યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.186

ષડશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
કુન્દદન્તે વદત્યેવં વસિષ્ઠો ભગવાન્મુનિઃ ।
ઉવાચેદમનિન્દ્યાત્મા પરમાર્થોચિતં વચઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બત વિજ્ઞાનવિશ્રાન્તિરસ્ય જાતા મહાત્મનઃ ।
કરામલકવદ્વિશ્વં બ્રહ્મેતિ પરિપશ્યતિ

કિલેદં ભ્રાન્તિમાત્રાત્મ વિશ્વં બ્રહ્મેતિ ભાત્યજમ્ ।
ભ્રાન્તિર્બ્રહ્મૈવ ચ બ્રહ્મ શાન્તમેકમનામયમ્

યદ્યથા યેન યત્રાસ્તિ યાદૃગ્યાવદ્યદા યતઃ ।
તત્તથા તેન તત્રાસ્તિ તાદૃક્તાવત્તદા તતઃ

શિવં શાન્તમજં મૌનમમૌનમજરં તતમ્ ।
સુશૂન્યાશૂન્યમભવમનાદિનિધનં ધ્રુવમ્

યસ્યા યસ્યાસ્ત્વવસ્થાયાઃ ક્રિયતે સંવિદા ભરઃ ।
સા સા સહસ્રશાખત્વમેતિ સેકૈર્યથા લતા

પરો બ્રહ્માણ્ડમેવાણુશ્ચિદ્વ્યોમ્નોન્તઃસ્થિતો યતઃ ।
પરમાણુરેવ બ્રહ્માણ્ડમન્તઃસ્થિતજગદ્યતઃ

તસ્માચ્ચિદાકાશમનાદિમધ્ય-
મખણ્ડિતં સૌમ્યમિદં સમસ્તમ્ ।
નિર્વાણમસ્તંગતજાતિબન્ધો
યથાસ્થિતં તિષ્ઠ નિરામયાત્મા

સ્વયં દૃશ્યં સ્વયં દ્રષ્ટૃ સ્વયં ચિત્ત્વં સ્વયં જડમ્ ।
સ્વયં કિંચિન્ન કિંચિચ્ચ બ્રહ્માત્મન્યેવ સંસ્થિતમ્

યથા યત્ર જગત્યેતત્સ્વયં બ્રહ્મ ખમાત્મનિ ।
સ્વરૂપમજહચ્છાન્તં યત્ર સંપદ્યતે તથા

બ્રહ્મ દૃશ્યમિતિ દ્વૈતં ન કદાચિદ્યથાસ્થિતમ્ ।
એકત્વમેતયોર્વિદ્ધિ શૂન્યત્વાકાશયોરિવ

દૃશ્યમેવ પરં બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મૈવ દૃશ્યતા ।
એતન્ન શાન્તં નાઽશાન્તં નાનાકારં ન ચાકૃતિઃ

યાદૃગ્પ્રબોધે સ્વપ્નાદિસ્તાદૃગ્દેહો નિરાકૃતિઃ ।
સંવિન્માત્રાત્મા પ્રતિઘઃ સ્વાનુભૂતોઽપ્યસન્મયઃ

સંવિન્મયો યથા જન્તુર્નિદ્રાત્માસ્તે જડોભવત્ ।
જડીભૂતા તથૈષાસ્તે સંવિત્સ્થાવરનામિકા

સ્થાવરત્વાજ્જડાચ્ચિત્ત્વં જઙ્ગમાત્મ પ્રયાતિ ચિત્ ।
જીવઃ સુષુપ્તાત્મા સ્વપ્નં જાગ્રચ્ચૈવ જગચ્છતૈઃ

આમોક્ષમેષા જીવસ્ય ભુવ્યમ્ભસ્યનિલેઽનલે ।
ખે ખાત્મભિર્જગલ્લક્ષૈઃ સ્વપ્નાભૈર્ભાસતે સ્થિતિઃ

ચિચ્ચિનોતિ તથા જાડ્યં નરો નિદ્રાસ્થિતિર્યથા ।
ચિનોતિ જડતાં ચિત્ત્વં ન નામ જડતાવશાત્

