યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.116

ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

અનુચરા ઊચુઃ ।
દેવ પશ્યાત્ર સંગ્રામલગ્નસીમાન્તભૂભૃતામ્ ।
કચન્તિ હેતિસંઘાતા વિસરન્તિ બલાનિ ચ

હતાન્હતાનભિમુખાન્વીરાન્વીરૈઃ સહસ્રશઃ ।
આરોપ્યારોપ્ય ખં યાન્તિ પશ્ય પશ્યાઙ્ગનારથૈઃ

વિજિગીષોઃ પુનઃ પ્રાપ્તે સંકટે પ્રકટે રણે ।
ધર્મ્યં વિરાજતે યુદ્ધં યૌવને સુરતં યથા

લોકૈરનિન્દિતા લક્ષ્મીરારોગ્યં શ્રીસમન્વિતમ્ ।
ધર્મ્યં યુદ્ધં પરાર્થેન જીવિતસ્યોત્તમં ફલમ્

અવિરોધેન ધર્મસ્ય યુદ્ધે સંમુખમાગતમ્ ।
યોધાનુરૂપં યો હન્તિ શૂરઃ સ્વર્ગ્યઃ સ નેતરઃ

હસ્તસ્થિતાસિવરનીલસરોજદામ-
શ્યામો હયોત્થઘનરેણુનિશાગમોઽત્ર ।
આલોકય ક્રમણમેષ કથં કરોતિ
પ્રોન્નામહેતિભરભૂષણભાજિ લક્ષ્મ્યાઃ

એતે કચન્તિ શરશક્તિગદાભુશુણ્ડી-
શૂલાસિકુન્તપટુતોમરચક્રપૂર્ણાઃ ।
તાપાઃ સતાણ્ડવકચપ્રચલે ચલેઽબ્ધૌ
દેહેન વલ્ગતિ ભુવીવ ફણીન્દ્રસંઘાઃ

પશ્યામ્બરં બલવદમ્બુધરાબ્ધિપૂર્ણં
પશ્યામ્બરં તરલતારકતારહારમ્ ।
પશ્યામ્બરં સુઘનસક્તમસૈકસારં
પશ્યામ્બરં વિશદચન્દ્રકરાવસિક્તમ્

યત્રાનેકસુરાસુરાસ્પદઘટા તારાપદેશં ગતા
ઋક્ષાણાં ચ યદાસ્પદં વિસરતાં સર્વોન્નતાનાં ચ યત્ ।
તસ્મિઞ્છૂન્યમિતિ પ્રતીતિરધુનાપ્યસ્તં ગતા નામ્બરે
કોઽન્યો માર્જયિતું જનોઽજ્ઞરચિતં લોકાપવાદં ક્ષમઃ
મેઘાટોપૈઃ પ્રલયદહનૈરદ્રિપક્ષાભિઘાતૈ-
સ્તારાપૂરૈરમરદિતિજક્ષુબ્ધસંગ્રામસંઘૈઃ ।
વ્યોમાદ્યાપિ પ્રકૃતિવિકૃતિં નામ નાયાત્યસંખ્યૈ-
રન્તઃ સારાશયગુણવતાં લક્ષ્યતે નો મહિમ્નઃ

આન્દોલયસ્યવિરલં ગગનાર્કમઙ્કે
નારાયણં ચ શશિનં ચ તથેતરાણિ ।
તેજાંસિ ભાસુરતડિત્પ્રભૃતીનિ સાધો
ચિત્રં તથાપિ ન જહાસિ યદાન્ધ્યમન્તઃ

આકાશ કાશસિ તુ યત્ર શશાઙ્કબિમ્બં
ત્વત્કીર્ણકજ્જલતમો મલિનોઽસિતત્વમ્ ।
સઙ્ગાન્ન યન્નયસિ તત્ખલુ ચિત્રમુચ્ચૈઃ
કો નામ વાન્તરમલં મલિનીકરોતિ

પૂર્ણસ્યાપિ જગદ્દોષૈઃ સર્વદૈવાવિકારિણઃ ।
ખસ્ય મન્યે બુધસ્યેવ સુખં સર્વાર્થશૂન્યતા

