યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.131

એકત્રિંશદાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

દશરથ ઉવાચ ।
ક્લિષ્ટોઽયં યદવિદ્યાર્થં વિપશ્ચિદવિપશ્ચિતઃ ।
તદહં ચેષ્ટિતં મન્યે કષ્ટોઽવસ્તુનિ કિંગ્રહઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
અસ્મિન્નવસરે તત્ર રાજ્ઞઃ પાર્શ્વે વ્યવસ્થિતઃ ।
પ્રસઙ્ગપતિતં વાક્યં વિશ્વામિત્રોઽભ્યુવાચ હ

અપ્રાપ્તોત્તમબોધાનાં બોધવેદ્યા વિલક્ષણાઃ ।
ભવન્ત્યેવંવિધા રાજન્બહૂનાં બહવો ભૃશમ્

અદ્ય સપ્તદશં વર્ષલક્ષમક્ષીણનિશ્ચયાઃ ।
એવમેવ ભ્રમન્તોઽસ્યાં વટધાના ભુવિ સ્થિતાઃ

ભૂમેરન્તાવલોકાર્થમદ્યાપ્યુદ્વેગવર્જિતમ્ ।
પ્રવૃત્તા ન નિવર્તન્તે વહનાત્સરિતો યથા

અયં ખલુ મહાલોકો વર્તુલો વ્યોમ્નિ સંસ્થિતઃ ।
બાલસંકલ્પતરુવદ્બ્રાહ્મસંકલ્પનિશ્ચયઃ

કન્દુકે વ્યોમ્નિ સંરુદ્ધે દશદિક્કં પિપીલિકાઃ ।
ઇત્થં ભ્રમન્તિ ભૂતાનિ તદાધારાણિ નિત્યદા

ભૂગોલકાધોભાગાનિ તદઙ્ગાન્યૂર્ધ્વવન્તિ ચ ।
તદા ભૂતાનિ તિષ્ઠન્તિ તાન્યાવિશ્ય ભ્રમન્તિ ચ

તમેવાવિશ્ય દૂરેણ સરિતશ્ચર્ક્ષમણ્ડલમ્ ।
અસંસ્પર્શા ભ્રમન્ત્યુઽચ્ચૈઃ સચન્દ્રાર્કાદિ સંતતમ્

ઇહૈવ સર્વદિક્કં દ્યોસ્તામાવેષ્ટ્ય વ્યવસ્થિતા ।
સર્વદિક્કં ખમત્યૂર્ધ્વં તસ્યાધસ્તાન્મહીતલમ્

ભાવાઃ પતન્તો ધાવન્તિ તસ્યાધઃ સર્વતોઙ્ગકમ્ ।
યત્રોત્પતન્તો ગચ્છન્તિ તદૂર્ધ્વમિતિ શબ્દિતમ્

તત્રૈકદેશે વિદ્યન્તે વટધાનાભિધાનકાઃ ।
જાતાસ્તેષાં ત્રયો રાજન્ રાજપુત્રાઃ પુરાભવન્

તે હ્યેવમેકસંકલ્પા ભૂમ્યાદેર્દૃશ્યવર્ત્મનઃ ।
કોઽન્તઃ સ્યાદિતિ નિર્યાતા વિહર્તું દૃઢનિશ્ચયાઃ

પુનર્વારિ પુનર્ભૂમિસ્તેષામાક્રમતાં ચિરમ્ ।
નવલબ્ધશરીરાણાં દીર્ઘકાલો વ્યવર્તત

સ્વચ્છકન્દુકવમ્રીકન્યાયેનાનિશમત્ર તે ।
ભ્રમન્તો નાપ્નુવન્ત્યન્તમન્યત્વં સંવિદન્તિ ચ

વ્યોમસ્થકન્દુકભ્રાન્તપિપીલિકવદાકુલમ્ ।
અદ્યાપિ સંસ્થિતા રાજન્ન ચ ખેદં વ્રજન્તિ તે