ચિતા વેદનવેત્તારં સ્થાવરં ક્રિયતે વપુઃ ।
ચિતા વેદનવેત્તારં જઙ્ગમં ક્રિયતે વપુઃ

યથા પુંસો નખાઃ પાદાવેકમેવ શરીરકમ્ ।
તથૈકમેવાપ્રતિઘં ચિતઃ સ્થાવરજઙ્ગમમ્

આદિસર્ગે સ્વપ્ન ઇવ યત્પ્રથામાગતં સ્થિતમ્ ।
ચિતો રૂપં જગદિતિ તત્તથૈવાન્ત ઉચ્યતે

તચ્ચૈવાપ્રતિઘં શાન્તં યથાસ્થિતમવસ્થિતમ્ ।
ન પ્રથામાગતં કિંચિન્નાસીદપ્રથિતં હિતમ્

અયમાદિરયં ચાન્તઃ સર્ગસ્યેત્યવભાસતે ।
ચિતઃ સુઘનનિદ્રાયાઃ સુષુપ્તસ્વપ્નકોષ્ઠતઃ

સ્થિત એકો હ્યનાદ્યન્તઃ પરમાર્થઘનો યતઃ ।
પ્રલયસ્થિતિસર્ગાણાં ન નામાપ્યસ્તિ માં પ્રતિ

પ્રલયસ્થિતિસર્ગાદિ દૃશ્યમાનં ન વિદ્યતે ।
એતન્ન ચાત્મનશ્ચાન્યચ્ચિત્રે ચિત્રવધૂર્યથા

કર્તવ્યચિત્રસેનાસ્માદ્યથા ચિત્રાન્ન ભિદ્યતે ।
નાનાઽનાનૈવ પ્રતિઘા ચિત્તત્ત્વે સર્ગતા તથા

વિભાગહીનયાપ્યેષ ભાગશ્ચિદ્ધનનિદ્રયા ।
સુષુપ્તાન્મુષ્યતે મોક્ષ ઇતિ સ્વપ્નસ્તુ ચિત્તકમ્

પ્રલયોઽયમિયં સૃષ્ટિરયં સ્વપ્નો ઘનસ્ત્વયમ્ ।
ભાસોઽપ્રતિઘરૂપસ્ય ચિત્સહસ્રરુચેરિતિ

ચિન્નિદ્રાયાઃ સ્વપ્નમયો ભાગશ્ચિત્તમુદાહૃતમ્ ।
તદેવ મુચ્યતે ભૂતં જીવો દેવાસુરાદિદૃક્

એષ એવ પરિજ્ઞાતઃ સુષુપ્તિર્ભવતિ સ્વયમ્ ।
યદા તદા મોક્ષ ઇતિ પ્રોચ્યતે મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ચિત્તં દેવાસુરાદ્યાત્મ ચિન્નિદ્રા સ્વાત્મદર્શનમ્ ।
કિયત્પ્રમાણં ભગવન્કથમસ્યોદરે જગત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિદ્ધિ ચિત્તં નરં દેવમસુરં સ્થાવરં સ્ત્રિયમ્ ।
નાગં નગં પિશાચાદિ ખગકીટાદિરાક્ષસમ્

પ્રમાણં તસ્ય ચાનન્તં વિદ્ધિ તદ્યત્ર રેણુતામ્ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં જગદ્યાતિ સહસ્રશઃ

યદેતદાદિત્યપથાદૂર્ધ્વં સંયાતિ વેદનમ્ ।
એતચ્ચિત્તં ભૂતમેતદપર્યન્તામલાકૃતિ

એતદુગ્રં ચિતો રૂપમસ્યાન્તર્ભુવનર્દ્ધયઃ ।
યદાયાન્તિ તદા સર્ગશ્ચિત્તાદાગત ઉચ્યતે

ચિત્તમેવ વિદુર્જીવં તદાદ્યન્તવિવર્જિતમ્ ।
ખં ઘટેષ્વિવ દેહેષુ ચાસ્તે નાસ્તે તદિચ્છયા

નિમ્નોન્નતાન્ભુવો ભાગાન્ ગૃહ્ણાતિ ચ જહાતિ ચ ।
સરિત્પ્રવાહોઽઙ્ગ યથા શરીરાણિ તથા મનઃ

