યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.41-2

એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શિવઃ કિમુચ્યતે દેવ પરંબ્રહ્મ કિમુચ્યતે ।
આત્મા કિમુચ્યતે નાથ પરમાત્મા કિમુચ્યતે

તત્સત્કિંચિન્ન કિંચિચ્ચ શૂન્યં વિજ્ઞાનમેવ ચ ।
ઇત્યાદિભેદો ભગવંસ્ત્રિલોકેશ કિમુચ્યતે

ઈશ્વર ઉવાચ ।
અનાદ્યન્તમનાભાસં સત્કિંચિદિહ વિદ્યતે ।
ઇન્દ્રિયાણામગમ્યત્વાદ્યન્ન કિંચિદિવ સ્થિતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદિન્દ્રિયાણાં બુદ્ધ્યાદિયુક્તાનામપ્યદૃશ્યતામ્ ।
ગતં તત્કથમીશાન ત્વશઙ્કેનોપગમ્યતે

ઈશ્વર ઉવાચ ।
યો મુમુક્ષુરવિદ્યાંશઃ કેવલો નામ સાત્ત્વિકઃ ।
સાત્ત્વિકૈરેવ સોઽવિદ્યાભાગૈઃ શાસ્ત્રાદિનામભિઃ

અવિદ્યાં શ્રેષ્ઠયા શ્રેષ્ઠાં ક્ષાલયન્નિહ તિષ્ઠતિ ।
મલં મલેનાપહરન્યુક્તિજ્ઞો રજકો યથા

કાકતાલીયવત્પશ્ચાદવિદ્યાક્ષય આગતે ।
પ્રપશ્યત્યાત્મનૈવાત્મા સ્વભાવસ્યૈવ નિશ્ચયઃ

યથાકથંચિદઙ્ગારે નિઘૃષ્ય ક્ષાલયઞ્છિશુઃ ।
કરનૈર્મલ્યમાપ્નોતિ કાર્ષ્ણ્યાઙ્ગારક્ષયે યથા

યથાકથંચિચ્છાસ્ત્રાદ્યૈર્ભાગૈર્ભાગં વિચારયેત્ ।
સાત્ત્વિકસ્તામસો ભાગો દ્વયોરાત્મોદયસ્તથા

પશ્યત્યાત્માનમાત્મૈવ વિચારયતિ ચાત્મના ।
આત્મૈવેહાસ્તિ નાવિદ્યા ઇત્યવિદ્યાક્ષયં વિદુઃ

યાવત્કિંચિદિદં વસ્તુ નાના નાત્માવગમ્યતામ્ ।
ક્રમા ગુરૂપદેશાદ્યા નાત્મજ્ઞાનસ્ય કારણમ્

ગુરુર્હીન્દ્રિયવૃત્તાત્મા બ્રહ્મ સર્વેન્દ્રિયક્ષયાત્ ।
યદ્વસ્તુ યત્ક્ષયે પ્રાપ્યં તત્તસ્મિન્સતિ નાપ્યતે

અકારણાન્યપિ પ્રાપ્તા ભૃશં કારણતાં દ્વિજ ।
ક્રમા ગુરૂપદેશાદ્યા આત્મજ્ઞાનસ્ય સિદ્ધયે

ક્રમે ગુરૂપદેશાનાં પ્રવૃત્તે શિષ્યબોધતઃ ।
અનિર્દેશ્યોઽપ્યદૃશ્યોઽપિ સ્વયમાત્મા પ્રસીદતિ

શાસ્ત્રાર્થૈર્બુધ્યતે નાત્મા ગુરોર્વચનતો ન ચ ।
બુધ્યતે સ્વયમેવૈષ સ્વબોધવશતસ્તતઃ

ગુરૂપદેશશાસ્ત્રાર્થૈર્વિના ચાત્મા ન બુધ્યતે ।
એતત્સંયોગસત્તૈવ સ્વાત્મજ્ઞાનપ્રકાશિની

ગુરુશાસ્ત્રાર્થશિષ્યાણાં ચિરસંયોગસત્તયા ।
અહનીવ જનાચાર આત્મજ્ઞાનં પ્રવર્તતે

કર્મબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યન્તસુખદુઃખાદિસંક્ષયે ।
શિવ આત્મેતિ કથિતસ્તત્સદિત્યાદિનામભિઃ