દેશં ભૂગોલકસ્યાસ્ય યં યમાસાદયન્તિ ચ ।
ઇહેવ તત્ર તત્રોચ્ચૈરધશ્ચોર્ધ્વં તથા દિશઃ

તે વદન્તિ મહારાજ યદ્યસ્માભિરિતોદ્યતૈઃ ।
ન તાવદન્તઃ સંપ્રાપ્તઃ સંચરામ ઇતઃ પરમ્

ઇત્થં ન કિંચિદેવેદં બ્રહ્મસંકલ્પડમ્બરમ્ ।
કિંચિત્સંકલ્પમજ્ઞાનમનન્તં સ્વપ્નદૃશ્યવત્

કલ્પનં તત્પરં બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મૈવ કલ્પનમ્ ।
ચિદ્રૂપં નાનયોર્ભેદઃ શૂન્યત્વાકાશયોરિવ

ચિન્માત્રં યદ્યદાભાતં જલવાહવિવર્તવત્ ।
તત્તાદૃક્કથમન્યાભમન્યસ્યાસંભવાદ્ભવેત્

અભાવઃ ખે ચ ખમિદં સર્ગાદૌ પરમામ્બરમ્ ।
સ્વયં જગદિવાભાતિ નાન્યત્પ્રલયસર્ગકૌ

યથા કષતિ ચિદ્રૂપં તથૈવ રતિમેત્ય તત્ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટૈઃ સ્વસંસારૈશ્ચિરમાસ્તે યથા ચિરમ્

દૃશ્યાત્મકં રૂપમેકમેકમસ્યૈવમક્ષયમ્ ।
સ્વયમેવમજં ભાતિ યન્ન ભાતીવ કિંચન

ચિદણોરુદરે સન્તિ સમસ્તાનુભવાણવઃ ।
શિલાઃ શૈલોદર ઇવ સ્વચ્છાઃ ખાત્મનિ ખાત્મિકાઃ ॥
સ્વભાવનિષ્ઠાસ્તિષ્ઠન્તિ તે યદવ્યાકૃતાત્મનિ ।
મા તિષ્ઠન્તિ તુ વૈ તે યદવ્યાવૃત્તાઃ પરે પદે

તદેવ જગદિત્યુક્તં બ્રહ્મ ભારૂપમાતતમ્ ।
પૂર્વાપરપરામર્શાન્નિપુણં નિપુણાશયાઃ

અત્યાશ્ચર્યમનષ્ટોઽયં પરમાત્સદનાત્સ્વયમ્ ।
નાનાત્વબુદ્ધ્યા નાનૈવ જીવોઽહમિતિ તામ્યતિ

ઉચ્યતાં ભાસ ભો રાજન્વિપશ્ચિદપરાખ્ય હે ।
કિયદ્દૃષ્ટં કિયદ્ભ્રાન્તં દૃશ્યં સ્મરસિ કિંચ વા

ભાસ ઉવાચ ।
બહુ દૃષ્ટં મયા દૃશ્યં બહુ ભ્રાન્તમખેદિના ।
બહ્વેવ બહુધા નૂનમનુભૂતં સ્મરામ્યહમ્

મયાનુભૂતાનિ મહાન્તિ રાજં-
શ્ચિરં સુદૂરે વિવિધૈઃ શરીરૈઃ ।
સુખાનિ દુઃખાનિ જગન્ત્યનન્તા-
ન્યનન્તમાસાદ્ય મહામ્બરં તત્

વિચિત્રદેહૈર્વરશાપયોગા-
દ્દૃશ્યાન્યનન્તાનિ મયા મહાત્મન્ ।
જન્માન્તરાવર્તવિવર્તનાનિ
દૃઢૈકચિત્તેન વરાત્કૃશાનોઃ

દૃશ્યાત્મકોર્વીવપુષસ્ત્વવિદ્યા-
દૃશો જવેનાન્તપરીક્ષણાય ।
દેહેન દેહેન જગત્પ્રતિ પ્રાક્
સ્મૃતેઃ સદાહં ઘનયત્નમાસમ્