અસ્ય ત્વાત્મપરિજ્ઞાનાદેષ દેહાદિસંભ્રમઃ ।
શામ્યત્યાશ્વવબોધેન મરુવાઃપ્રત્યયો યથા

જગત્યન્તરણુર્યત્ર તત્પ્રમાણં હિ ચેતસઃ ।
સદેવ ચ પુમાંસ્તસ્માત્પુંસામન્તઃસ્થિતં જગત્

યાવત્કિંચિદિદં દૃશ્યં તચ્ચિત્તં સ્વપ્નભૂષ્વિવ ।
તદેવ ચ પુમાંસ્તસ્માત્કો ભેદો જગદાત્મનોઃ

ચિદેવાયં પદાર્થૌઘો નાસ્ત્યન્યસ્મિન્પદાર્થતા ।
વ્યતિરિક્તા સ્વપ્ન ઇવ હેમ્નીવ કટકાદિતા

યથૈકદેશે સર્વત્ર સ્ફુરન્ત્યાપોઽમ્બુધૌ પૃથક્ ।
બ્રહ્મણ્યનન્યા નિત્યસ્થાશ્ચિતો દૃશ્યાત્મિકાસ્તથા

યથા દ્રવત્વમમ્ભોધાવાપો જઠરકોશગાઃ ।
સ્ફુરન્ત્યેવં વિદોઽનન્યાઃ પદાર્થૌઘાસ્તથાપરે

યથાસ્થિતજગચ્છાલભઞ્જિકાકાશરૂપધૃક્ ।
ચિત્સ્તમ્ભોયમપસ્પન્દઃ સ્થિત આદ્યન્તવર્જિતઃ

યથાસ્થિતમિદં વિશ્વં સંવિદ્વ્યોમ્નિ વ્યવસ્થિતમ્ ।
સ્વરૂપમત્યજચ્છાન્તં સ્વપ્નભૂમાવિવાખિલમ્

સમતા સત્યતા સત્તા ચૈકતા નિર્વિકારિતા ।
આધારાધેયતાન્યોન્યં ચૈતયોર્વિશ્વસંવિદોઃ

સ્વપ્નસંકલ્પસંસારવરશાપદૃશામિહ ।
સરોબ્ધિસરિદમ્બૂનામિવાન્યત્વં ન વાથવા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વરશાપાર્થસંવિત્તૌ કાર્યકારણતા કથમ્ ।
ઉપાદાનં વિના કાર્યં નાસ્ત્યેવ કિલ કથ્યતામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વવદાતચિદાકાશકચનં જગદુચ્યતે ।
સ્ફુરણે પયસામબ્ધાવાવર્તચલનં યથા

ધ્વનન્તોઽબ્ધિજલાનીવ ભાન્તિ ભાવાશ્ચિદાત્મકાઃ ।
સંકલ્પાદીનિ નામાનિ તેષામાહુર્મનીષિણઃ

કાલેનાભ્યાસયોગેન વિચારેણ સમેન ચ ।
જાતેર્વા સાત્ત્વિકત્વેન સાત્ત્વિકેનામલાત્મના

સમ્યગ્જ્ઞાનવતો જ્ઞસ્ય યથા ભૂઽતાર્થદર્શિનઃ ।
બુદ્ધિર્ભવતિ ચિન્માત્રરૂપા દ્વૈતૈક્યવર્જિતા

નિરાવરણવિજ્ઞાનમયી ચિદ્બ્રહ્મરૂપિણી ।
સંવિત્પ્રકાશમાત્રૈકદેહાદેહવિવર્જિતા

સોઽયં પશ્યત્યશેષેણ યાવત્સંકલ્પમાત્રકમ્ ।
સ્વમાત્મકચનં શાન્તમનન્યત્પરમાર્થતઃ

અસ્યા ઇદં હિ સંકલ્પમાત્રમેવાખિલં જગત્ ।
યથા સંકલ્પનગરં યથા સ્વપ્નમહાપુરમ્

આત્મા સ્વસંકલ્પવરઃ સ્વવદાતો યથા યથા ।
યદ્યથા સંકલ્પયતિ તથા ભવતિ તસ્ય તત્

સંકલ્પનગરે બાલઃ શિલાપ્રોડ્ડયનં યથા ।
સત્યં વેત્ત્યનુભૂયાશુ સ્વવિધેયનિયન્ત્રણમ્

સ્વસંકલ્પાત્મભૂતેઽસ્મિન્પરમાત્મા જગત્ત્રયે ।
વરશાપાદિકં સત્યં વેત્ત્યનન્યત્તથાત્મનઃ

