Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 6.163

6.163.163

triṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

6.163.1

śrīrāma uvāca /
vinendriyajayenedaṃ nājñatvamupaśāmyati /
tadindriyāṇi jīyante kathaṃ kathaya me mune

6.163.2

śrīvasiṣṭha uvāca /
na ca prabhūtabhogeṣu na puṃstve na ca jīvite /
na cendriyajayonmuktau dīpastanudṛśo yathā

6.163.3

tadindriyajaye yuktimimāmavikalāṃ śrṛṇu /
siddhimeti svayatnena sukhena tanuretayā

6.163.4

cinmātraṃ puruṣaṃ viddhi cetanājjīvanāmakam /
yaccetati sa jīvo'ntastanmayo bhavati kṣaṇāt

6.163.5

saṃvitprayatnasaṃbodhaniśitāṅkuśakarṣaṇaiḥ /
manomataṅgajaṃ mattaṃ jitvā jayati nānyathā

6.163.6

cittamindriyasenāyā nāyakaṃ tajjayājjayaḥ /
upānadgūḍhapādasya nanu carmāvṛtaiva bhūḥ

6.163.7

saṃvidaṃ saṃvidākāśe saṃropya hṛdi tiṣṭhataḥ /
svayameva manaḥ śāmyennīhāra iva śāradaḥ

6.163.8

svasaṃvidyatnasaṃrodhādyathā cetaḥ praśāmyati /
na tathāṅga tapastīrthavidyāyajñakriyāgaṇaiḥ

6.163.9

yacca saṃvedyate kiṃcittattatsaṃvidi saṃvidā /
nūnaṃ vismāryate yatnādbhogānāmiti tajjayaḥ

6.163.10

svasaṃvedanayatnena viṣayāmiṣato'niśam /
kiṃcitsaṃrodhitā saṃvittatprāptaṃ vaibudhaṃ padam

6.163.11

svadharmavyavahāreṇa yadāyāti tadeva me /
rocate nānyadityeva pade vajradṛḍhībhava

6.163.12

saṃvitpravṛttimartheṣu viruddheṣu vivarjayan /
arjayañchamasaṃtoṣau yaḥ sthitaḥ sa jitendriyaḥ

6.163.13

saṃvidrasikatāsvantastathā nīrasatāsu ca /
yasya nodvegamāyāti manastasyopaśāmyati

6.163.14

saṃvitprayatnasaṃrodhānmanaḥ svāyanamujjhati /
cetaścapalatonmuktaṃ vivekamanudhāvati

6.163.15

vivekavānudārātmā vijitendriya ucyate /
vāsanāvīcivegena bhavābdhau na sa muhyate

6.163.16

sādhusaṃparkasacchāstrasamālokanato'niśam /
jitendriyo yathāvastu jagatsatyaṃ prapaśyati

6.163.17

satyāvalokanācchāntimeti saṃsārasaṃbhramaḥ /
marāviva jalajñānaṃ mithyāpatanaduḥkhadam

6.163.18

acetyameva cinmātramidaṃ jagaditi sthitam /
ityeva satyabodhasya bandhamokṣadṛśau kutaḥ

6.163.19

anākāraṃ yathā vāri kṣīṇaṃ vahati no punaḥ /
akāraṇaṃ tathā dṛśyaṃ jñānacchinnaṃ na rohati

6.163.20

vedanaṃ vyomamātraṃ tvamahamityādirūpadhṛk /
varjayitvaitadanyatsyādahamityādikaṃ jagat

6.163.21

avidyāmātramevedamahamityādikaṃ jagat /
cidvyomnyeva sthitaṃ śāntaṃ śūnyamātraśarīrakam

6.163.22

idaṃ cidvyomni cicchāyā jagadityeva bhāsate /
śūnyaśūnyaiva ciccāsau śūnyā cetyeva niścayaḥ

6.163.23

svapnadarśanadṛṣṭāntaḥ kena nāmātra khaṇḍyate /
asanmayo'nubhūtaśca svānubhūto'pyasanmayaḥ

6.163.24

so'ṅga saṃvittimātrātmā yadyadrājyaṃ mahīyate /
nakartṛkarmakaraṇaṃ rūpaṃ tadvajjagacciteḥ

6.163.25

akartṛkarmakaraṇamahaṃ ciddhanamātrakam /
jagaccedamanirdeśyaṃ svasaṃvedanalakṣaṇam

6.163.26

yathā svapneṣu maraṇamanubhūtaṃ na vidyate /
marau jalecchā'vidyeyaṃ vidyamānā na vidyate

6.163.27

cidvyomnā kācakacyaṃ svaṃ sargādau vyomni cetitam /
jagadityeva nirmūlaṃ kākatālīyavatsvayam

6.163.28

nirmūlameva bhātīdamabhātamapi bhātavat /
tasmādyadbhāsuramidaṃ tattadeva padaṃ viduḥ