સમાઃ સહસ્રં વિટપોઽહમાસ-
મન્તર્મનાશ્ચેતનભુક્તદુઃખઃ ।
ચિત્તં વિના પુષ્પફલપ્રતાને
વા કન્દવત્તત્તરસાઙ્ગરાગઃ

સમાઃ શતં મેરુમૃગોઽહમાસં
સુવર્ણવર્ણસ્તરુપર્ણકર્ણઃ ।
દૂર્વાઙ્કુરાસ્વાદનગીતિનિષ્ઠ
અહન્કનિષ્ઠો વનવાસિમધ્યે

પાદાષ્ટકૈરાવલિતાત્મપૃષ્ઠો
મૃતેઽમ્ભસઃ ક્લેશકૃતાત્મમૃત્યુઃ ।
સમાઃ શતાર્ધં શરભોઽહમાસં
ક્રૌઞ્ચાચલે કાઞ્ચનકન્દરાસુ

કાલાગુરુદ્રુમલતાવલિતાનિલેન
વિદ્યાધરીસુરતધર્મકલામૃતાનિ ।
પીતાનિ મે મલયસાનુનિ મન્દરે ચ
મન્દારચન્દનકદમ્બલતાગૃહેષુ

હેમારવિન્દમકરન્દપિશઙ્ગિતાનિ
પીતાનિ પઞ્ચદશવર્ષશતાનિ મેરૌ ।
વૈરિઞ્ચહંસતનયેન મયા પયાંસિ
તીરાન્તરેષુ રમતોપરિ નિર્ઝરિણ્યાઃ

ક્ષીરોદવેલાવનગન્ધવાહ-
વિલોલનીલાલકવલ્લરીણામ્ ।
સમાઃ શતં શોકજરાપહારિ
ગીતં શ્રુતં માધવસુન્દરીણામ્

કાલઞ્જરે મઞ્જરિતે કરઞ્જ-
ગુઞ્જાવને જમ્બુકતાં ગતોઽહમ્ ।
ગજેન પિષ્ટે હરિણા હતોઽસૌ
હસ્તી મયાત્રાર્થમૃતેન દૃષ્ટઃ

સંતાનકપ્રકરહાસિનિ સહ્યસાનૌ
કસ્મિંશ્ચિદન્યજગતીન્દુમુખી સુરસ્ત્રી ।
એકાકિની કૃતયુગાર્ધમથાહમાસં
કલ્પદ્રુમસ્તબકસદ્મનિ સિદ્ધશાપાત્

અદ્રીન્દ્રકચ્છકરવીરલતાલયેષુ
નીતં સમાશતમશઙ્કધિયા મયાન્યત્ ।
અન્યત્ર દૂરજગતીન્દ્રગિરૌ વિરાવિ-
વાલ્મીકપક્ષિવપુષાઽનિશમેકકેન

અન્યત્ર સાનુનિ મયા પરિલમ્બમાનાઃ
સચ્છાયચન્દનવનાવલિતે લતાનામ્ ।
દૃષ્ટાઃ સ્ત્રિયઃ ફલમિવાવલિતા વિલાસૈ-
ભુક્તાશ્ચ તા અપહૃતા અપિ સિદ્ધપાન્થૈઃ

અન્યત્ર પર્વતનિતમ્બકદમ્બકચ્છે
નીતાનિ તાપસતયોત્તમયા દિનાનિ ।
પ્રાપ્યૈકવસ્ત્વભિનિવેશવિષૂચિકાત્ત-
ચિત્તેન તાન્તમતિનાઽમતિના મયાન્તઃ

બ્રહ્માણ્ડસંપૂરિતમન્યદસ્તિ
જલેચરાશેષદિગન્તભૂતમ્ ।
સંદિગ્ધતેજોમ્બરવાતસત્તં
જલસ્થભૂતાકૃતિમાત્રભૂમિ

એકત્ર દૃષ્ટા વનિતા મયૈકા
તસ્યાઃ શરીરે ત્રિજગન્તિ ભાન્તિ ।
પ્રતિબિમ્બિતાનીવ સુદર્પણેઽન્ત-
રાકાશશૈલાદિદિગાદિમન્તિ

