Yoga Vasistha · Chapter 6.131

ekatriṃśadādhikaśatatamaḥ sargaḥ

daśaratha uvāca /
kliṣṭo'yaṃ yadavidyārthaṃ vipaścidavipaścitaḥ /
tadahaṃ ceṣṭitaṃ manye kaṣṭo'vastuni kiṃgrahaḥ

śrīvālmīkiruvāca /
asminnavasare tatra rājñaḥ pārśve vyavasthitaḥ /
prasaṅgapatitaṃ vākyaṃ viśvāmitro'bhyuvāca ha

aprāptottamabodhānāṃ bodhavedyā vilakṣaṇāḥ /
bhavantyevaṃvidhā rājanbahūnāṃ bahavo bhṛśam

adya saptadaśaṃ varṣalakṣamakṣīṇaniścayāḥ /
evameva bhramanto'syāṃ vaṭadhānā bhuvi sthitāḥ

bhūmerantāvalokārthamadyāpyudvegavarjitam /
pravṛttā na nivartante vahanātsarito yathā

ayaṃ khalu mahāloko vartulo vyomni saṃsthitaḥ /
bālasaṃkalpataruvadbrāhmasaṃkalpaniścayaḥ

kanduke vyomni saṃruddhe daśadikkaṃ pipīlikāḥ /
itthaṃ bhramanti bhūtāni tadādhārāṇi nityadā

bhūgolakādhobhāgāni tadaṅgānyūrdhvavanti ca /
tadā bhūtāni tiṣṭhanti tānyāviśya bhramanti ca

tamevāviśya dūreṇa saritaścarkṣamaṇḍalam /
asaṃsparśā bhramantyu'ccaiḥ sacandrārkādi saṃtatam

ihaiva sarvadikkaṃ dyostāmāveṣṭya vyavasthitā /
sarvadikkaṃ khamatyūrdhvaṃ tasyādhastānmahītalam

bhāvāḥ patanto dhāvanti tasyādhaḥ sarvatoṅgakam /
yatrotpatanto gacchanti tadūrdhvamiti śabditam

tatraikadeśe vidyante vaṭadhānābhidhānakāḥ /
jātāsteṣāṃ trayo rājan rājaputrāḥ purābhavan

te hyevamekasaṃkalpā bhūmyāderdṛśyavartmanaḥ /
ko'ntaḥ syāditi niryātā vihartuṃ dṛḍhaniścayāḥ

punarvāri punarbhūmisteṣāmākramatāṃ ciram /
navalabdhaśarīrāṇāṃ dīrghakālo vyavartata

svacchakandukavamrīkanyāyenāniśamatra te /
bhramanto nāpnuvantyantamanyatvaṃ saṃvidanti ca

vyomasthakandukabhrāntapipīlikavadākulam /
adyāpi saṃsthitā rājanna ca khedaṃ vrajanti te

deśaṃ bhūgolakasyāsya yaṃ yamāsādayanti ca /
iheva tatra tatroccairadhaścordhvaṃ tathā diśaḥ

te vadanti mahārāja yadyasmābhiritodyataiḥ /
na tāvadantaḥ saṃprāptaḥ saṃcarāma itaḥ param

itthaṃ na kiṃcidevedaṃ brahmasaṃkalpaḍambaram /
kiṃcitsaṃkalpamajñānamanantaṃ svapnadṛśyavat

kalpanaṃ tatparaṃ brahma paraṃ brahmaiva kalpanam /
cidrūpaṃ nānayorbhedaḥ śūnyatvākāśayoriva

cinmātraṃ yadyadābhātaṃ jalavāhavivartavat /
tattādṛkkathamanyābhamanyasyāsaṃbhavādbhavet

abhāvaḥ khe ca khamidaṃ sargādau paramāmbaram /
svayaṃ jagadivābhāti nānyatpralayasargakau

yathā kaṣati cidrūpaṃ tathaiva ratimetya tat /
dṛṣṭādṛṣṭaiḥ svasaṃsāraiściramāste yathā ciram

dṛśyātmakaṃ rūpamekamekamasyaivamakṣayam /
svayamevamajaṃ bhāti yanna bhātīva kiṃcana

cidaṇorudare santi samastānubhavāṇavaḥ /
śilāḥ śailodara iva svacchāḥ khātmani khātmikāḥ //
svabhāvaniṣṭhāstiṣṭhanti te yadavyākṛtātmani /
mā tiṣṭhanti tu vai te yadavyāvṛttāḥ pare pade

tadeva jagadityuktaṃ brahma bhārūpamātatam /
pūrvāparaparāmarśānnipuṇaṃ nipuṇāśayāḥ

atyāścaryamanaṣṭo'yaṃ paramātsadanātsvayam /
nānātvabuddhyā nānaiva jīvo'hamiti tāmyati

ucyatāṃ bhāsa bho rājanvipaścidaparākhya he /
kiyaddṛṣṭaṃ kiyadbhrāntaṃ dṛśyaṃ smarasi kiṃca vā

bhāsa uvāca /
bahu dṛṣṭaṃ mayā dṛśyaṃ bahu bhrāntamakhedinā /
bahveva bahudhā nūnamanubhūtaṃ smarāmyaham

mayānubhūtāni mahānti rājaṃ-
ściraṃ sudūre vividhaiḥ śarīraiḥ /
sukhāni duḥkhāni jagantyanantā-
nyanantamāsādya mahāmbaraṃ tat

vicitradehairvaraśāpayogā-
ddṛśyānyanantāni mayā mahātman /
janmāntarāvartavivartanāni
dṛḍhaikacittena varātkṛśānoḥ

dṛśyātmakorvīvapuṣastvavidyā-
dṛśo javenāntaparīkṣaṇāya /
dehena dehena jagatprati prāk
smṛteḥ sadāhaṃ ghanayatnamāsam