6.163.29

jīvādikacanaṃ tvatra yadbhātīdaṃ tadeva tat /
śūnyataiva bhavedvyoma vāryevāvartavṛttayaḥ

6.163.30

yathāvayavino rūpamekaṃ sāvayavaṃ bhavet /
ekaṃ jīvādyavayavaṃ brahmānavayavaṃ tathā

6.163.31

ābhāsamātraṃ dṛśyātma cinmātraṃ śāntamavyayam /
sthitamāsthāḥ kimetasminsvabhāve sve vicāryate

6.163.32

nādyantamantaḥkalanāḥ kāścitsanti pare pade /
tadrūpamevāvidyeyaṃ nāvidyā tviha vidyate

6.163.33

jīvaḥ svapnādviśañjāgrajjāgrataḥ svapnamāviśan /
prabuddho vāstvabuddho vāpyekarūpatayā sthitaḥ

6.163.34

sthite suṣuptaturye dve sadā svapne'tha jāgrati /
jāgratsvapnāvekameva turyaṃ vetti tu buddhadhīḥ

6.163.35

jāgratsvapnaḥ suṣuptaṃ ca sarvaṃ turyaṃ prabodhinaḥ /
nāvidyā vidyate tasya dvayastho'pyeva so'dvayaḥ

6.163.36

dvaitamadvaitamityetadahaṃtvamidamityapi /
niravidyasya kalanā kutaḥ kāpyambaraṃ kutaḥ

6.163.37

dvaitādvaitasamudbhedairvākyasaṃdarbhavibhramaiḥ /
krīḍantyabuddhāḥ śiśavo bodhavṛddhā hasanti tān

6.163.38

dvaitādvaitavivādehā hṛdayākāśamañjarī /
vinaitayeha nodeti prabodhākāśamārjanam

6.163.39

suhṛdbhūtvā vivādena dvaitādvaitavicāraṇā /
kṛtā hṛdayagehe'ntaravidyābhasmamārjanī

6.163.40

taccittāstadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam /
kathayantaśca tannityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca

6.163.41

teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam /
jāyate buddhiyogo'sau yena te yānti tatpadam

6.163.42

kilopakurute yatnāttṛṇamātrāvagopane /
kathaṃ sidhyatyayatnena trailokyagaṇagopanam

6.163.43

adhyātmavyasanonmuktaṃ tataṃ hṛtsthā'dhamā'prabhu /
upahāsāspadaṃ yasyā jagadapyuttamasthiteḥ

6.163.44

kiṃ nāmedaṃ kila sukhaṃ yadrājyādimanoṅkuram /
tattvajñānaikaviśrāntau devarājapadaṃ tṛṇam

6.163.45

suptāḥ prabuddhāḥ paśyanti dṛśyaṃ dṛśye ratā yathā /
tathā dṛśye'ratāḥ śāntāḥ santaḥ paśyanti tatpadam

6.163.46

vinā yatnabhareṇedaṃ na kadācana siddhyati /
mahato'bhyāsavṛkṣasya phalaṃ viddhi paraṃ padam

6.163.47

idaṃ bahūktametena kimeteneti durmatiḥ /
na grāhyaitāvatāpyukte nādatte nedamajñadhīḥ

6.163.48

bhūyobhūyaḥ parāvṛttyā ciramāsvādyate yadi /
śrūyate kathyate cedaṃ tajjñenājñena bhūyate

6.163.49

yastvekavāramālokya dṛṣṭamityeva saṃtyajet /
idaṃ sa nāma śāstrebhyo bhasmāpyāpnoti nādhamaḥ

6.163.50

idamuttamamākhyānamadhyeyaṃ vedavatsadā /
vyākhyeyaṃ pūjanīyaṃ ca puruṣārthaphalapradam

6.163.51

yadasmātprāpyate śāstrāttattadvedādavāpyate /
asminjñāte kriyā jñānaṃ dvayaṃ yāti pavitratām

6.163.52

vedāntatarkasiddhāntastvasminjñāte ca budhyate /
idamuttamamākhyānaṃ vyākhyātaṃ śāstradṛṣṭiṣu

6.163.53

kāruṇyādbhavatāmetadahaṃ vacmi na māyayā /
bhavantastvavagacchanti māyāmetadvicāryatām

6.163.54

asmācchāstravarādvodhā jāyante ye vicāritāt /
lavaṇairvyañjanānīva bhānti śāstrāntarāṇi taiḥ

6.163.55

anāryamidamākhyānamityanādṛtya dṛśyadhīḥ /
mā bhavaṃtvātmahantāro bhavanto bhavabhāginaḥ

6.163.56

tātasya kūpo'yamiti bruvāṇāḥ
kṣāraṃ jalaṃ kāpuruṣāḥ pibanti /
yathā bhavanto vivicāravanta-
stathāniśaṃ mā bhavatājñatāptyai

6.163.163

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nivā० u० indriyajayopāyaśāstravarṇanaṃ nāma triṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc