યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.163

ત્રિષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિનેન્દ્રિયજયેનેદં નાજ્ઞત્વમુપશામ્યતિ ।
તદિન્દ્રિયાણિ જીયન્તે કથં કથય મે મુને

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન ચ પ્રભૂતભોગેષુ ન પુંસ્ત્વે ન ચ જીવિતે ।
ન ચેન્દ્રિયજયોન્મુક્તૌ દીપસ્તનુદૃશો યથા

તદિન્દ્રિયજયે યુક્તિમિમામવિકલાં શ્રૃણુ ।
સિદ્ધિમેતિ સ્વયત્નેન સુખેન તનુરેતયા

ચિન્માત્રં પુરુષં વિદ્ધિ ચેતનાજ્જીવનામકમ્ ।
યચ્ચેતતિ સ જીવોઽન્તસ્તન્મયો ભવતિ ક્ષણાત્

સંવિત્પ્રયત્નસંબોધનિશિતાઙ્કુશકર્ષણૈઃ ।
મનોમતઙ્ગજં મત્તં જિત્વા જયતિ નાન્યથા

ચિત્તમિન્દ્રિયસેનાયા નાયકં તજ્જયાજ્જયઃ ।
ઉપાનદ્ગૂઢપાદસ્ય નનુ ચર્માવૃતૈવ ભૂઃ

સંવિદં સંવિદાકાશે સંરોપ્ય હૃદિ તિષ્ઠતઃ ।
સ્વયમેવ મનઃ શામ્યેન્નીહાર ઇવ શારદઃ

સ્વસંવિદ્યત્નસંરોધાદ્યથા ચેતઃ પ્રશામ્યતિ ।
ન તથાઙ્ગ તપસ્તીર્થવિદ્યાયજ્ઞક્રિયાગણૈઃ

યચ્ચ સંવેદ્યતે કિંચિત્તત્તત્સંવિદિ સંવિદા ।
નૂનં વિસ્માર્યતે યત્નાદ્ભોગાનામિતિ તજ્જયઃ

સ્વસંવેદનયત્નેન વિષયામિષતોઽનિશમ્ ।
કિંચિત્સંરોધિતા સંવિત્તત્પ્રાપ્તં વૈબુધં પદમ્

સ્વધર્મવ્યવહારેણ યદાયાતિ તદેવ મે ।
રોચતે નાન્યદિત્યેવ પદે વજ્રદૃઢીભવ

સંવિત્પ્રવૃત્તિમર્થેષુ વિરુદ્ધેષુ વિવર્જયન્ ।
અર્જયઞ્છમસંતોષૌ યઃ સ્થિતઃ સ જિતેન્દ્રિયઃ

સંવિદ્રસિકતાસ્વન્તસ્તથા નીરસતાસુ ચ ।
યસ્ય નોદ્વેગમાયાતિ મનસ્તસ્યોપશામ્યતિ

સંવિત્પ્રયત્નસંરોધાન્મનઃ સ્વાયનમુજ્ઝતિ ।
ચેતશ્ચપલતોન્મુક્તં વિવેકમનુધાવતિ

વિવેકવાનુદારાત્મા વિજિતેન્દ્રિય ઉચ્યતે ।
વાસનાવીચિવેગેન ભવાબ્ધૌ ન સ મુહ્યતે

સાધુસંપર્કસચ્છાસ્ત્રસમાલોકનતોઽનિશમ્ ।
જિતેન્દ્રિયો યથાવસ્તુ જગત્સત્યં પ્રપશ્યતિ

સત્યાવલોકનાચ્છાન્તિમેતિ સંસારસંભ્રમઃ ।
મરાવિવ જલજ્ઞાનં મિથ્યાપતનદુઃખદમ્

અચેત્યમેવ ચિન્માત્રમિદં જગદિતિ સ્થિતમ્ ।
ઇત્યેવ સત્યબોધસ્ય બન્ધમોક્ષદૃશૌ કુતઃ

અનાકારં યથા વારિ ક્ષીણં વહતિ નો પુનઃ ।
અકારણં તથા દૃશ્યં જ્ઞાનચ્છિન્નં ન રોહતિ

વેદનં વ્યોમમાત્રં ત્વમહમિત્યાદિરૂપધૃક્ ।
વર્જયિત્વૈતદન્યત્સ્યાદહમિત્યાદિકં જગત્

અવિદ્યામાત્રમેવેદમહમિત્યાદિકં જગત્ ।
ચિદ્વ્યોમ્ન્યેવ સ્થિતં શાન્તં શૂન્યમાત્રશરીરકમ્