કલ્પાભ્રદ્રુમવીરુદુન્નતિદૃશાં કર્તાસિ ધર્તાસિ ચ
આકાશેન્દુઘનાર્કકિન્નરમરુત્સ્કન્ધામરાણામપિ ।
સર્વં રમ્યમસંકુલાશય સમસ્વચ્છસ્વભાવસ્ય તે
યત્ત્વેતદ્દહનત્વમઙ્ગ તદહો મુખ્યાય ખેદાય નઃ

આકાશ કાશમસિ નિર્મલમચ્છમુચ્ચૈ-
રાધાર ઉન્નતતયોત્તમમુત્તમાનામ્ ।
ત્વામેત્ય કિંતુ વિરલં કરકાઘનોઽયં
લોકં વિમર્દયતિ તેન પરોઽસિ નીચૈઃ

આકાશ કર્ષકષ એવ નિકર્ષણં તે
મન્યે ચિરં સમચિતં ન તુ કિંચિદન્યત્ ।
શૂન્યોઽસિ યજ્જલધરર્ક્ષવિમાનચન્દ્ર-
સૂર્યાનિલાન્વહસિ ભાસિ ન ચાર્થશૂન્યઃ

અહ્નિ પ્રકાશમસિ રક્તવપુર્દિનાન્તે
યામાસુ કૃષ્ણમથ ચાખિલવસ્તુરિક્તમ્ ।
નિત્યં ન કિંચિદપિ સદ્વહસીતિ માયાં
ન વ્યોમ વેત્તિ વિદુષોઽપિ વિચેષ્ટિતં તે

અકિંચનોઽપિ કાર્યાણિ સાધયત્યાતતાશયઃ ।
અન્તઃશૂન્યમપિ વ્યોમ સર્વસ્યોન્નતિકારણમ્

ન તૃણસલિલં નૈવ ગ્રામો ન નામ ચ પત્તનં
ન ચ દલભરસ્નિગ્ધચ્છાયસ્તરુર્ન ચ સત્પ્રપા ।
તદપિ ગગનાધ્વાનં સૂર્યઃ પ્રયાતિ દિને દિને
વિષમમપિ યત્પ્રારબ્ધં તત્ત્યજન્તિ ન સાત્ત્વિકાઃ

યામા ધ્વાન્તપટેન શીતલરુચિઃ કર્પૂરપૂરૈઃ કરૈ-
રર્કાલોકનવાંશુકેન દિવસસ્તારૌઘપુષ્પોત્કરૈઃ ।
દ્યૌરમ્ભોદતુષારવારિકુસુમૈઃ સર્વર્તવો ભૂષય-
ન્ત્યેતે કાલકલાત્મનોસ્ત્રિભુવને વ્યોમાઙ્ગણં નાથયોઃ
ધૂમાભ્રરેણુતિમિરાર્કનિશેશસંધ્યા
તારાવિમાનગરુડાદ્રિસુરાસુરાણામ્ ।
ક્ષોભૈરપિ પ્રકૃતિમુજ્ઝતિ નાન્તરિક્ષં
ચિત્રોત્થિતા સ્થિતિરહો નુ મહાશયસ્ય

દિગ્ભિત્તિબદ્ધમિદમૂર્ધ્વતલાન્તરિક્ષ
મુર્વીતલં ઘનપુરાચલભૂરિભાણ્ડમ્ ।
વિદ્યાધરામરમહોરગજાલકારં
લોકૌઘસંસરણસંઘપિપીલિકાઢ્યમ્

કાલઃ ક્રિયા ચ ભુવનં ભવનં ચિરાય
નામાધિતિષ્ઠત ઇવોપવનં વિકાસિ ।
આશઙ્ક્યતે પ્રતિદિનં નનુ નષ્ટમેવ
નાદ્યાપિ નશ્યતિ ચ કેયમહો નુ માયા

[ યુગલકમ્ ।]
ખં મન્યે પાદપાદીનાં રોધયત્યધિકોન્નતિમ્ ।
અકર્તુરેવ મહતો મહિમ્નોદેતિ કર્તૃતા

જગતાં યત્ર લક્ષાણિ ન ભવન્ત્યુદ્ભવન્તિ ચ ।
તચ્છૂન્યમુચ્યતે વ્યોમ ધિક્પાણ્ડિત્યમખણ્ડિતમ

