યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.36

ષટ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચમત્કુર્વન્ત્યથાનર્થા આવર્તા ઇવ વારિણિ ।
એકસ્વભાવાઃ સકલા યથા વારિતરઙ્ગકાઃ

સર્વસ્યૈવાસ્ય વિશ્વસ્ય નિર્જ્ઞેયજ્ઞેયરૂપિણી ।
પરમાકાશતારૂપં પરોપશમસંશ્રયા

બાલચિન્તા પુરોવ્યોમ્નિ ન કિંચિદપિ મે યથા ।
તથેદં તત્ત્વતો વિશ્વં સત્યં તુ શિશુચેતસિ

અરૂપાલોકમનનં શિલાપુત્રકસૈન્યવત્ ।
રૂપાલોકમનસ્કારા ભાન્તિ કેવાત્ર વિશ્વતા

રૂપાલોકમનસ્કારા સારશ્ચિન્માત્રતાં વિના ।
ન લભ્યતેઽસાવપરં વ્યોમેવાત્ર ક્વ વિશ્વતા

વિદો વિત્ત્વં જગદ્ભ્રાન્તિરવિત્ત્વં તુ ન વિભ્રમઃ ।
વિત્ત્વાવિત્ત્વે ત્વદાયત્તે ચિત્તાચિત્તે યથા તવ

પરમાકાશરૂપત્વાચ્ચિદ્વ્યોમ્નો વિતતાકૃતેઃ ।
ન સ્વભાવવિપર્યાસઃ કશ્ચિત્સંભવતિ ક્વચિત્

તન્મયસ્યાસ્ય વિશ્વસ્ય ન સ્વભાવવિકારિતા ।
વિદ્યતે પ્રેક્ષ્યમાણાપિ કિમુ સાસ્ય ભવિષ્યતિ

સર્વં ચિદ્વ્યોમ ચૈવેદં ન સત્ત્વમહમિત્યપિ ।
વિકારાદ્યસ્તિ ન જ્ઞપ્તાવજ્ઞપ્તિં ન લભેત્ક્વચિત્

સર્વં શાન્તં શિવં શુદ્ધં ત્વમહંતાદિવિભ્રમમ્ ।
ન કિંચિદપિ પશ્યામિ વ્યોમજં કાનનં યથા

સંવિદાકાશશૂન્યત્વં યત્તદ્વિદ્ધિ વચો મમ ।
ઇદં ત્વત્સંવિદાકાશે સ્વયમાત્મનિ તિષ્ઠતિ

પદમાહુઃ પરં સદ્યદનિચ્છોદયમાસિતમ્ ।
પાષાણપુરુષસ્યેવ ચિત્રસ્થસ્યેવ ચાસનમ્

સ વિશ્રાન્તમના મૌની યસ્ય પ્રકૃતકર્મસુ ।
સ્પન્દો દારુનરસ્યેવ વિગતેચ્છમનાકુલમ્

અન્તઃશૂન્યં બહિઃશૂન્યં વિરસં ગતવાસનમ્ ।
જગદ્વેણોરિવ જ્ઞસ્ય જીવતો ભાતિ જીવનમ્

યસ્ય ન સ્વદતે દૃશ્યમદૃશ્યં સ્વદતે હૃદિ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં શાન્તઃ સ વિતીર્ણો ભવાર્ણવાત્

ઉચ્યન્તાં શબ્દજાલાનિ વંશવદ્ગતવાસનમ્ ।
રસેનાનઙ્ગલગ્નેન પ્રકૃતાનન્યચોદનૈઃ

સ્પૃશ્યન્તાં સ્પર્શનીયાનિ યથાપ્રાપ્તાન્યવાસનમ્ ।
કૂટાગારવદક્ષુબ્ધમનિચ્છમમનોદયમ્

સ્વાદ્યન્તાં રસજાલાનિ વિગતેચ્છાભયૈષણમ્ ।
અપરાગાભિલષણં યથાપ્રાપ્તાનિ દર્વિવત્

દૃશ્યન્તાં રૂપજાલાનિ પુનઃ પ્રાપ્તાન્યવાસનમ્ ।
અરસં નિર્મનોમાનમગર્વં ચિત્રનેત્રવત્

જિઘ્ર્યન્તાં ગન્ધપુષ્પાણિ વિગતેચ્છમવાસનમ્ ।
સ્પન્દબન્ધોપલગ્નાનિ ત્યાગાય વનવાતવત્

ઇતિ ચેદ્વિરસત્વેન બોધયિત્વા ચિકિત્સિતાઃ ।
ન ભોગરોગાસ્તદ્વચ્ચ શાન્ત્યૈ નાસ્તિ કથૈવ ચ

યઃ સ્વાદયન્ભોગવિષં રતિમેતિ દિને દિને ।
સોઽગ્નૌ સ્વમૂર્તિ જ્વલિતે કક્ષમક્ષયમુજ્ઝતિ

નિરિચ્છત્વં સમાધાનમાહુરાગમભૂષણાઃ ।
યથા શામ્યેન્મનોઽનિચ્છં નોપદેશશતૈસ્તથા

ઇચ્છોદયો યથા દુઃખમિચ્છાશાન્તિર્યથા સુખમ્ ।
તથા ન નરકે નાપિ બ્રહ્મલોકેઽનુભૂયતે

ઇચ્છામાત્રં વિદુશ્ચિત્તં તચ્છાન્તિર્મોક્ષ ઉચ્યતે ।
એતાવન્ત્યેવ શાસ્ત્રાણિ તપાંસિ નિયમા યમાઃ

યાવતી યાવતી જન્તોરિચ્છોદેતિ યથા યથા ।
તાવતી તાવતી દુઃખબીજમુષ્ટિઃ પ્રરોહતિ

યથા યથેચ્છા તનુતાં યાતિ જન્તોર્વિવેકતઃ ।
તથા તથોપશામ્યન્તિ દુઃખચિન્તાવિષૂચિકાઃ

યથા યથેચ્છા ઘનતાં યાતિ લોકસ્ય રાગતઃ ।
તથા તથા વિવર્ધન્તે દુઃખચિન્તાવિષોર્મયઃ

ઇચ્છા ચિકિત્સ્યતે વ્યાધિર્ન સ્વયત્નૌષધેન ચેત્ ।
તદત્ર બલવન્મન્યે વિદ્યતે નૌષધાન્તરમ્

ઇચ્છોપશમનં કર્તું યદિ કૃત્સ્નં ન શક્યતે ।
સ્વલ્પમપ્યનુગન્તવ્યં માર્ગસ્થો નાવસીદતિ

યસ્ત્વિચ્છાતાનવે યત્નં ન કરોતિ નરાધમઃ ।
સોઽન્ધકૂપે સ્વમાત્માનં દિનાનુદિનમુજ્ઝતિ

દુઃખપ્રસવશાલિન્યા બીજમિચ્છૈવ સંસૃતેઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધા સા ન ભૂયઃ પરિરોહતિ

ઇચ્છામાત્રં હિ સંસારો નિર્વાણં તદવેદનમ્ ।
ઇચ્છાનુત્પાદને યત્નઃ ક્રિયતાં કિં વૃથાભ્રમૈઃ

શાસ્ત્રોપદેશગુરવઃ પ્રેક્ષ્યન્તે કિમનર્થકમ્ ।
કિમિચ્છાનનુસંધાનસમાધિર્નાધિગમ્યતે

યસ્યેચ્છાનનુસંધાનમાત્રે દુઃસાધ્યતા મતેઃ ।
ગુરૂપદેશશાસ્ત્રાદિ તસ્ય નૂનં નિરર્થકમ્

ઇચ્છાવિષવિકારિણ્યામન્ત એવ નૃણામલમ્ ।
દુઃખપ્રસરકારિણ્યા હરિણ્યા જન્મ જઙ્ગલે

ન બાલીક્રિયતે ત્વીષદાત્મજ્ઞાનાય ચેદસૌ ।
ઇચ્છોપશાન્તિઃ ક્રિયતાં તયાલં તદવાપ્યતે

નિરિચ્છતૈવ નિર્વાણં સેચ્છતૈવ હિ બન્ધનમ્ ।
યથાશક્તિ જયેદિચ્છાં કિમેતાવતિ દુષ્કરમ્

જરામરણજન્માદિ કરઞ્જખદિરાવલેઃ ।
બીજમિચ્છા સદૈવાન્તર્દહ્યતાં શમવહ્નિના

યતો યતો નિરિચ્છત્વં મુક્તતૈવ તતસ્તતઃ ।
યાવદ્ગતિ યથાપ્રાણં હન્યાદિચ્છાં સમુત્થિતામ્

યતો યતશ્ચ સેચ્છત્વં બન્ધપાશાસ્તતસ્તતઃ ।
પુણ્યપાપમયા દુઃખરાશયો વિતતાર્તયઃ

ઇચ્છાનિરાસરહિતે ગતે સાધોઃ ક્ષણેઽપિ ચ ।
દસ્યુભિર્મુષિતસ્યેવ યુક્તમાક્રન્દિતું ચિરમ્

યથા યથાસ્ય પુંસોઽન્તરિચ્છા સમુપશામ્યતિ ।
તથા તથાસ્ય કલ્યાણં મોક્ષાય પરિવર્ધતે

આત્મનો નિર્વિવેકસ્ય યદિચ્છાપરિપૂરણમ્ ।
સંસારવિષવૃક્ષસ્ય તદેવ પરિષેચનમ્

હૃદ્વૃક્ષજાઃ સ્વસુખદુઃખકુબીજકોશૌ
વૈરાદિવાશ્રયકૃતાદશુભાચ્છુભાચ્ચ ।
આસાદ્ય દુષ્કૃતકૃશાનુશિખાઃ શિતાન્તા
ઇચ્છાશ્છમચ્છમિતિ પુંસ્પશુમાદહન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે સંસારબીજકથનં નામ ષટ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