samāḥ sahasraṃ viṭapo'hamāsa-
mantarmanāścetanabhuktaduḥkhaḥ /
cittaṃ vinā puṣpaphalapratāne
vā kandavattattarasāṅgarāgaḥ

samāḥ śataṃ merumṛgo'hamāsaṃ
suvarṇavarṇastaruparṇakarṇaḥ /
dūrvāṅkurāsvādanagītiniṣṭha
ahankaniṣṭho vanavāsimadhye

pādāṣṭakairāvalitātmapṛṣṭho
mṛte'mbhasaḥ kleśakṛtātmamṛtyuḥ /
samāḥ śatārdhaṃ śarabho'hamāsaṃ
krauñcācale kāñcanakandarāsu

kālāgurudrumalatāvalitānilena
vidyādharīsuratadharmakalāmṛtāni /
pītāni me malayasānuni mandare ca
mandāracandanakadambalatāgṛheṣu

hemāravindamakarandapiśaṅgitāni
pītāni pañcadaśavarṣaśatāni merau /
vairiñcahaṃsatanayena mayā payāṃsi
tīrāntareṣu ramatopari nirjhariṇyāḥ

kṣīrodavelāvanagandhavāha-
vilolanīlālakavallarīṇām /
samāḥ śataṃ śokajarāpahāri
gītaṃ śrutaṃ mādhavasundarīṇām

kālañjare mañjarite karañja-
guñjāvane jambukatāṃ gato'ham /
gajena piṣṭe hariṇā hato'sau
hastī mayātrārthamṛtena dṛṣṭaḥ

saṃtānakaprakarahāsini sahyasānau
kasmiṃścidanyajagatīndumukhī surastrī /
ekākinī kṛtayugārdhamathāhamāsaṃ
kalpadrumastabakasadmani siddhaśāpāt

adrīndrakacchakaravīralatālayeṣu
nītaṃ samāśatamaśaṅkadhiyā mayānyat /
anyatra dūrajagatīndragirau virāvi-
vālmīkapakṣivapuṣā'niśamekakena

anyatra sānuni mayā parilambamānāḥ
sacchāyacandanavanāvalite latānām /
dṛṣṭāḥ striyaḥ phalamivāvalitā vilāsai-
bhuktāśca tā apahṛtā api siddhapānthaiḥ

anyatra parvatanitambakadambakacche
nītāni tāpasatayottamayā dināni /
prāpyaikavastvabhiniveśaviṣūcikātta-
cittena tāntamatinā'matinā mayāntaḥ

brahmāṇḍasaṃpūritamanyadasti
jalecarāśeṣadigantabhūtam /
saṃdigdhatejombaravātasattaṃ
jalasthabhūtākṛtimātrabhūmi

ekatra dṛṣṭā vanitā mayaikā
tasyāḥ śarīre trijaganti bhānti /
pratibimbitānīva sudarpaṇe'nta-
rākāśaśailādidigādimanti

pṛṣṭā mayāsau varagātri kāsi
śarīrametacca kimīdṛśaṃ te /
tayoktamaṅgeha cidasmi śuddhā
mamāṅgametāni mahājaganti

yathāhamevaṃ smayadehikeyaṃ
sarvaṃ tathaivāṅga na citrametat /
anyaiḥ svabhāvo vidito na śuddho
yadā na paśyanti tadetthamaṅga

avedaśāstreṇa jagatyaśeṣai-
rbhūtaiḥ svadehālayabhittibhāgāt /
etadvidheyaṃ na vidheyameta-
ddhvaniḥ svataḥ śrūyata eva nityam

īdṛksvabhāvaiva padārthasattā
sā te'tra yadbhittyacalādayo'pi /
svapnādimāyāsviva me vadanti
vācaṃ na yuṣmāsvasamañjasaṃ tat

astrīkasaṃsāragatena dṛṣṭaṃ
mayā kvacidyāvadananyakāmam /
bhūtāni niryānti bahūni bhūtā-
dviśanti bhūtāni bahūni bhūtam

ekāni dṛṣṭāni mayāñjasāni
khe'bhrāṇyadabhrāṅga jhaṇajjhaṇāni /
vṛṣṭyā samantānnipatanti khaṇḍai-
rbhavanti tīkṣṇāni janāyudhāni

anyatra dṛṣṭaṃ gaganena yāva-
dihāndhayā grāmagṛhāṇi yānti /
viśantyamutrānta ihābhavadvo
grāmaḥ sa evānyata eva labdhaḥ

narāmarā'hipravibhāgamuktā-
nyanyatra bhūtāni samāni santi /
khādeva sarvāṇi samudbhavanti
tatraiva kāle na layaṃ prayānti

acandratārārkamanandhakāraṃ
svayaṃprakāśākhilabhūtajātam /
smarāmi kiṃcijjagadekakāntaṃ
jvālodarābhaṃ dinarātrimuktam

apūrvadaityāhinarāmarādi-
bhūtānyapūrvadrumapattanāni /
apūrvalokāntarakāryavanti
smarāmyanantāni mahājaganti

digasti sā no vihṛtaṃ na yasyāṃ
na so'sti deśaḥ khalu yo na dṛṣṭaḥ /
yannānubhūtaṃ na tadasti kārya-
manyāśrayaṃ nāparamasti marśāt

kṣīrodakabhramitamandararatnaśrṛṅga-
dhārāgranirdalanajātajhaṇajjhaṇānām /
ekatra saṃyutamupendrabhujāṅgadānāṃ
śabdaṃ smarāmi ghanagarjitaśaṅkitena

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० ni० u० a० vi० bhāsasaṃsāravarṇanaṃ nāmaikatriṃśādhikaśatatamaḥ sargaḥ