પૃષ્ટા મયાસૌ વરગાત્રિ કાસિ
શરીરમેતચ્ચ કિમીદૃશં તે ।
તયોક્તમઙ્ગેહ ચિદસ્મિ શુદ્ધા
મમાઙ્ગમેતાનિ મહાજગન્તિ

યથાહમેવં સ્મયદેહિકેયં
સર્વં તથૈવાઙ્ગ ન ચિત્રમેતત્ ।
અન્યૈઃ સ્વભાવો વિદિતો ન શુદ્ધો
યદા ન પશ્યન્તિ તદેત્થમઙ્ગ

અવેદશાસ્ત્રેણ જગત્યશેષૈ-
ર્ભૂતૈઃ સ્વદેહાલયભિત્તિભાગાત્ ।
એતદ્વિધેયં ન વિધેયમેત-
દ્ધ્વનિઃ સ્વતઃ શ્રૂયત એવ નિત્યમ્

ઈદૃક્સ્વભાવૈવ પદાર્થસત્તા
સા તેઽત્ર યદ્ભિત્ત્યચલાદયોઽપિ ।
સ્વપ્નાદિમાયાસ્વિવ મે વદન્તિ
વાચં ન યુષ્માસ્વસમઞ્જસં તત્

અસ્ત્રીકસંસારગતેન દૃષ્ટં
મયા ક્વચિદ્યાવદનન્યકામમ્ ।
ભૂતાનિ નિર્યાન્તિ બહૂનિ ભૂતા-
દ્વિશન્તિ ભૂતાનિ બહૂનિ ભૂતમ્

એકાનિ દૃષ્ટાનિ મયાઞ્જસાનિ
ખેઽભ્રાણ્યદભ્રાઙ્ગ ઝણજ્ઝણાનિ ।
વૃષ્ટ્યા સમન્તાન્નિપતન્તિ ખણ્ડૈ-
ર્ભવન્તિ તીક્ષ્ણાનિ જનાયુધાનિ

અન્યત્ર દૃષ્ટં ગગનેન યાવ-
દિહાન્ધયા ગ્રામગૃહાણિ યાન્તિ ।
વિશન્ત્યમુત્રાન્ત ઇહાભવદ્વો
ગ્રામઃ સ એવાન્યત એવ લબ્ધઃ

નરામરાઽહિપ્રવિભાગમુક્તા-
ન્યન્યત્ર ભૂતાનિ સમાનિ સન્તિ ।
ખાદેવ સર્વાણિ સમુદ્ભવન્તિ
તત્રૈવ કાલે ન લયં પ્રયાન્તિ

અચન્દ્રતારાર્કમનન્ધકારં
સ્વયંપ્રકાશાખિલભૂતજાતમ્ ।
સ્મરામિ કિંચિજ્જગદેકકાન્તં
જ્વાલોદરાભં દિનરાત્રિમુક્તમ્

અપૂર્વદૈત્યાહિનરામરાદિ-
ભૂતાન્યપૂર્વદ્રુમપત્તનાનિ ।
અપૂર્વલોકાન્તરકાર્યવન્તિ
સ્મરામ્યનન્તાનિ મહાજગન્તિ

દિગસ્તિ સા નો વિહૃતં ન યસ્યાં
ન સોઽસ્તિ દેશઃ ખલુ યો ન દૃષ્ટઃ ।
યન્નાનુભૂતં ન તદસ્તિ કાર્ય-
મન્યાશ્રયં નાપરમસ્તિ મર્શાત્

ક્ષીરોદકભ્રમિતમન્દરરત્નશ્રૃઙ્ગ-
ધારાગ્રનિર્દલનજાતઝણજ્ઝણાનામ્ ।
એકત્ર સંયુતમુપેન્દ્રભુજાઙ્ગદાનાં
શબ્દં સ્મરામિ ઘનગર્જિતશઙ્કિતેન

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ ભાસસંસારવર્ણનં નામૈકત્રિંશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