વ્યોમન્યેવ પ્રલીયન્તે વ્યોમતઃ પ્રોદ્ભવન્તિ ચ ।
ગચ્છતોન્મત્તતામેતામીશ્વરાન્યભિદા કૃતા

આયાન્તિ યાન્તિ નિપતન્તિ તથોત્પતન્તિ
સર્ગશ્રિયઃ કણઘટા ઇવ પાવકોત્થાઃ ।
યત્રામલં તદહમેકમનાદિમધ્યં
મન્યે ખમેવ ન તુ કારણમીશ્વરાખ્યમ્

આધારમાયતતરં ત્રિજગન્મણીના-
મઙ્ગે બિભર્ત્યમિતમન્તરશેષવસ્તુ ।
વ્યોમૈવ ચિદ્વપુરહં પરમેવ મન્યે
યત્રોદયાસ્તમયમેતિ જગદ્ભ્રમોઽયમ્

વનાવનૌ વનચરચારુકામિના
મનોહરદ્રુમગહનેષુ ગીયતે ।
ઇતો ગિરેઃ શિરસિ વિલોક્યતેઽમુના
વિયોગિના પથિ વહતા રસાકુલમ્

ગીતં શ્રૃઙ્ગતરૂચ્ચપલ્લવપુટે નિઃશ્વસ્ય સોત્કણ્ઠયા
કંઠાશ્લિષ્ટગિરા વિયોગહતયા વિદ્યાધરાણાં સ્ત્રિયા ।
યન્નામાત્ર તદેષ નાથ પથિકઃ સોચ્છ્વાસમાકર્ણયન્
દોલાન્દોલનયેવ ચઞ્ચલધિયા નો યાતિ નોનૂચ્યતે

ગાયત્યદ્રિશિરસ્તરૌ દલપુટે નિઃશ્વસ્ય વિદ્યાધરી
કાકલ્યાઽતિલકં વિયોગવિધુરા બાષ્પાકુલૈષા પુરઃ ।
નાથોત્સઙ્ગગૃહે ગૃહીતચિબુકં સ્મેરં ભવચ્ચુમ્બનં
સ્મૃત્વાસ્વાદ્ય રસાયનં હતસમા નીતા મયૈતા ઇતિ

અસ્યાઃ પ્રાગ્ભવસત્પતિઃ સ મુનિના શાપેન વૃક્ષીકૃતો
વર્ષદ્વાદશકં તદેવ ગણયન્ત્યેષૈવ સાત્ર સ્થિતા ।
ગાયત્યુત્કલિતા તદેવ દયિતં તં પાદપં સંશ્રિતા
માર્ગે માર્ગવિહારિણાં વદનતો રાજન્મમૈતચ્છ્રુતમ્

પશ્યૈષ સોઽસ્મદવલોકનશાન્તશાપો
વિદ્યાધરો વિટપિતામવમુચ્ય બાલામ્ ।
કણ્ઠેકરોતિ વિટપાકૃતિવિપ્રલમ્ભૈ-
સ્તૈરેવ બાહુભિરલં સ્ફુટપુષ્પહાસઃ

શિખરિણાં કરિણાં કુસુમોત્કરો
વિટપિષુ સ્ફુટરોમસુ રાજતે ।
ગગનવિચ્યુતતારકલીલયા
શિખરમેષ તુષારસમાનયા

મીનાવલીસરભસપ્લુતિઘટ્ટિતામ્બુ-
વીચીવિલોલવિરુવત્કુરરીકરાલા ।
કાવેર્યહો કુસુમશુક્લપટાઽવભાતિ
નિઃશઙ્કરઙ્કુકુલસંકુલકૂલકચ્છા

ભાત્યત્ર પશ્ય રવિણા કટકે સુવેલ-
શૈલસ્ય કાઞ્ચનશિલા સકલામલશ્રીઃ ।
વેલાવલોલવરુણાલયવીચિભઙ્ગ-
પર્યસ્તવાડવકૃશાનુકણોપમાના

આસન્નપીનજલદાવલિતાલયાનાં
ગેહોપશલ્યપરિફુલ્લવનદ્રુમાણામ્ ।
લક્ષ્મીઃ પલાશપટલાવલિતામ્બરાણાં
ઘોષૌકસાં સમવલોકય પર્વતેષુ

