યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.21-2

એકવિંશઃ સર્ગઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
યુગક્ષોભેષુ ઘોરેષુ વાક્યાસુ વિષમાસુ ચ ।
સુસ્થિરઃ કલ્પવૃક્ષોઽયં ન કદાચન કમ્પતે

અગમ્યોઽયં સમગ્રાણાં લોકાન્તરવિહારિણામ્ ।
ભૂતાનાં તેન તિષ્ઠામ ઇહ સાધો સુખેન વૈ

હિરણ્યાક્ષો ધરાપીઠં દ્વીપસપ્તકવેષ્ટિતમ્ ।
યદા જહાર તરસા નાકમ્પત તદા તરુઃ

યદા લોલાયિતવપુર્બભૂવામરપર્વતઃ ।
સર્વતો દત્તસામ્યાદ્રિસ્તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ

ભુજાવષ્ટમ્ભવિનમન્મેરુર્નારાયણો યદા ।
મન્દરં પ્રોદ્દધારાદ્રિં તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ

યદા સુરાસુરક્ષોભપતચ્ચન્દ્રાર્કમણ્ડલમ્ ।
આસીજ્જગદતિક્ષુબ્ધં તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ

ઉન્મૂલિતાદ્રીન્દ્રશિલા યદોત્પાતાનિલા વવુઃ ।
આધૂતમેરુતરવસ્તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ

યદા ક્ષીરોદલોલાદ્રિકન્દરાનિલકમ્પિતાઃ ।
કલ્પાભ્રપઙ્ક્તયશ્ચેરુસ્તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ

યદા સમન્તતો મેરુઃ કાલનેમિભુજાન્તરે ।
કિંચિદુન્મૂલિતોઽતિષ્ઠત્તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ

પક્ષીશપક્ષપવના અમૃતાક્રાન્તિસંગરે ।
યદા વવુઃ પતત્સિદ્ધાસ્તદાયં નાપતદ્દ્રુમઃ

યદા શેષાકૃતિં રુદ્રો નસમાપ્તૈકચેષ્ટિતામ્ ।
યયૌ ગરુત્માન્બ્રહ્માણ્ડં તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ

યદા કલ્પાનલશિખાઃ શૈલાબ્ધિસકલોલ્બણઃ ।
શેષઃ ફણાભિસ્તત્યાજ તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ

એવંરૂપે દ્રુમવરે તિષ્ઠતામાપદઃ કુતઃ ।
અસ્માકં મુનિશાર્દૂલ દૌઃસ્થિત્યેન કિલાપદઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કલ્પાન્તેષુ મહાબુદ્ધે વહત્સૂત્પાતવાયુષુ ।
પ્રપતત્સ્વિન્દુભાર્કેષુ કથં તિષ્ઠસિ વિજ્વરઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
યદા પપાત કલ્પાન્તે વ્યવહારો જગત્સ્થિતૌ ।
કૃતઘ્ન ઇવ સન્મિત્રં તદા નીડં ત્યજામ્યહમ્

આકાશ એવ તિષ્ઠામિ વિગતાખિલકલ્પનઃ ।
સ્તબ્ધપ્રકૃતિસર્વાઙ્ગો મનો નિર્વાસનં યથા

પ્રતપન્તિ યદાદિત્યાઃ શકલીકૃતભૂધરાઃ ।
વારુણીં ધારણાં બદ્ધ્વા તદા તિષ્ઠામિ ધીરધીઃ

યદા શકલિતાદ્રીન્દ્રા વાન્તિ પ્રલયવાયવઃ ।
પાર્વતીં ધારણાં બદ્ધ્વા ખે તિષ્ઠામ્યચલં તદા

જગદ્ગલિતમેર્વાદિ યાત્યેકાર્ણવતાં યદા ।
વાયવીં ધારણાં બદ્ધ્વા સંપ્લવેઽચલધીસ્તદા ૪

બ્રહ્માણ્ડપારમાસાદ્ય તત્ત્વાન્તે વિમલે પદે ।
સુષુપ્તાવસ્થયા તાવત્તિષ્ઠામ્યચલરૂપયા

યાવત્પુનઃ કમલજઃ સૃષ્ટિકર્મણિ તિષ્ઠતિ ।
તત્ર પ્રવિશ્ય બ્રહ્માણ્ડં તિષ્ઠામિ વિહગાલયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા તિષ્ઠસિ પક્ષીન્દ્ર ધારણાભિરખણ્ડિતઃ ।
કલ્પાન્તેષુ તથા કસ્માન્નાન્યે તિષ્ઠન્તિ યોગિનઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્નિયતિરેષા હિ દુર્લઙ્ઘ્યા પારમેશ્વરી ।
મયેદૃશેન વૈ ભાવ્યં ભાવ્યમન્યૈસ્તુ તાદૃશૈઃ

ન શક્યતે તોલયિતુમવશ્યં ભવિતવ્યતા ।
યદ્યથા તત્તથૈતદ્ધિ સ્વભાવસ્યૈવ નિશ્ચયઃ

મત્સંકલ્પવશેનૈવ કલ્પે કલ્પે પુનઃ પુનઃ ।
અસ્મિન્નેવ ગિરેઃ શૃઙ્ગે તરુરિત્થં ભવત્યયમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્યન્તમોક્ષદીર્ઘાયુર્ભવાન્નિર્દેશનાયકઃ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાન્ધીરો યોગયોગ્યમનોગતિઃ