ઇદં ચિદ્વ્યોમ્નિ ચિચ્છાયા જગદિત્યેવ ભાસતે ।
શૂન્યશૂન્યૈવ ચિચ્ચાસૌ શૂન્યા ચેત્યેવ નિશ્ચયઃ

સ્વપ્નદર્શનદૃષ્ટાન્તઃ કેન નામાત્ર ખણ્ડ્યતે ।
અસન્મયોઽનુભૂતશ્ચ સ્વાનુભૂતોઽપ્યસન્મયઃ

સોઽઙ્ગ સંવિત્તિમાત્રાત્મા યદ્યદ્રાજ્યં મહીયતે ।
નકર્તૃકર્મકરણં રૂપં તદ્વજ્જગચ્ચિતેઃ

અકર્તૃકર્મકરણમહં ચિદ્ધનમાત્રકમ્ ।
જગચ્ચેદમનિર્દેશ્યં સ્વસંવેદનલક્ષણમ્

યથા સ્વપ્નેષુ મરણમનુભૂતં ન વિદ્યતે ।
મરૌ જલેચ્છાઽવિદ્યેયં વિદ્યમાના ન વિદ્યતે

ચિદ્વ્યોમ્ના કાચકચ્યં સ્વં સર્ગાદૌ વ્યોમ્નિ ચેતિતમ્ ।
જગદિત્યેવ નિર્મૂલં કાકતાલીયવત્સ્વયમ્

નિર્મૂલમેવ ભાતીદમભાતમપિ ભાતવત્ ।
તસ્માદ્યદ્ભાસુરમિદં તત્તદેવ પદં વિદુઃ

જીવાદિકચનં ત્વત્ર યદ્ભાતીદં તદેવ તત્ ।
શૂન્યતૈવ ભવેદ્વ્યોમ વાર્યેવાવર્તવૃત્તયઃ

યથાવયવિનો રૂપમેકં સાવયવં ભવેત્ ।
એકં જીવાદ્યવયવં બ્રહ્માનવયવં તથા

આભાસમાત્રં દૃશ્યાત્મ ચિન્માત્રં શાન્તમવ્યયમ્ ।
સ્થિતમાસ્થાઃ કિમેતસ્મિન્સ્વભાવે સ્વે વિચાર્યતે

નાદ્યન્તમન્તઃકલનાઃ કાશ્ચિત્સન્તિ પરે પદે ।
તદ્રૂપમેવાવિદ્યેયં નાવિદ્યા ત્વિહ વિદ્યતે

જીવઃ સ્વપ્નાદ્વિશઞ્જાગ્રજ્જાગ્રતઃ સ્વપ્નમાવિશન્ ।
પ્રબુદ્ધો વાસ્ત્વબુદ્ધો વાપ્યેકરૂપતયા સ્થિતઃ

સ્થિતે સુષુપ્તતુર્યે દ્વે સદા સ્વપ્નેઽથ જાગ્રતિ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નાવેકમેવ તુર્યં વેત્તિ તુ બુદ્ધધીઃ

જાગ્રત્સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં ચ સર્વં તુર્યં પ્રબોધિનઃ ।
નાવિદ્યા વિદ્યતે તસ્ય દ્વયસ્થોઽપ્યેવ સોઽદ્વયઃ

દ્વૈતમદ્વૈતમિત્યેતદહંત્વમિદમિત્યપિ ।
નિરવિદ્યસ્ય કલના કુતઃ કાપ્યમ્બરં કુતઃ

દ્વૈતાદ્વૈતસમુદ્ભેદૈર્વાક્યસંદર્ભવિભ્રમૈઃ ।
ક્રીડન્ત્યબુદ્ધાઃ શિશવો બોધવૃદ્ધા હસન્તિ તાન્