ઉન્નિદ્રપુષ્પપટુપાણ્ડુરપુષ્પખણ્ડા
મન્દારભાણ્ડવિશિખણ્ડિકરણ્ડકચ્છાઃ ।
ગ્રામાઃ પ્રપાતજલજાલવિલાસવાદ્યા
વલ્ગદ્ગુહાગહનગીતજના જયન્તિ

ઉન્નિદ્રકન્દલદલાન્તરલીયમાન-
કૂજન્મદાન્ધમધુપોન્મદપામરાણામ્ ।
મન્યે ન સા ભવતિ તુષ્ટિરિહામરાણાં
યા ગોકુલેષુ ગિરિગહ્વરિણાં નરાણામ્

ભૃઙ્ગાવદોલિતલતાકુલકાનનાન્ત-
ર્ગાયત્પુલિન્દદયિતાનનદત્તનેત્રમ્ ।
લીલાકુલા ગતઘૃણં ગિરિગહ્વરેષુ
કિં ઘ્નન્તિ શત્રુમિવ મુગ્ધમૃગં કિરાતાઃ

નાનાવિકાસિકુસુમોત્કરસારલબ્ધ-
વલ્લીદલાવલનશીતલિતાધ્વગાઙ્ગાઃ ।
સામ્ભઃપ્રથપ્રસરણેન તરત્તરઙ્ગા
ગ્રામા ગિરીન્દ્રગહનેષુ જયન્તિ ચન્દ્રમ્

કૂજન્નિર્જરવારયઃ પરિસરત્પ્રોન્નિદ્રતાલદ્રુમા
હેલોલ્લાસિતપુષ્પપલ્લવવલદ્વલ્લીવિતાનામ્બરાઃ ।
પર્યન્તોન્નતસાલલમ્બિજલદા રમ્યા ગિરિગ્રામકા-
શ્ચન્દ્રાશ્વત્થમિતાવનિં શશિપુરસ્યોદ્યાનભાગા ઇવ

આસન્નપીતઘનઘર્ઘરમેઘનાદ-
નૃત્યચ્છિખણ્ડિનવતાણ્ડવવિપ્રકીર્ણૈઃ ।
ગ્રામાઃ કલાપિકુલકોમલબર્હખણ્ડૈઃ
પ્રોડ્ડીનચન્દ્રકમણિપ્રકરા જયન્તિ

પાર્શ્વસ્થચારુશશિમણ્ડલમણ્ડનેષુ
વિશ્રાન્તવારિગુરુવારિદવારણેષુ ।
ગ્રામેષુ યા ગિરિતટેષુ વિલાસલક્ષ્મી
રાજ્યેષુ સા વિભવવત્સુ કુતો વિરિંચેઃ

સ્વામોદનન્દનવનાન્તરસુન્દરેષુ
સંતાનકસ્તવકહાસિનિકુઞ્જકેષુ ।
ઉન્નિદ્રમન્દ્રમધુપાકુલપારિભદ્ર-
સાન્દ્રદ્રુમેષ્વભિરમે ગિરિગહ્વરેષુ

હરિણીરાવરમ્યેષુ હારિહારીતહારિષુ ।
ગિરિગ્રામેષુ પુષ્પેષુપુરેષ્વિવ રતિર્નૃણામ્

સ્ફાટિકસ્તમ્ભસંભારરમ્યનિર્ઝરવારિણિ ।
નૃત્યન્ત્યેતાઃ શિખણ્ડિન્યઃ પશ્યાસ્મિન્ગ્રામગહ્વરે

શિખણ્ડિન્યો વિલાસિન્યઃ પુષ્પભારનતા લતાઃ ।
અત્ર નૃત્યન્તિ કુઞ્જેષુ રણનિર્ઝરપુષ્કરે

હારીતહારિહરિતોપવનદ્રુમાસુ
વાપીપ્રમાણરણિતામલકાકલીષુ ।
ગ્રામસ્થલીષુ ગિરિગહ્વરગોપિતાસુ
મન્યે મુદૈષ રમતે સ્વરસેન કામઃ

