈવ તથૈવાદિસર્ગાત્પ્રભૃતિ ભાસતે

ચિદ્વ્યોમાવયવઃ સર્ગઃ સર્ગસ્યૈતાદૃશાઃ ક્ષયાઃ ।
ઉદયાશ્ચેતિ ખં સર્વે કિં નાશિ કિમનાશિ ચ

એષા હિ પરમાર્થસંવિદચ્છેદ્યા અદાહ્યાઽક્લેદ્યાઽ-શોષ્યા, સા હ્યતદ્વિદામદૃશ્યા તસ્યા યદ્ધૃદયં તત્તદેવ ભવતિ યથાસૌ ન નશ્યતિ તદન્તર્વર્તી જગદાદ્યનુભવો ન જાયતે ન નશ્યત્યેવેતિ કેવલં સ્મરણવિસ્મરણવ- શેન સ્વભાવરૂપેણાનુભવાનનુભવૌ કલ્પયતીવ

યદ્યદ્યદાત્મકં તત્ત્વં તદ્વિનાશે વિનાઽક્ષયિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્માત્મકં દૃશ્યં વિદ્ધિ બ્રહ્મવદક્ષયમ્

મહાપ્રલયાદયસ્તદવયવા એવ

ચિન્માત્રે પરમે વ્યોમ્નિ કુત એવ ભવાભવૌ ।
કુતો ભાવવિકારાદિઃ કથં વ્યોમ્નિ નિરાકૃતે

મહાકલ્પાદયો ભાવા નામૈતાનિ જગન્તિ ચ ।
બ્રહ્માત્મકતયૈવાસ્મિન્સંવિદ્બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્

નિરાકૃત્યચ્છચિન્માત્રં દૃશ્યં સંકલ્પ્ય તદ્વશમ્ ।
યાતિ યેનૈવ ઘટિતો યક્ષસ્તદ્ધૃદયે કિલ ।

યથાવયવિનો વૃક્ષસ્ય શાખાવિટપફલપલ્લવપુ-ષ્પાદ્યોઽવયવાસ્તથા પરમાર્થઘનસ્યાકાશાદપ્યચ્છ- રૂપસ્યાવ્યપદેશ્યસ્ય પ્રલયમહાપ્રલયનાશોદ્ભેદભાવા- ભાવસુખદુઃખજનનમરણ સાકારનિરાકારત્વાદયો- ઽવયવાઃ , યથૈવ ચાસાવવયવ્યનાશોઽવ્યપદેશ્યશ્ચ તથૈવ ત ઇતિ ।

અવયવાવયવિનોર્દૃશ્યયોર્વાપ્યદૃશ્યયોઃ ।
એકાત્મનોરેવ સદા ભેદોઽસ્તિ ન કદાચન ।

યથા તરોઃ સંવિન્મૂલં તથા પરમાર્થઘનસ્ય ક્વચિ-ત્કિંચિત્ત્વં ક્વચિત્સર્ગસ્તમ્બઃ ક્વચિલ્લોકાન્તરવિટપાઃ ક્વચિદ્વ્યવસ્થાઃ શાખાઃ ક્વચિત્પદાર્થપલ્લવાઃ ક્વચિત્પ્ર- કાશકુસુમમ્ ક્વચિદન્ધકારકાર્ષ્ણ્યં ક્વચિન્નભઃ કો-ટરં ક્વચિત્પ્રલયગુલ્માઃ ક્વચિન્મહાપ્રલયગુલ્માઃ ક્વચિ- દ્ધરિહરાદિગુલુચ્છકાઃ ક્વચિજ્જાડ્યત્વક્ એવમના-કારં વ્યોમરૂપમેવ સંવિદાત્મનિ બ્રહ્મણિ બ્રહ્મસદૃશ ભાવાદવ્યતિરિક્તમેવૈતત્સ્થિતમ્

ઇતો ભાવ્ય ઇતો ભાવ ઇતઃ સર્ગ ઇતઃ ક્ષયઃ ।
સ્વભાવ એવાનુભવ ઇતિ બ્રહ્માચલં સ્થિતમ્

એવંમયેઽપિ પરમે બ્રહ્માકાશે ન રઞ્જનાઃ ।
કાશ્ચિદેવાઙ્ગ સન્તીન્દુબિમ્બે વિમલતા યથા

નિર્મલે પરમાકાશે ક્વ ભાવાભાવરઞ્જનાઃ ।
ક્વાદિમધ્યાન્તકલનાઃ ક્વ લોકાન્તરવિભ્રમાઃ ]

અપરિજ્ઞાનમેવૈકં તત્ર દોષવદુત્થિતમ્ ।
કેવલં તત્પરાવૃત્ય પ્રેક્ષણાત્પરિશામ્યતિ

અજ્ઞાનં જ્ઞપ્તિબોધેન પરામૃષ્ટં પ્રણશ્યતિ ।
યેનૈવાભ્યુદિતસ્તેન પવનેનેવ દીપકઃ

અજ્ઞાનં સંપરિજ્ઞાતં નાસીદેવેતિ બુધ્યતે ।
અબન્ધમોક્ષં બ્રહ્મૈવ સર્વમિત્યવગમ્યતે

એવં બોધાદયો રામ મોક્ષ ઉક્તાઃ સ્વસંવિદા ।
વિચારયત્નો લભતે નાત્ર કશ્ચન સંશયઃ

ઇદં જગજ્જાલમનાદ્યજાતં
બ્રહ્માર્થમાભાતમિતીહ દૃષ્ટ્વા ।
વિચારદૃષ્ટ્યાઽષ્ટગુણેશ્વરત્વં
પશ્યંસ્તૃણં સ્વાત્મનિ જીવ આસ્તે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષાણો૦ જગદાકાશૈકબોધો નામૈકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