દ્વૈતાદ્વૈતવિવાદેહા હૃદયાકાશમઞ્જરી ।
વિનૈતયેહ નોદેતિ પ્રબોધાકાશમાર્જનમ્

સુહૃદ્ભૂત્વા વિવાદેન દ્વૈતાદ્વૈતવિચારણા ।
કૃતા હૃદયગેહેઽન્તરવિદ્યાભસ્મમાર્જની

તચ્ચિત્તાસ્તદ્ગતપ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ચ તન્નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ

તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
જાયતે બુદ્ધિયોગોઽસૌ યેન તે યાન્તિ તત્પદમ્

કિલોપકુરુતે યત્નાત્તૃણમાત્રાવગોપને ।
કથં સિધ્યત્યયત્નેન ત્રૈલોક્યગણગોપનમ્

અધ્યાત્મવ્યસનોન્મુક્તં તતં હૃત્સ્થાઽધમાઽપ્રભુ ।
ઉપહાસાસ્પદં યસ્યા જગદપ્યુત્તમસ્થિતેઃ

કિં નામેદં કિલ સુખં યદ્રાજ્યાદિમનોઙ્કુરમ્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનૈકવિશ્રાન્તૌ દેવરાજપદં તૃણમ્

સુપ્તાઃ પ્રબુદ્ધાઃ પશ્યન્તિ દૃશ્યં દૃશ્યે રતા યથા ।
તથા દૃશ્યેઽરતાઃ શાન્તાઃ સન્તઃ પશ્યન્તિ તત્પદમ્

વિના યત્નભરેણેદં ન કદાચન સિદ્ધ્યતિ ।
મહતોઽભ્યાસવૃક્ષસ્ય ફલં વિદ્ધિ પરં પદમ્

ઇદં બહૂક્તમેતેન કિમેતેનેતિ દુર્મતિઃ ।
ન ગ્રાહ્યૈતાવતાપ્યુક્તે નાદત્તે નેદમજ્ઞધીઃ

ભૂયોભૂયઃ પરાવૃત્ત્યા ચિરમાસ્વાદ્યતે યદિ ।
શ્રૂયતે કથ્યતે ચેદં તજ્જ્ઞેનાજ્ઞેન ભૂયતે

યસ્ત્વેકવારમાલોક્ય દૃષ્ટમિત્યેવ સંત્યજેત્ ।
ઇદં સ નામ શાસ્ત્રેભ્યો ભસ્માપ્યાપ્નોતિ નાધમઃ

ઇદમુત્તમમાખ્યાનમધ્યેયં વેદવત્સદા ।
વ્યાખ્યેયં પૂજનીયં ચ પુરુષાર્થફલપ્રદમ્

યદસ્માત્પ્રાપ્યતે શાસ્ત્રાત્તત્તદ્વેદાદવાપ્યતે ।
અસ્મિન્જ્ઞાતે ક્રિયા જ્ઞાનં દ્વયં યાતિ પવિત્રતામ્

વેદાન્તતર્કસિદ્ધાન્તસ્ત્વસ્મિન્જ્ઞાતે ચ બુધ્યતે ।
ઇદમુત્તમમાખ્યાનં વ્યાખ્યાતં શાસ્ત્રદૃષ્ટિષુ

કારુણ્યાદ્ભવતામેતદહં વચ્મિ ન માયયા ।
ભવન્તસ્ત્વવગચ્છન્તિ માયામેતદ્વિચાર્યતામ્

અસ્માચ્છાસ્ત્રવરાદ્વોધા જાયન્તે યે વિચારિતાત્ ।
લવણૈર્વ્યઞ્જનાનીવ ભાન્તિ શાસ્ત્રાન્તરાણિ તૈઃ

અનાર્યમિદમાખ્યાનમિત્યનાદૃત્ય દૃશ્યધીઃ ।
મા ભવંત્વાત્મહન્તારો ભવન્તો ભવભાગિનઃ

તાતસ્ય કૂપોઽયમિતિ બ્રુવાણાઃ
ક્ષારં જલં કાપુરુષાઃ પિબન્તિ ।
યથા ભવન્તો વિવિચારવન્ત-
સ્તથાનિશં મા ભવતાજ્ઞતાપ્ત્યૈ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિવા૦ ઉ૦ ઇન્દ્રિયજયોપાયશાસ્ત્રવર્ણનં નામ ત્રિષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