યત્રેદમખિલં નાસ્તિ તદ્રૂપેણૈવ ચાસ્તિ વા ।
તદાકાશાદચ્છતરમનન્તં સદિવાસ્તિ હિ

અવિશ્રાન્તતયા યત્ર તનુવિદ્યૈર્મુમુક્ષુભિઃ ।
વિચિત્રશુદ્ધમનનકલઙ્કકલિતાત્મભિઃ

અદૂર એવ તિષ્ઠદ્ભિર્જીવન્મુક્તસ્ય દૃક્પથે ।
મોક્ષોપાસકબોધાય શાસ્ત્રાર્થરચનાય ચ

બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રપ્રમુખૈર્લોકપાલૈઃ સુપણ્ડિતૈઃ ।
પુરાણવેદસિદ્ધાન્તસિદ્ધયે ભાવિતાત્મભિઃ

ચિદ્બ્રહ્મ શિવ આત્મેશપરમાત્મેશ્વરાદિકા ।
એતસ્મિન્કલ્પિતા સંજ્ઞા નિઃસંજ્ઞે પૃથગીશ્વરે

એવમેતજ્જગત્તત્ત્વં સ્વં તત્ત્વં શિવનામકમ્ ।
સર્વથા સર્વદા સર્વસર્વં યત્સુખમાસ્વ ભો

શિવ આત્મા પરં બ્રહ્મેત્યાદિશબ્દૈસ્તુ ભિન્નતા ।
પુરાતનૈર્વિરચિતા તસ્ય ભેદો ન વસ્તુતઃ

એવં દેવાર્ચનં નિત્યં જ્ઞઃ કુર્વન્મુનિનાયક ।
યત્રાસ્મદાદયો ભૃત્યાસ્તત્પ્રયાન્તિ પરં પદમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અવિદ્યમાનમેવેદં વિદ્યમાનમિવ સ્થિતમ્ ।
યથા તન્મે સમાસેન ભગવન્વક્તુમર્હસિ

ઈશ્વર ઉવાચ ।
યોઽસૌ બ્રહ્માદિશબ્દાર્થઃ સંવિદં વિદ્ધિ કેવલમ્ ।
સ્વચ્છમાકાશમપ્યસ્ય સ્થૂલં મેરુરણોરિવ

સા વેદ્યમિહ ગચ્છન્તી યાતિ ચિન્નામયોગ્યતામ્ ।
અપ્યવેદ્યવતી નૂનમુન્મન્યન્તપદસ્થિતા

ક્ષણાદ્ભાવિતવેદ્યત્ત્વાદહન્તામનુગચ્છતિ ।
પુરુષત્વાત્પુમાન્સ્વપ્ને વનવારણતામિવ

અસ્યાહન્તાદિરૂપાયા દેશતાં કાલતાં ગતાઃ ।
સંપદ્યન્તે તતઃ શૂન્યરૂપિણ્યઃ સખ્ય એવ તાઃ

તાભિઃ સંવલિતા સૈવ સત્તા જીવાભિધાનિકા ।
ભવતિ સ્પન્દવિજ્ઞાના પવનસ્યેવ લેખિકા

જીવશક્તિસ્તથાભૂતા નિશ્ચયૈકવિલાસિની ।
બુદ્ધિતામનુયાતા સા ભવત્યજ્ઞપદે સ્થિતા

શબ્દશક્ત્યા ક્રિયાશક્ત્યા જ્ઞાનશક્ત્યાનુગમ્યતે ।
પ્રત્યેકં પ્રસ્ફુરત્યન્તરપ્રદર્શિતરૂપયા

મિલિત્વૈષ ગણઃ ક્ષિપ્રં સ્મૃતિં સમનુકૂલયન્ ।
મનો ભવતિ ભૂતાત્મબીજં સંકલ્પશાખિનઃ

આતિવાહિકદેહોક્તિભાજનં તદ્વિદુર્બુધાઃ ।
અન્તસ્થયા બ્રહ્મશક્ત્યા જ્ઞરૂપં સ્વાત્મનાત્મદૃક્

સંપદ્યમાના એવાસ્મિંશ્ચેતસીમા હિ શક્તયઃ ।
પશ્ચાદિહ બહિષ્ઠાસ્તા ઉદ્યન્ત્યનુદિતા અપિ

વાતસત્તા સ્પન્દસત્તા સ્પર્શસત્તા તથૈવ ચ ।
ત્વક્સત્તા તેજસાં સત્તા તથા સત્તાપ્રકાશિની

રૂપસત્તા જલસત્તા સ્વાદુસત્તા તથૈવ ચ ।
તથૈવ રસસત્તા ચ ગન્ધસત્તા તથૈવ ચ

ભૂસત્તા હેમસત્તા ચ પિણ્ડસત્તા ચ પીવરી ।
દેશસત્તા કાલસત્તા સર્વાઢ્યાકારવર્જિતા

સર્વસત્તાગણં ચૈતત્ક્રોડીકૃત્ય સ્વરૂપવત્ ।
સ્ફુરત્યાશ્રિત્ય પત્રાદિ બીજં બીજાદિતાં ગતમ્

એતત્પુર્યષ્ટકં વિદ્ધિ દેહોઽયં ચાતિવાહિકઃ ।
અપારબોધમેતત્તુ સ્ફુરત્યઙ્ગ વિભાગવત્

એવમાદ્યઙ્ગસંપન્નં સંપન્નં ન ચ કિંચન ।
ન જ્ઞાનં ન ચ તદ્રૂપં ન વિદાચિતચેતનમ્

પરં પરે પ્રસ્ફુરિતં કેવલં કેવલાત્મ સત્ ।
જલપીઠસ્ય જઠરે જલદ્રવવિલાસવત્

સંવિત્સંવેદનૈકાત્મ પૃથગેતદચેતનમ્ ।
સંપદ્યતે પરિજ્ઞાતં સંકલ્પનગરોપમમ્

સંવેદનાત્પરિજ્ઞાનાચ્છિવતામેવ ગચ્છતિ ।
અજ્ઞાતમેવ વા યત્તત્કથં ગચ્છતિ વસ્તુતામ્

અથૈતદ્વિન્દતે સ્વાન્તઃસંકલ્પાદંશતા સ્વતઃ ।
તન્માત્રસત્તા તસ્યાણોરેતાં પશ્યતિ દેહકે

સર્વં સ્થૂલત્વમાપન્નં તદેવાશુ પ્રપશ્યતિ ।
તસ્ય તન્માત્રરન્ધ્રાણિ યથાદેશં પ્રપશ્યતિ

તતઃ પુરુષરૂપૈકભાવનાત્પુરુષાકૃતિમ્ ।
કાકતાલીયવદ્દૃષ્ટ્વા તુષ્ટં પુષ્ટં ભવત્યલમ્

જીવદેતદવસ્થાકં સ્થિતં પશ્યતિ દેહકમ્ ।
અસન્તમેવ ગન્ધર્વપુરં સ્વપ્રનરં યથા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ગન્ધર્વનગરાકારમપિ સ્વપ્નનરોપમમ્ ।
જગદ્દુઃખાય દુઃખસ્ય કાત્ર યુક્તિઃ પરિક્ષયે

ઈશ્વર ઉવાચ ।
વાસનાવશતો દુઃખં વિદ્યમાને ચ સા ભવેત્ ।
અવિદ્યમાનં ચ જગન્મૃગતૃષ્ણામ્બુભઙ્ગવત્

અતઃ કિં વાસ્યતે કેન કસ્ય વા વાસના કુતઃ ।
કથં સ્વપ્નનરેણાઙ્ગ મૃગતૃષ્ણામ્બુ પીયતે

સદ્રષ્ટરિ તુ સાહન્તે સમનોમનનાદિકે ।
અવિદ્યમાને જગતિ યત્સત્તત્પરિદૃશ્યતે

યત્ર નો વાસના નૈવ વાસકો નૈવ વાસ્યતા ।
કેવલં કેવલીભાવઃ સંશાન્તકલનભ્રમઃ

યસ્ય સત્યોઽપ્યસત્યો વા શૂન્ય એવ હિ યક્ષકઃ ।
વિલીનસ્તસ્ય કૈવલ્યાત્કિમન્યદવશિષ્યતે

શૂન્ય એવ હિ વેતાલ ઇવેત્થં ચિત્તવાસના ।
ઉદિતેયં જગન્નામ્ની તચ્છાન્તૌ શાન્તિરક્ષતા

અહન્તાયાં જગતિ ચ મૃગતૃષ્ણાજલે ચ યઃ ।
સાસ્થસ્તં થિગ્ઘતનરં નોપદેશ્યસ્ત્વસાવિતિ

જીવં વિવેકિનમિહોપદિશન્તિ તજ્જ્ઞા
નો બાલમુદ્ભ્રમમસન્મયમાર્યમુક્તમ્ ।
અજ્ઞં પ્રશાસ્તિ કિલ યઃ કનકાવદાતાં
સ સ્વપ્નદૃષ્ટપુરુષાય સુતાં દદાતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ જગન્મિથ્યાત્વપ્રતિપાદનં નામૈકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