Yoga Vasistha · Chapter 6.36

ṣaṭtriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
camatkurvantyathānarthā āvartā iva vāriṇi /
ekasvabhāvāḥ sakalā yathā vāritaraṅgakāḥ

sarvasyaivāsya viśvasya nirjñeyajñeyarūpiṇī /
paramākāśatārūpaṃ paropaśamasaṃśrayā

bālacintā purovyomni na kiṃcidapi me yathā /
tathedaṃ tattvato viśvaṃ satyaṃ tu śiśucetasi

arūpālokamananaṃ śilāputrakasainyavat /
rūpālokamanaskārā bhānti kevātra viśvatā

rūpālokamanaskārā sāraścinmātratāṃ vinā /
na labhyate'sāvaparaṃ vyomevātra kva viśvatā

vido vittvaṃ jagadbhrāntiravittvaṃ tu na vibhramaḥ /
vittvāvittve tvadāyatte cittācitte yathā tava

paramākāśarūpatvāccidvyomno vitatākṛteḥ /
na svabhāvaviparyāsaḥ kaścitsaṃbhavati kvacit

tanmayasyāsya viśvasya na svabhāvavikāritā /
vidyate prekṣyamāṇāpi kimu sāsya bhaviṣyati

sarvaṃ cidvyoma caivedaṃ na sattvamahamityapi /
vikārādyasti na jñaptāvajñaptiṃ na labhetkvacit

sarvaṃ śāntaṃ śivaṃ śuddhaṃ tvamahaṃtādivibhramam /
na kiṃcidapi paśyāmi vyomajaṃ kānanaṃ yathā

saṃvidākāśaśūnyatvaṃ yattadviddhi vaco mama /
idaṃ tvatsaṃvidākāśe svayamātmani tiṣṭhati

padamāhuḥ paraṃ sadyadanicchodayamāsitam /
pāṣāṇapuruṣasyeva citrasthasyeva cāsanam

sa viśrāntamanā maunī yasya prakṛtakarmasu /
spando dārunarasyeva vigatecchamanākulam

antaḥśūnyaṃ bahiḥśūnyaṃ virasaṃ gatavāsanam /
jagadveṇoriva jñasya jīvato bhāti jīvanam

yasya na svadate dṛśyamadṛśyaṃ svadate hṛdi /
sabāhyābhyantaraṃ śāntaḥ sa vitīrṇo bhavārṇavāt

ucyantāṃ śabdajālāni vaṃśavadgatavāsanam /
rasenānaṅgalagnena prakṛtānanyacodanaiḥ

spṛśyantāṃ sparśanīyāni yathāprāptānyavāsanam /
kūṭāgāravadakṣubdhamanicchamamanodayam

svādyantāṃ rasajālāni vigatecchābhayaiṣaṇam /
aparāgābhilaṣaṇaṃ yathāprāptāni darvivat

dṛśyantāṃ rūpajālāni punaḥ prāptānyavāsanam /
arasaṃ nirmanomānamagarvaṃ citranetravat

jighryantāṃ gandhapuṣpāṇi vigatecchamavāsanam /
spandabandhopalagnāni tyāgāya vanavātavat

iti cedvirasatvena bodhayitvā cikitsitāḥ /
na bhogarogāstadvacca śāntyai nāsti kathaiva ca

yaḥ svādayanbhogaviṣaṃ ratimeti dine dine /
so'gnau svamūrti jvalite kakṣamakṣayamujjhati

niricchatvaṃ samādhānamāhurāgamabhūṣaṇāḥ /
yathā śāmyenmano'nicchaṃ nopadeśaśataistathā

icchodayo yathā duḥkhamicchāśāntiryathā sukham /
tathā na narake nāpi brahmaloke'nubhūyate

icchāmātraṃ viduścittaṃ tacchāntirmokṣa ucyate /
etāvantyeva śāstrāṇi tapāṃsi niyamā yamāḥ

yāvatī yāvatī jantoricchodeti yathā yathā /
tāvatī tāvatī duḥkhabījamuṣṭiḥ prarohati

yathā yathecchā tanutāṃ yāti jantorvivekataḥ /
tathā tathopaśāmyanti duḥkhacintāviṣūcikāḥ

yathā yathecchā ghanatāṃ yāti lokasya rāgataḥ /
tathā tathā vivardhante duḥkhacintāviṣormayaḥ

icchā cikitsyate vyādhirna svayatnauṣadhena cet /
tadatra balavanmanye vidyate nauṣadhāntaram

icchopaśamanaṃ kartuṃ yadi kṛtsnaṃ na śakyate /
svalpamapyanugantavyaṃ mārgastho nāvasīdati

yastvicchātānave yatnaṃ na karoti narādhamaḥ /
so'ndhakūpe svamātmānaṃ dinānudinamujjhati

duḥkhaprasavaśālinyā bījamicchaiva saṃsṛteḥ /
samyagjñānāgnidagdhā sā na bhūyaḥ parirohati

icchāmātraṃ hi saṃsāro nirvāṇaṃ tadavedanam /
icchānutpādane yatnaḥ kriyatāṃ kiṃ vṛthābhramaiḥ

śāstropadeśaguravaḥ prekṣyante kimanarthakam /
kimicchānanusaṃdhānasamādhirnādhigamyate

yasyecchānanusaṃdhānamātre duḥsādhyatā mateḥ /
gurūpadeśaśāstrādi tasya nūnaṃ nirarthakam

icchāviṣavikāriṇyāmanta eva nṛṇāmalam /
duḥkhaprasarakāriṇyā hariṇyā janma jaṅgale

na bālīkriyate tvīṣadātmajñānāya cedasau /
icchopaśāntiḥ kriyatāṃ tayālaṃ tadavāpyate

niricchataiva nirvāṇaṃ secchataiva hi bandhanam /
yathāśakti jayedicchāṃ kimetāvati duṣkaram

jarāmaraṇajanmādi karañjakhadirāvaleḥ /
bījamicchā sadaivāntardahyatāṃ śamavahninā

yato yato niricchatvaṃ muktataiva tatastataḥ /
yāvadgati yathāprāṇaṃ hanyādicchāṃ samutthitām

yato yataśca secchatvaṃ bandhapāśāstatastataḥ /
puṇyapāpamayā duḥkharāśayo vitatārtayaḥ

icchānirāsarahite gate sādhoḥ kṣaṇe'pi ca /
dasyubhirmuṣitasyeva yuktamākrandituṃ ciram

yathā yathāsya puṃso'ntaricchā samupaśāmyati /
tathā tathāsya kalyāṇaṃ mokṣāya parivardhate

ātmano nirvivekasya yadicchāparipūraṇam /
saṃsāraviṣavṛkṣasya tadeva pariṣecanam

hṛdvṛkṣajāḥ svasukhaduḥkhakubījakośau
vairādivāśrayakṛtādaśubhācchubhācca /
āsādya duṣkṛtakṛśānuśikhāḥ śitāntā
icchāśchamacchamiti puṃspaśumādahanti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe saṃsārabījakathanaṃ nāma ṣaṭtriṃśaḥ sargaḥ