સ્વસંકલ્પપુરે તૈલં યથા સિદ્ધ્યતિ સૈકતાત્ ।
કલ્પનાત્સર્ગસંકલ્પૈર્વરાદીહ તથાત્મનઃ

અનિરાવરણજ્ઞપ્તેર્યતઃ શાન્તા ન ભેદધીઃ ।
તતઃ સંકલ્પનાદ્વૈતાદ્વરાદ્યસ્ય ન સિદ્ધ્યતિ

યા યથા કલના રૂઢા તાવત્સાદ્યાપિ સંસ્થિતા ।
ન પરાવર્તિતા યાવદ્યત્નાત્કલ્પનયાન્યયા

બ્રહ્મણ્યવયવોન્મુક્તે દ્વિતૈકત્વે તથા સ્થિરે ।
યથા સાવયવે તત્ત્વે વિચિત્રાવયવક્રમઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનિરાવરણાજ્ઞાનાત્કેવલં ધર્મચારિણઃ ।
શાપાદીન્સંપ્રયચ્છન્તિ યથા બ્રહ્મંસ્તથા વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંકલ્પયતિ યન્નામ સર્ગાદૌ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ ।
તત્તદેવાનુભવતિ યસ્માત્તત્રાસ્તિ નેતરત્

બ્રહ્મ વેત્તિ યદાત્માનં સ બ્રહ્માયં પ્રજાપતિઃ ।
સ ચ નો બ્રહ્મણો ભિન્નં દ્રવત્વમિવ વારિણઃ

સંકલ્પયતિ યન્નામ પ્રથમોઽસૌ પ્રજાપતિઃ ।
તત્તદેવાશુ ભવતિ તસ્યેદં કલ્પનં જગત્

નિરાધારં નિરાલમ્બં વ્યોમાત્મ વ્યોમ્નિ ભાસતે ।
દુર્દૃષ્ટેરિવ કેશોણ્ડ્રં દૃષ્ટમુક્તાવલીવ ચ

સંકલ્પિતાઃ પ્રજાસ્તેન ધર્મો દાનં તપો ગુણાઃ ।
વેદાઃ શાસ્ત્રાણિ ભૂતાનિ પઞ્ચ જ્ઞાનોપદેશનાઃ

તપસ્વિનોઽથ વાદૈશ્ચ યદ્બ્રૂયુરવિલમ્બિતમ્ ।
યદ્યદ્વેદવિદસ્તત્સ્યાદિતિ તેનાથ કલ્પિતમ્

ઇદં ચિદ્બ્રહ્મચ્છિદ્રં ખં વાયુશ્ચેષ્ટાગ્નિરુષ્ણતા ।
દ્રવોઽમ્ભઃ કઠિનં ભૂમિરિતિ તેનાથ કલ્પિતાઃ

ચિદ્ધાતુરીદૃશો વાસૌ યદ્યત્ખાત્માપિ ચેતતિ ।
તત્તથાનુભવત્યાશુ ત્વમહં સ ઇવાખિલમ્

યદ્યથા વેત્તિ ચિદ્વ્યોમ તત્તથા તદ્ભવત્યલમ્ ।
સ્વપ્ને ત્વમહમાદીવ સદાત્માપ્યસદાત્મકમ્

શિલાનૃતં યથા સત્યં સંકલ્પનગરે તથા ।
જગત્સંકલ્પનગરે સત્યં બ્રહ્મણ ઈપ્સિતમ્

ચિત્સ્વભાવેન શુદ્ધેન યદ્બુદ્ધં યચ્ચ યાદૃશમ્ ।
તદશુદ્ધોઽન્યથા કર્તું ન શક્તઃ કીટકો યથા

