Yoga Vasistha · Chapter 6.125

pañcaviṃśatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
varṣe śāntabhayābhikhye jaladhāre girau tarau /
tādṛkkartaripānīyaṃ śākadvīpe piban sthitaḥ

pūrvo'tha varṣasaptatyā pāścātyenaitya mokṣitaḥ /
vidyayā krakaceneva chittvā vṛkṣatvamakṣataḥ

pāścātyaḥ śiśire varṣe pāṣāṇatvamupāgataḥ /
mocito dakṣiṇenāśu gomāṃsādiprayogataḥ

śive'stācalapārasthe varṣe varṣeṇa paścimaḥ /
mocito dakṣiṇenaitya gopiśācyā vṛṣīkṛtaḥ

atraiva kṣemake varṣe āmbikeyagirau tarau /
dakṣiṇo yakṣatāṃ yāto mokṣaṃ yakṣeṇa labdhavān

atraiva vṛṣake varṣe śaile kesaranāmani /
kesaritvaṃ gataḥ pūrvaḥ pāścātyenaiva mocitaḥ

śrīrāma uvāca /
ekadeśagatā viṣvagvyāpya karmāṇi kurvate /
yoginastriṣu kāleṣu sarvāṇi bhagavankatham

śrīvasiṣṭha uvāca /
iha rāmāprabuddhānāṃ yadastyastvalameva naḥ /
tena yattu prabuddhānāṃ tadidaṃ śrṛṇu kathyate

cinmātrasattāsāmānyādṛte'nyannātma tadvidām /
dṛśyātyantābhāvabodhe sargāsargadṛśoḥ kṣaye

cinmātrasattāsāmānye viśrāntasya nirantaram /
sarveśasyeha sarvatvaṃ sarvātmatvaṃ ca sarvadā

vada kena kathaṃ kutra kadā kimiva rodhyate /
sarvagastvatha sarvātmā yatra bhāti yadā yathā

tathā bhāti tadā tatra sarvātmani kimasti no /
atītaṃ vartamānaṃ ca bhaviṣyatsthūlamapyaṇu

tathā dūramadūraṃ ca nimeṣaḥ kalpa eva ca /
svarūpamajahatyeva sāmānye tāni sarvadā

sarvātmani sthitānyeva paśya māyāvijṛmbhitam /
ajātamaniruddhaṃ ca yathāsthitamavasthitam

vijñānaghanamevedamata eva jagattrayam /
nabhastvamatyajaṃścaiva sarvātmaiva nabhaḥ sthitam

jagadātmā jagadrūpaṃ draṣṭṛdṛśyatayoditam /
viśvātmadṛgvapuryatsyāttatkiṃ kena kathaṃ kadā

duḥsādhyaṃ brūhi tattvajña sādhyāsādhyasvarūpiṇaḥ /
tasmādasyāḥ sadaikasyā vipaścidrājasaṃvidaḥ

prabodhamanugacchantyā aprāptāyāḥ paraṃ padam /
ekasyā apyanekasyāḥ sarvaṃ sarvatra yujyate

bodhābodhātmarūpe hi kiṃ nāmāsti parātmani /
aprāptāyāḥ paraṃ bodhaṃ padārthākulatocitā

kiṃcidbodhaṃ praviṣṭāyāḥ siddhatāpyucitaiva sā /
evaṃ te sarvadiksaṃsthāḥ sarvameva parasparam

paśyantyanubhavantyāśu cikitsante ca saṃkaṭam /
bodhākāśaḥ svakādrūpādīṣaccyuta ivāśu cet

tadanyatāmivādatte susthito'pi yathāsthitam /
śrīrāma uvāca /
vipaścitaḥ prabuddhāścetkathaṃ siṃhavṛṣāditām

dikṣu yāntīti me brahmanbodhāya kathayāśvalam /
śrīvasiṣṭha uvāca /
prabuddhāḥ kathitā ye te yoginaste mayānagha

prasaṅgarūpāntarato na prabuddhā vipaścitaḥ /
vipaścito mahābāho prabuddhā nipuṇaṃ na te

bodhābodhadṛśormadhye te hi dolāyitāḥ sthitāḥ /
mokṣacihnāni dṛśyante bandhacihnāni cābhitaḥ

nityadharmaprabuddhānāṃ tathābhūtatayā tayā /
vipaścito dhāraṇayā yogino na paraṃ gatāḥ

dhāraṇāyoginaste hi dhāraṇāprāptasiddhayaḥ /
ye paraṃ bodhamāyātā yeṣvavidyā na vidyate

kimavidyāmavekṣante te tāmarasalocana /
dhāraṇāyogino hyete vareṇa prāptasiddhayaḥ

avidyā vidyate teṣāṃ tena te'tadvicāriṇaḥ /
anyacca śrṛṇu he rāma jīvanmuktaśarīriṇām

bhavedvyavahṛtāveva padārthāntaravedanam /
mokṣo'pi cetaso dharmaścetasyeva sa tiṣṭhati

na dehe dehadharmastu na dehādvinivartate /
na kadācana nirmuktaṃ ceto bhūyo nibadhyate

yatnenāpi punarbaddhaṃ kena vṛntacyutaṃ phalam /
dehastu dehadharmeṇa jīvanmuktimatāmapi

gṛhyate tadgataṃ teṣāṃ cetastvacalameva tat /
mokṣo hi na parajñeyo dhāraṇādiprayogavat

ātmasaṃvedya evāsau madhvādyāsvādasaukhyavat /
sukhaduḥkhairyutoyo'sau svayaṃ bandhānubhūtimān

tanmuktau mukta ityuktaḥ svānubhūtipradastvasau /
antaḥśītalacitto hi mukta ityabhidhīyate

bandhaḥ saṃtaptacitteti dehādestanna dṛśyate /
śarīre kaṇaśaḥ kṛtte rājye vā viniyojite

rudato hasataścaiva jīvanmuktamateriha /
na duḥkhaṃ na sukhaṃ kiṃcidantarbhavati tatsthitam

gṛhṇato'pyanubhūtistu tatraivaiṣāsti nāpare /
dṛśyante paṇḍitā bhagnā rūpāntaramupāgatāḥ

dehādijīvanmuktānāṃ svabhāvānna kadācana /
mṛto'pi naiva mriyate rudannapi na roditi

vihasanna hasatyeva jīvanmukto mahodayaḥ /
vītarāgāḥ sarāgābhā akopāḥ kopasaṃyutāḥ

amohā mohavalitā dṛśyante tattvadarśinaḥ /
idaṃ sukhamidaṃ duḥkhamityādikalanāstu tāḥ

alaṃ dūragatāsteṣāmaṅkurā nabhaso yathā /
jagadātmā ca nāstyeva yasyaikaṃ sarvamasti ca

sukhaduḥkhādi tasyeti vāgvyomaviṭapopamā /
aśokā eva śocante jīvanmuktā jayānvitāḥ

acchinnā ekatadbhāvā dṛśyante tattvadarśinaḥ /
śiraḥ kamalajasyoccaiḥ sāmagāyanatatparam

haro nakhena ciccheda sukumāramivāmbujam /
śakto'pi na punarbrahmā janayāmāsa tacchiraḥ

vyomaikatāsya cidvyomno mudhā mūrdhnetareṇa kim /
naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana

yadyathā nāma saṃpannaṃ tattathāstvitareṇa kim /
haro hariṇaśāvākṣīmakṣīṇaśarato'śru ca /
dhatte vapuṣi dugdhābdhirguptāmṛtakalāmiva

śakto'pi rāgitāmeṣa na tyajatyuttamāśayaḥ /
pañceṣudāhasamaye dṛṣṭā nīrāgatāguṇāḥ

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana /
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ

rāgitaiṣāstu mā vāsya kimarāgitayānyayā /
yadyathā nāma saṃpannaṃ tattathāstvitareṇa kim

karoti kārayatyuccairmriyate māryate'pi ca /
jāyate vardhate'jasraṃ jīvanmukto janārdanaḥ

na cājavaṃ javībhāvaṃ tyaktuṃ śakto'pyasau na tam /
tena tyaktena naivārthastasya naivāśritena ca

tadyathāsthitamevāstu iha ityastavāsanam /
harirniriccha evāste śuddhacinmātrarūpabhṛt

ātmānamāndolayati kālakandukatāṃ gatam /
ajasraṃ nityamādityo jagadgṛhanabhoṅgaṇe

na ca rodhayituṃ dehaṃ na samartho dineśvaraḥ /
niriccha eva nirvāṇastathāpyāste yathāsthitam

candro'nubhavati vyarthamākalpaṃ kṣayamakṣayam /
jīvanmuktatayā khinno yathāsthitamavasthitaḥ

maruttahavyagaurīśavīryagrāsādikheditām /
jīvanmukto vahatyagniryathā sthityā samasthitiḥ

bahvībhirvijigīṣābhiḥ kṛpaṇāviva tiṣṭhataḥ /
jīvanmuktāvapi gurū loke śukrabṛhaspatī

karoti janako rājyaṃ jīvanmuktamanā muniḥ /
jagatyāmājiṣūgrāsu dehaṃ jarjaratāṃ nayan

nalamāndhātṛsagaradilīpanahuṣādayaḥ /
jīvanmuktāściraṃ rājyaṃ cakrurākulitā iva

vyavahāre yathaivājñastathaiva khalu paṇḍitaḥ /
vāsanāvāsane eva kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ

baliprahlādanamucivṛtrāndhakamurādayaḥ /
jīvanmuktāḥ sthitiṃ cakrurvītarāgāḥ sarāgavat

tasmādasattve sattve ca rāgadveṣakṣayodaye /
na manāgapi bhedo'sti jñakhaṃ prati svarūpiṇi

jñānenākāśaśuddhena dharmānye gaganopamān /
vindanti jīvanmuktānāṃ teṣāṃ bhedamatiḥ kutaḥ

bhāsvaraṃ śakrakodaṇḍaṃ yathā nāneva śūnyakam /
ābhāsamātramevāyaṃ tathā dṛśyātmako bhramaḥ

śakracāpe yathā bhānti nānāvarṇā nabhoṅgaṇe /
tathā śūnyātmakā eva brahmāṇḍaparamāṇavaḥ

idaṃ jagadasadbhāti sadiva vyaktimāgatam /
ajātamaniruddhaṃ ca yathā śūnyatvamambare

sādyantamapyanādyantamaśūnyamapi śūnyakam /
jagajjātaṃ tathā'jātamaruddhaṃ ruddhameva ca

jātaṃ niruddhamastyevaṃ brahma vyomaiva bhāsate /
yathā dārumayaḥ stambhastathā tacchālabhañjikā

samastakalanonmuktaṃ samaṃ nirnidramāsanam /
yadekāntacidākāśaṃ tadvidyāttanmayaṃ jagat

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ /
anunmeṣaṃ cidākāśaṃ tadvidyāttanmayaṃ jagat

tatra yaddvaitamaikyaṃ tanmanye tadapi naiva ca /
tadvyoma kevalaṃ bhāti manye tadapi naiva vā

jagadākāśamevedamātmaivātmani vā sthitam /
bhaviṣyatpuravaddṛṣṭamapi sphāramapi sphuṭam

ākāśakośaviśadāśaya dṛśyajātaṃ
maunātma tiṣṭhati śilāghanameva śāntam /
yannāma tasya jagadityabhidhāṃ vidhāya
svātmaiva mohita ivāyamaho nu māyā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० avi० vi० jīvanmuktakalanaṃ nāma pañcaviṃśādhikaśatatamaḥ sargaḥ