Yoga Vasistha · Chapter 6.163
triṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
vinendriyajayenedaṃ nājñatvamupaśāmyati /
tadindriyāṇi jīyante kathaṃ kathaya me mune
śrīvasiṣṭha uvāca /
na ca prabhūtabhogeṣu na puṃstve na ca jīvite /
na cendriyajayonmuktau dīpastanudṛśo yathā
tadindriyajaye yuktimimāmavikalāṃ śrṛṇu /
siddhimeti svayatnena sukhena tanuretayā
cinmātraṃ puruṣaṃ viddhi cetanājjīvanāmakam /
yaccetati sa jīvo'ntastanmayo bhavati kṣaṇāt
saṃvitprayatnasaṃbodhaniśitāṅkuśakarṣaṇaiḥ /
manomataṅgajaṃ mattaṃ jitvā jayati nānyathā
cittamindriyasenāyā nāyakaṃ tajjayājjayaḥ /
upānadgūḍhapādasya nanu carmāvṛtaiva bhūḥ
saṃvidaṃ saṃvidākāśe saṃropya hṛdi tiṣṭhataḥ /
svayameva manaḥ śāmyennīhāra iva śāradaḥ
svasaṃvidyatnasaṃrodhādyathā cetaḥ praśāmyati /
na tathāṅga tapastīrthavidyāyajñakriyāgaṇaiḥ
yacca saṃvedyate kiṃcittattatsaṃvidi saṃvidā /
nūnaṃ vismāryate yatnādbhogānāmiti tajjayaḥ
svasaṃvedanayatnena viṣayāmiṣato'niśam /
kiṃcitsaṃrodhitā saṃvittatprāptaṃ vaibudhaṃ padam
svadharmavyavahāreṇa yadāyāti tadeva me /
rocate nānyadityeva pade vajradṛḍhībhava
saṃvitpravṛttimartheṣu viruddheṣu vivarjayan /
arjayañchamasaṃtoṣau yaḥ sthitaḥ sa jitendriyaḥ
saṃvidrasikatāsvantastathā nīrasatāsu ca /
yasya nodvegamāyāti manastasyopaśāmyati
saṃvitprayatnasaṃrodhānmanaḥ svāyanamujjhati /
cetaścapalatonmuktaṃ vivekamanudhāvati
vivekavānudārātmā vijitendriya ucyate /
vāsanāvīcivegena bhavābdhau na sa muhyate
sādhusaṃparkasacchāstrasamālokanato'niśam /
jitendriyo yathāvastu jagatsatyaṃ prapaśyati
satyāvalokanācchāntimeti saṃsārasaṃbhramaḥ /
marāviva jalajñānaṃ mithyāpatanaduḥkhadam
acetyameva cinmātramidaṃ jagaditi sthitam /
ityeva satyabodhasya bandhamokṣadṛśau kutaḥ
anākāraṃ yathā vāri kṣīṇaṃ vahati no punaḥ /
akāraṇaṃ tathā dṛśyaṃ jñānacchinnaṃ na rohati
vedanaṃ vyomamātraṃ tvamahamityādirūpadhṛk /
varjayitvaitadanyatsyādahamityādikaṃ jagat
avidyāmātramevedamahamityādikaṃ jagat /
cidvyomnyeva sthitaṃ śāntaṃ śūnyamātraśarīrakam
idaṃ cidvyomni cicchāyā jagadityeva bhāsate /
śūnyaśūnyaiva ciccāsau śūnyā cetyeva niścayaḥ
svapnadarśanadṛṣṭāntaḥ kena nāmātra khaṇḍyate /
asanmayo'nubhūtaśca svānubhūto'pyasanmayaḥ
so'ṅga saṃvittimātrātmā yadyadrājyaṃ mahīyate /
nakartṛkarmakaraṇaṃ rūpaṃ tadvajjagacciteḥ
akartṛkarmakaraṇamahaṃ ciddhanamātrakam /
jagaccedamanirdeśyaṃ svasaṃvedanalakṣaṇam
yathā svapneṣu maraṇamanubhūtaṃ na vidyate /
marau jalecchā'vidyeyaṃ vidyamānā na vidyate
cidvyomnā kācakacyaṃ svaṃ sargādau vyomni cetitam /
jagadityeva nirmūlaṃ kākatālīyavatsvayam
nirmūlameva bhātīdamabhātamapi bhātavat /
tasmādyadbhāsuramidaṃ tattadeva padaṃ viduḥ
jīvādikacanaṃ tvatra yadbhātīdaṃ tadeva tat /
śūnyataiva bhavedvyoma vāryevāvartavṛttayaḥ