અભ્યસ્તં બહુલં સંવિત્પશ્યતીતરદલ્પકમ્ ।
સ્વપ્ને જાગ્રત્સ્વરૂપે ચ વર્તમાનેઽખિલં ચ સત્

સદા ચિદ્વ્યોમ ચિદ્વ્યોમ્નિ કચદેકમિદં નિજમ્ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યાત્મકં રૂપં પશ્યદાભાતિ નેતરત્

એકં દ્રષ્ટા ચ દૃશ્યં ચ ચિન્નભઃ સર્વગં યતઃ ।
તસ્માદ્યથેષ્ટં યદ્યત્ર દૃષ્ટં તત્તત્ર સત્સદા

વાય્વઙ્ગસ્પન્દનવજ્જલાઙ્ગદ્રવભાવવત્ ।
યથા બ્રહ્મણિ બ્રહ્મત્વં તથાજસ્યાઙ્ગં જગત્

બ્રહ્મૈવાહં વિરાડાત્મા વિરાડાત્મવપુર્જગત્ ।
ભેદો ન બ્રહ્મજગતોઃ શૂન્યત્વામ્બરયોરિવ

યથા પ્રપાતે પયસો વિચિત્રાઃ કણપઙ્કતયઃ ।
વિચિત્રદેશકાલાન્તા નિપતન્ત્યુત્પતન્તિ ચ

નિપત્ત્યૈવૈકયાઽઽકલ્પં મનોબુદ્ધ્યાદિવર્જિતાઃ ।
આત્મન્યેવાત્મનો ભાન્તિ તથા યા બ્રહ્મસંવિદઃ

તાભિઃ સ્વયં સ્વદેહેષુ બુદ્ધ્યાદિપરિકલ્પનાઃ ।
કૃત્વોરરીકૃતા સર્ગશ્રીરદ્ભિર્દ્રવતા યથા

તદેવં જગદિત્યઽસ્તિ દુર્બોધેન મમ ત્વિદમ્ ।
અકારણકમદ્વૈતમજાતં કર્મ કેવલમ્

અસ્તસ્થિતિઃ શરીરેઽસ્મિન્યાદૃગ્રૂપાનુભૂયતે ।
ઉપલાદૌ જડા સત્તા તાદૃશી પરમાત્મનઃ

યથૈકસ્યાં સુનિદ્રાયાં સુષુપ્તસ્વપ્નકૌ સ્થિતૌ ।
તથૈતે સર્ગસંહારભાસૌ બ્રહ્મણિ સંસ્થિતે

સુષુપ્તસ્વપ્નયોર્ભાતઃ પ્રકાશતમસી યથા ।
એકસ્યામેવ નિદ્રાયાં સર્ગાસર્ગૌ તથા પરે

યથા નરોઽનુભવતિ નિદ્રાયાં દૃષદઃ સ્થિતિમ્ ।
પરમાત્માનુભવતિ તથૈતજ્જડસંસ્થિતિમ્

અઙ્ગુષ્ઠસ્યાથવાઙ્ગુલ્યા વાતાદ્યસ્પર્શને સતિ ।
યોઽન્યચિત્તસ્યાનુભવો દૃષદાદૌ સ આત્મનઃ

વ્યોમોપલજલાદીનાં યથા દેહાનુભૂતયઃ ।
તથાસ્માકમચિત્તાનામદ્ય નાનાનુભૂતયઃ

કાલે કલ્પેષુ ભાન્ત્યેતા યથાહોરાત્રસંવિદઃ ।
તથાઽસંખ્યાઃ પરે ભાન્તિ સર્ગસંહારસંવિદઃ

આલોકરૂપમનનાનુભવૈષણેચ્છા-
મુક્તાત્મનિ સ્ફુરતિ વારિઘને સ્વભાવાત્ ।
આવર્તવીચિવલયાદિ યથા તથાયં
શાન્તે પરે સ્ફુરતિ સંહૃતિસર્ગપૂગઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦વા૦દે૦મો૦નિ૦ઉ૦ બ્રહ્મગી૦ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેતિ પ્રતિપાદનયોગોપદેશો નામ ષડશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