દૃષ્ટાનેકવિધાનલ્પસર્ગસઙ્ગગમાગમઃ ।
કિં કિં સ્મરસિ કલ્યાણ ચિત્રમસ્મિઞ્જગત્ક્રમે

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
મહત્તર શિલાવૃક્ષામજાતતૃણવીરુધમ્ ।
અશૈલવનવૃક્ષૌઘાં સ્મરામીમાં ધરામધઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ ।
ભસ્મસારભરાપૂર્ણાં સંસ્મરામિ ધરામધઃ

અનુત્પન્નદિવાધીશામશક્તશશિમણ્ડલામ્ ।
અવિભક્તદિવાલોકાં સંસ્મરામિ ધરામધઃ

મેરુરત્નતલોદ્યોતૈરર્ધપ્રકટકોટરમ્ ।
લોકાલોકમિવાક્યાઢ્યાદ્રિભુવનં સંસ્મરામ્યહમ્

પ્રવૃદ્ધાસુરસંગ્રામે ક્ષીયમાણન્તરામિહ ।
પલાયમાનામભિતઃ સંસ્મરામિ ધરામિમામ્

ચતુર્યુગાનિ ચાક્રાન્તામસુરૈર્મત્તકાશિભિઃ ।
દૈત્યાન્તઃપુરતાં પ્રાપ્તાં સંસ્મરામિ ધરામિમામ્

અત્યન્તાન્તરિતાન્તાન્તસમસ્તાપરમણ્ડલામ્ ।
અજદેવત્રયીશેષાં સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્

ચતુર્યુગાર્ધમપરં નીરન્ધ્રાં વનપાદપૈઃ ।
અદૃષ્ટેતરનિર્માણાં સંસ્મરામિ ધરામિમામ્

એવં ચતુર્યુગં સાગ્રં નીરન્ધ્રૈરચલૈર્વૃતામ્ ।
અપ્રવૃત્તજનાચારાં સંસ્મરામિ ધરામિમામ્

દશવર્ષસહસ્રાણિ મૃતદૈત્યાસ્થિપર્વતૈઃ ।
આકીર્ણાં પરિતઃ પૂર્ણાં સંસ્મરામિ ધરામિમામ્

ભયાદન્તર્હિતાશેષવૈમાનિકનભશ્ચરામ્ ।
દ્યાં ચ નિર્વૃક્ષનિઃશેષાં સંસ્મરામિ તમોમયીમ્

અનગસ્ત્યામગસ્ત્યાશામેકપર્વતતાં ગતામ્ ।
મત્તે વિન્ધ્યમહાશૈલે સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્

એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ વૃત્તાન્તાન્સંસ્મરામિ બહૂનપિ ।
કિં તેન બહુનોક્તેન સારં સંક્ષેપતઃ શૃણુ

અસંખ્યાતાન્મનૂન્બ્રહ્મન્સ્મરામિ શતશો ગતાન્ ।
સર્વાન્સંરમ્ભબહુલાંશ્ચતુર્યુગશતાનિ ચ

એકમેવ સ્વયં શુદ્ધં પુરુષાસુરવર્જિતમ્ ।
આલોકનિચયં ચૈકં કંચિત્સર્ગં સ્મરામ્યહમ્

સુરાપં બ્રાહ્મણં મત્તં નિષિદ્ધસુરશૂદ્રકમ્ ।
બહુનાથસતીકં ચ કંચિત્સર્ગં સ્મરામ્યહમ્

વૃક્ષનીરન્ધ્રભૂપીઠમકલ્પિતમહાર્ણવમ્ ।
સ્વયસંજાતપુરુષં કંચિત્સર્ગં સ્મરામ્યહમ્

અપર્વતમભૂમિં ચ વ્યોમસ્થામરમાનવમ્ ।
અચન્દ્રાર્કપ્રકાશાખ્યં કંચિત્સર્ગં સ્મરામ્યહમ્

અનિન્દ્રમમહીપાલમમધ્યસ્થાધમોત્તમમ્ ।
સ્વમમન્ધકકુપ્ચક્રં કંચિત્સર્ગં સ્મરામ્યહમ્

સર્ગપ્રારમ્ભકલના વિભાગો ભુવનત્રયે ।
કુલપર્વતસંસ્થાનં જમ્બૂદ્વીપં પૃથક્સ્થિતમ્

વર્ણધર્મધિયાં સૃષ્ટિવિભાગો મણ્ડલાવનેઃ ।
ઋક્ષચક્રકસંસ્થાનં ધ્રુવનિર્માણમેવ ચ

જન્મેન્દુભાસ્કરાદીનામિન્દ્રોપેન્દ્રવ્યવસ્થિતિમ્ ।
હિરણ્યાક્ષાપહરણં વરાહોદ્ધરણં ક્ષિતેઃ

કલ્પનં પાર્થિવાનાં ચ વેદાનયનમેવ ચ ।
મન્દરોન્મૂલનં ચાબ્ધેરમૃતાર્થં ચ મન્થનમ્

અજાતપક્ષો ગરુડઃ સાગરાણાં ચ સંભવઃ ।
ઇત્યાદિકા યાઃ સ્મૃતયઃ સ્વલ્પાતીતજગત્ક્રમાઃ ।
બાલૈરપિ હિ તાસ્તાત સ્મર્યન્તે તાસુ કો ગ્રહઃ

ગરુડવાહનં વિહગવાહનં વિહગવાહનં વૃષભવાહનમ્ ।
વૃષભવાહનં ગરુડવાહનં કલિતવાનહં કલિતજીવિતઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ભુશુણ્ડો૦ ચિરજીવિતવૃત્તાન્તકથનં નામૈકવિંશઃ સર્ગઃ ॥૨