yathāvayavino rūpamekaṃ sāvayavaṃ bhavet /
ekaṃ jīvādyavayavaṃ brahmānavayavaṃ tathā
ābhāsamātraṃ dṛśyātma cinmātraṃ śāntamavyayam /
sthitamāsthāḥ kimetasminsvabhāve sve vicāryate
nādyantamantaḥkalanāḥ kāścitsanti pare pade /
tadrūpamevāvidyeyaṃ nāvidyā tviha vidyate
jīvaḥ svapnādviśañjāgrajjāgrataḥ svapnamāviśan /
prabuddho vāstvabuddho vāpyekarūpatayā sthitaḥ
sthite suṣuptaturye dve sadā svapne'tha jāgrati /
jāgratsvapnāvekameva turyaṃ vetti tu buddhadhīḥ
jāgratsvapnaḥ suṣuptaṃ ca sarvaṃ turyaṃ prabodhinaḥ /
nāvidyā vidyate tasya dvayastho'pyeva so'dvayaḥ
dvaitamadvaitamityetadahaṃtvamidamityapi /
niravidyasya kalanā kutaḥ kāpyambaraṃ kutaḥ
dvaitādvaitasamudbhedairvākyasaṃdarbhavibhramaiḥ /
krīḍantyabuddhāḥ śiśavo bodhavṛddhā hasanti tān
dvaitādvaitavivādehā hṛdayākāśamañjarī /
vinaitayeha nodeti prabodhākāśamārjanam
suhṛdbhūtvā vivādena dvaitādvaitavicāraṇā /
kṛtā hṛdayagehe'ntaravidyābhasmamārjanī
taccittāstadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam /
kathayantaśca tannityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam /
jāyate buddhiyogo'sau yena te yānti tatpadam
kilopakurute yatnāttṛṇamātrāvagopane /
kathaṃ sidhyatyayatnena trailokyagaṇagopanam
adhyātmavyasanonmuktaṃ tataṃ hṛtsthā'dhamā'prabhu /
upahāsāspadaṃ yasyā jagadapyuttamasthiteḥ
kiṃ nāmedaṃ kila sukhaṃ yadrājyādimanoṅkuram /
tattvajñānaikaviśrāntau devarājapadaṃ tṛṇam
suptāḥ prabuddhāḥ paśyanti dṛśyaṃ dṛśye ratā yathā /
tathā dṛśye'ratāḥ śāntāḥ santaḥ paśyanti tatpadam
vinā yatnabhareṇedaṃ na kadācana siddhyati /
mahato'bhyāsavṛkṣasya phalaṃ viddhi paraṃ padam
idaṃ bahūktametena kimeteneti durmatiḥ /
na grāhyaitāvatāpyukte nādatte nedamajñadhīḥ
bhūyobhūyaḥ parāvṛttyā ciramāsvādyate yadi /
śrūyate kathyate cedaṃ tajjñenājñena bhūyate
yastvekavāramālokya dṛṣṭamityeva saṃtyajet /
idaṃ sa nāma śāstrebhyo bhasmāpyāpnoti nādhamaḥ
idamuttamamākhyānamadhyeyaṃ vedavatsadā /
vyākhyeyaṃ pūjanīyaṃ ca puruṣārthaphalapradam
yadasmātprāpyate śāstrāttattadvedādavāpyate /
asminjñāte kriyā jñānaṃ dvayaṃ yāti pavitratām
vedāntatarkasiddhāntastvasminjñāte ca budhyate /
idamuttamamākhyānaṃ vyākhyātaṃ śāstradṛṣṭiṣu
kāruṇyādbhavatāmetadahaṃ vacmi na māyayā /
bhavantastvavagacchanti māyāmetadvicāryatām
asmācchāstravarādvodhā jāyante ye vicāritāt /
lavaṇairvyañjanānīva bhānti śāstrāntarāṇi taiḥ
anāryamidamākhyānamityanādṛtya dṛśyadhīḥ /
mā bhavaṃtvātmahantāro bhavanto bhavabhāginaḥ
tātasya kūpo'yamiti bruvāṇāḥ
kṣāraṃ jalaṃ kāpuruṣāḥ pibanti /
yathā bhavanto vivicāravanta-
stathāniśaṃ mā bhavatājñatāptyai
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nivā० u० indriyajayopāyaśāstravarṇanaṃ nāma triṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0