યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.125

પઞ્ચવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વર્ષે શાન્તભયાભિખ્યે જલધારે ગિરૌ તરૌ ।
તાદૃક્કર્તરિપાનીયં શાકદ્વીપે પિબન્ સ્થિતઃ

પૂર્વોઽથ વર્ષસપ્તત્યા પાશ્ચાત્યેનૈત્ય મોક્ષિતઃ ।
વિદ્યયા ક્રકચેનેવ છિત્ત્વા વૃક્ષત્વમક્ષતઃ

પાશ્ચાત્યઃ શિશિરે વર્ષે પાષાણત્વમુપાગતઃ ।
મોચિતો દક્ષિણેનાશુ ગોમાંસાદિપ્રયોગતઃ

શિવેઽસ્તાચલપારસ્થે વર્ષે વર્ષેણ પશ્ચિમઃ ।
મોચિતો દક્ષિણેનૈત્ય ગોપિશાચ્યા વૃષીકૃતઃ

અત્રૈવ ક્ષેમકે વર્ષે આમ્બિકેયગિરૌ તરૌ ।
દક્ષિણો યક્ષતાં યાતો મોક્ષં યક્ષેણ લબ્ધવાન્

અત્રૈવ વૃષકે વર્ષે શૈલે કેસરનામનિ ।
કેસરિત્વં ગતઃ પૂર્વઃ પાશ્ચાત્યેનૈવ મોચિતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એકદેશગતા વિષ્વગ્વ્યાપ્ય કર્માણિ કુર્વતે ।
યોગિનસ્ત્રિષુ કાલેષુ સર્વાણિ ભગવન્કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇહ રામાપ્રબુદ્ધાનાં યદસ્ત્યસ્ત્વલમેવ નઃ ।
તેન યત્તુ પ્રબુદ્ધાનાં તદિદં શ્રૃણુ કથ્યતે

ચિન્માત્રસત્તાસામાન્યાદૃતેઽન્યન્નાત્મ તદ્વિદામ્ ।
દૃશ્યાત્યન્તાભાવબોધે સર્ગાસર્ગદૃશોઃ ક્ષયે

ચિન્માત્રસત્તાસામાન્યે વિશ્રાન્તસ્ય નિરન્તરમ્ ।
સર્વેશસ્યેહ સર્વત્વં સર્વાત્મત્વં ચ સર્વદા

વદ કેન કથં કુત્ર કદા કિમિવ રોધ્યતે ।
સર્વગસ્ત્વથ સર્વાત્મા યત્ર ભાતિ યદા યથા

તથા ભાતિ તદા તત્ર સર્વાત્મનિ કિમસ્તિ નો ।
અતીતં વર્તમાનં ચ ભવિષ્યત્સ્થૂલમપ્યણુ

તથા દૂરમદૂરં ચ નિમેષઃ કલ્પ એવ ચ ।
સ્વરૂપમજહત્યેવ સામાન્યે તાનિ સર્વદા

સર્વાત્મનિ સ્થિતાન્યેવ પશ્ય માયાવિજૃમ્ભિતમ્ ।
અજાતમનિરુદ્ધં ચ યથાસ્થિતમવસ્થિતમ્

વિજ્ઞાનઘનમેવેદમત એવ જગત્ત્રયમ્ ।
નભસ્ત્વમત્યજંશ્ચૈવ સર્વાત્મૈવ નભઃ સ્થિતમ્

જગદાત્મા જગદ્રૂપં દ્રષ્ટૃદૃશ્યતયોદિતમ્ ।
વિશ્વાત્મદૃગ્વપુર્યત્સ્યાત્તત્કિં કેન કથં કદા

દુઃસાધ્યં બ્રૂહિ તત્ત્વજ્ઞ સાધ્યાસાધ્યસ્વરૂપિણઃ ।
તસ્માદસ્યાઃ સદૈકસ્યા વિપશ્ચિદ્રાજસંવિદઃ

પ્રબોધમનુગચ્છન્ત્યા અપ્રાપ્તાયાઃ પરં પદમ્ ।
એકસ્યા અપ્યનેકસ્યાઃ સર્વં સર્વત્ર યુજ્યતે

બોધાબોધાત્મરૂપે હિ કિં નામાસ્તિ પરાત્મનિ ।
અપ્રાપ્તાયાઃ પરં બોધં પદાર્થાકુલતોચિતા

કિંચિદ્બોધં પ્રવિષ્ટાયાઃ સિદ્ધતાપ્યુચિતૈવ સા ।
એવં તે સર્વદિક્સંસ્થાઃ સર્વમેવ પરસ્પરમ્

પશ્યન્ત્યનુભવન્ત્યાશુ ચિકિત્સન્તે ચ સંકટમ્ ।
બોધાકાશઃ સ્વકાદ્રૂપાદીષચ્ચ્યુત ઇવાશુ ચેત્

તદન્યતામિવાદત્તે સુસ્થિતોઽપિ યથાસ્થિતમ્ ।
શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિપશ્ચિતઃ પ્રબુદ્ધાશ્ચેત્કથં સિંહવૃષાદિતામ્

દિક્ષુ યાન્તીતિ મે બ્રહ્મન્બોધાય કથયાશ્વલમ્ ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રબુદ્ધાઃ કથિતા યે તે યોગિનસ્તે મયાનઘ

પ્રસઙ્ગરૂપાન્તરતો ન પ્રબુદ્ધા વિપશ્ચિતઃ ।
વિપશ્ચિતો મહાબાહો પ્રબુદ્ધા નિપુણં ન તે

બોધાબોધદૃશોર્મધ્યે તે હિ દોલાયિતાઃ સ્થિતાઃ ।
મોક્ષચિહ્નાનિ દૃશ્યન્તે બન્ધચિહ્નાનિ ચાભિતઃ

નિત્યધર્મપ્રબુદ્ધાનાં તથાભૂતતયા તયા ।
વિપશ્ચિતો ધારણયા યોગિનો ન પરં ગતાઃ

ધારણાયોગિનસ્તે હિ ધારણાપ્રાપ્તસિદ્ધયઃ ।
યે પરં બોધમાયાતા યેષ્વવિદ્યા ન વિદ્યતે

કિમવિદ્યામવેક્ષન્તે તે તામરસલોચન ।
ધારણાયોગિનો હ્યેતે વરેણ પ્રાપ્તસિદ્ધયઃ

અવિદ્યા વિદ્યતે તેષાં તેન તેઽતદ્વિચારિણઃ ।
અન્યચ્ચ શ્રૃણુ હે રામ જીવન્મુક્તશરીરિણામ્

ભવેદ્વ્યવહૃતાવેવ પદાર્થાન્તરવેદનમ્ ।
મોક્ષોઽપિ ચેતસો ધર્મશ્ચેતસ્યેવ સ તિષ્ઠતિ

ન દેહે દેહધર્મસ્તુ ન દેહાદ્વિનિવર્તતે ।
ન કદાચન નિર્મુક્તં ચેતો ભૂયો નિબધ્યતે

યત્નેનાપિ પુનર્બદ્ધં કેન વૃન્તચ્યુતં ફલમ્ ।
દેહસ્તુ દેહધર્મેણ જીવન્મુક્તિમતામપિ

ગૃહ્યતે તદ્ગતં તેષાં ચેતસ્ત્વચલમેવ તત્ ।
મોક્ષો હિ ન પરજ્ઞેયો ધારણાદિપ્રયોગવત્

આત્મસંવેદ્ય એવાસૌ મધ્વાદ્યાસ્વાદસૌખ્યવત્ ।
સુખદુઃખૈર્યુતોયોઽસૌ સ્વયં બન્ધાનુભૂતિમાન્

તન્મુક્તૌ મુક્ત ઇત્યુક્તઃ સ્વાનુભૂતિપ્રદસ્ત્વસૌ ।
અન્તઃશીતલચિત્તો હિ મુક્ત ઇત્યભિધીયતે

બન્ધઃ સંતપ્તચિત્તેતિ દેહાદેસ્તન્ન દૃશ્યતે ।
શરીરે કણશઃ કૃત્તે રાજ્યે વા વિનિયોજિતે

રુદતો હસતશ્ચૈવ જીવન્મુક્તમતેરિહ ।
ન દુઃખં ન સુખં કિંચિદન્તર્ભવતિ તત્સ્થિતમ્

ગૃહ્ણતોઽપ્યનુભૂતિસ્તુ તત્રૈવૈષાસ્તિ નાપરે ।
દૃશ્યન્તે પણ્ડિતા ભગ્ના રૂપાન્તરમુપાગતાઃ

દેહાદિજીવન્મુક્તાનાં સ્વભાવાન્ન કદાચન ।
મૃતોઽપિ નૈવ મ્રિયતે રુદન્નપિ ન રોદિતિ

વિહસન્ન હસત્યેવ જીવન્મુક્તો મહોદયઃ ।
વીતરાગાઃ સરાગાભા અકોપાઃ કોપસંયુતાઃ

અમોહા મોહવલિતા દૃશ્યન્તે તત્ત્વદર્શિનઃ ।
ઇદં સુખમિદં દુઃખમિત્યાદિકલનાસ્તુ તાઃ

અલં દૂરગતાસ્તેષામઙ્કુરા નભસો યથા ।
જગદાત્મા ચ નાસ્ત્યેવ યસ્યૈકં સર્વમસ્તિ ચ

સુખદુઃખાદિ તસ્યેતિ વાગ્વ્યોમવિટપોપમા ।
અશોકા એવ શોચન્તે જીવન્મુક્તા જયાન્વિતાઃ

અચ્છિન્ના એકતદ્ભાવા દૃશ્યન્તે તત્ત્વદર્શિનઃ ।
શિરઃ કમલજસ્યોચ્ચૈઃ સામગાયનતત્પરમ્

હરો નખેન ચિચ્છેદ સુકુમારમિવામ્બુજમ્ ।
શક્તોઽપિ ન પુનર્બ્રહ્મા જનયામાસ તચ્છિરઃ

વ્યોમૈકતાસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નો મુધા મૂર્ધ્નેતરેણ કિમ્ ।
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન

યદ્યથા નામ સંપન્નં તત્તથાસ્ત્વિતરેણ કિમ્ ।
હરો હરિણશાવાક્ષીમક્ષીણશરતોઽશ્રુ ચ ।
ધત્તે વપુષિ દુગ્ધાબ્ધિર્ગુપ્તામૃતકલામિવ

શક્તોઽપિ રાગિતામેષ ન ત્યજત્યુત્તમાશયઃ ।
પઞ્ચેષુદાહસમયે દૃષ્ટા નીરાગતાગુણાઃ

નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ।
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ

રાગિતૈષાસ્તુ મા વાસ્ય કિમરાગિતયાન્યયા ।
યદ્યથા નામ સંપન્નં તત્તથાસ્ત્વિતરેણ કિમ્

કરોતિ કારયત્યુચ્ચૈર્મ્રિયતે માર્યતેઽપિ ચ ।
જાયતે વર્ધતેઽજસ્રં જીવન્મુક્તો જનાર્દનઃ

ન ચાજવં જવીભાવં ત્યક્તું શક્તોઽપ્યસૌ ન તમ્ ।
તેન ત્યક્તેન નૈવાર્થસ્તસ્ય નૈવાશ્રિતેન ચ

તદ્યથાસ્થિતમેવાસ્તુ ઇહ ઇત્યસ્તવાસનમ્ ।
હરિર્નિરિચ્છ એવાસ્તે શુદ્ધચિન્માત્રરૂપભૃત્

આત્માનમાન્દોલયતિ કાલકન્દુકતાં ગતમ્ ।
અજસ્રં નિત્યમાદિત્યો જગદ્ગૃહનભોઙ્ગણે

ન ચ રોધયિતું દેહં ન સમર્થો દિનેશ્વરઃ ।
નિરિચ્છ એવ નિર્વાણસ્તથાપ્યાસ્તે યથાસ્થિતમ્

ચન્દ્રોઽનુભવતિ વ્યર્થમાકલ્પં ક્ષયમક્ષયમ્ ।
જીવન્મુક્તતયા ખિન્નો યથાસ્થિતમવસ્થિતઃ

મરુત્તહવ્યગૌરીશવીર્યગ્રાસાદિખેદિતામ્ ।
જીવન્મુક્તો વહત્યગ્નિર્યથા સ્થિત્યા સમસ્થિતિઃ

બહ્વીભિર્વિજિગીષાભિઃ કૃપણાવિવ તિષ્ઠતઃ ।
જીવન્મુક્તાવપિ ગુરૂ લોકે શુક્રબૃહસ્પતી

કરોતિ જનકો રાજ્યં જીવન્મુક્તમના મુનિઃ ।
જગત્યામાજિષૂગ્રાસુ દેહં જર્જરતાં નયન્

નલમાન્ધાતૃસગરદિલીપનહુષાદયઃ ।
જીવન્મુક્તાશ્ચિરં રાજ્યં ચક્રુરાકુલિતા ઇવ

વ્યવહારે યથૈવાજ્ઞસ્તથૈવ ખલુ પણ્ડિતઃ ।
વાસનાવાસને એવ કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ

બલિપ્રહ્લાદનમુચિવૃત્રાન્ધકમુરાદયઃ ।
જીવન્મુક્તાઃ સ્થિતિં ચક્રુર્વીતરાગાઃ સરાગવત્

તસ્માદસત્ત્વે સત્ત્વે ચ રાગદ્વેષક્ષયોદયે ।
ન મનાગપિ ભેદોઽસ્તિ જ્ઞખં પ્રતિ સ્વરૂપિણિ

જ્ઞાનેનાકાશશુદ્ધેન ધર્માન્યે ગગનોપમાન્ ।
વિન્દન્તિ જીવન્મુક્તાનાં તેષાં ભેદમતિઃ કુતઃ

ભાસ્વરં શક્રકોદણ્ડં યથા નાનેવ શૂન્યકમ્ ।
આભાસમાત્રમેવાયં તથા દૃશ્યાત્મકો ભ્રમઃ

શક્રચાપે યથા ભાન્તિ નાનાવર્ણા નભોઙ્ગણે ।
તથા શૂન્યાત્મકા એવ બ્રહ્માણ્ડપરમાણવઃ

ઇદં જગદસદ્ભાતિ સદિવ વ્યક્તિમાગતમ્ ।
અજાતમનિરુદ્ધં ચ યથા શૂન્યત્વમમ્બરે

સાદ્યન્તમપ્યનાદ્યન્તમશૂન્યમપિ શૂન્યકમ્ ।
જગજ્જાતં તથાઽજાતમરુદ્ધં રુદ્ધમેવ ચ

જાતં નિરુદ્ધમસ્ત્યેવં બ્રહ્મ વ્યોમૈવ ભાસતે ।
યથા દારુમયઃ સ્તમ્ભસ્તથા તચ્છાલભઞ્જિકા

સમસ્તકલનોન્મુક્તં સમં નિર્નિદ્રમાસનમ્ ।
યદેકાન્તચિદાકાશં તદ્વિદ્યાત્તન્મયં જગત્

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ યન્મધ્યે સંવિદો વપુઃ ।
અનુન્મેષં ચિદાકાશં તદ્વિદ્યાત્તન્મયં જગત્

તત્ર યદ્દ્વૈતમૈક્યં તન્મન્યે તદપિ નૈવ ચ ।
તદ્વ્યોમ કેવલં ભાતિ મન્યે તદપિ નૈવ વા

જગદાકાશમેવેદમાત્મૈવાત્મનિ વા સ્થિતમ્ ।
ભવિષ્યત્પુરવદ્દૃષ્ટમપિ સ્ફારમપિ સ્ફુટમ્

આકાશકોશવિશદાશય દૃશ્યજાતં
મૌનાત્મ તિષ્ઠતિ શિલાઘનમેવ શાન્તમ્ ।
યન્નામ તસ્ય જગદિત્યભિધાં વિધાય
સ્વાત્મૈવ મોહિત ઇવાયમહો નુ માયા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ વિ૦ જીવન્મુક્તકલનં નામ પઞ્ચવિંશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