શ્રીમદ્વૃત્તમહાશયાતપહરપ્રોચ્ચૈર્ગભીરાકૃતે
ભૂભૃન્મૂર્ધસુ ભૂષણં ભવસિ ભો ભૂમે રસૈકાસ્પદમ્।
એતત્તુ ક્ષપયેન્મનાંસિ યદિદં મેઘ ત્વયા વર્ષતા
હર્ષાદૂષરપલ્વલસ્થલતરુષ્વમ્ભોવિભાગક્રમઃ

નિત્યં સ્નાસિ સુતીર્થવારિવિસરૈરુચ્ચૈઃપદસ્થોઽમ્બુદઃ
શુદ્ધઃ સન્વિપિનાવનૌ નિવસસિ પ્રારબ્ધમૌનવ્રતઃ ।
રિક્તસ્યાપ્યતિકાન્તિરેવ ભવતઃ કાયાશ્રયા લક્ષ્યતે
પ્રોત્થાયાશનિમાતનોષિ કિમિદં તુચ્છં તવાચેષ્ટિતમ્
વસ્ત્વસ્થાનગતં સર્વં શુભમપ્યશુભં ભવેત્ ।
દુર્મેઘં સ્થાનમાસાદ્ય વારિ ત્વસિતતાં ગતમ્

અહો નુ મેઘેન જલં વિમુક્ત-
મહો નુ તોયેન વિપૂરિતા ભૂઃ ।
અહો નુ ભૂમૌ પરિપોષિતશ્ચ
જલૈર્ધનાઢ્યૈઃ પ્રણયીવ દીનઃ

નૈર્ઘૃણ્યમસ્થૈર્યમથાશુચિત્વં
રથ્યાચરત્વં પરિકુત્સિતત્વમ્ ।
શ્વભ્યો ગૃહીતં કિમુ નામ મૂર્ખૈ-
મૂર્ખેભ્ય એવાથ શુના ન જાને

ગુણૈઃ કતિપયૈરેવ બહુદોષોઽપિ કસ્યચિત્ ।
ઉપાદેયો ભવત્યેવ શૌર્યસંતોષભક્તિભિઃ

ઉન્મત્તમત્તપતનોન્મુખધાવમાન-
માનાધિકાન્વિષયવીથિષુ દત્તમૂર્તિઃ ।
યન્મન્યતે તૃણલવાગ્ર વિલોકયેચ્છા-
સત્ત્વં જડત્વમુત વાસ્ય વિચાર્યતાં તત્

કોલાહલઃ સમાનેઽપિ તિર્યક્ત્વે ક્ષુબ્ધમાનસૈઃ ।
અન્યથા સહ્યતે સિંહૈર્મીલિતૈરન્યથા શ્વભિઃ

નિત્યાશુચે પ્રિયજને ભષણૈકનિષ્ઠ
રથ્યાન્તરભ્રમણનીતસમસ્તકાલ ।
કૌલેયકાશયસમાનતયૈવ મન્યે
મૂર્ખેણ કેનચિદહો બત શિક્ષિતોસિ

નિત્યં સર્વં જગદસદૃશં કુર્વતોચ્ચૈર્વિધાત્રા
દૌહિત્રેઽસ્મિઞ્છુનિ સમદૃશે નિર્મિતં સર્વમેવ ।
વાસોઽમેધ્યાવકરકુહરે ભોજનં ગૂથપૂયં
સર્વાલોકે કુરતિકુરતિઃ સર્વનિન્દ્યં શરીરમ્

ત્વત્તઃ કોઽધમ ઇત્યુદીરિતવતે શ્વોવાચ હાસાન્વિતં
મત્તો મૌર્ખ્યમમેધ્યમાન્ધ્યમશુભં યઃ સેવતે સોધિકઃ
શૌર્યં ભક્તિરકૃત્રિમા ધૃતિરિતિ શ્રીમાન્ગુણો યોસ્તિ મે
મૂર્ખાદેષ ગુણઃ પ્રયત્નનિચયૈરન્વિષ્ય નો લભ્યતે

ભુઙ્ક્તેઽમેધ્યમમેધ્ય એવ રમતે નિત્યં મહાવસ્કરે
તૂષ્ણીમત્તિ સચેતનં કૃતરતિર્નિશ્ચેતનં કૃન્તતિ ।
સર્વૈરેત્ય રતે શુનીવિવલિતે લોષ્ટૈર્જનૈસ્તાડ્યતે
ધાત્રા ખેલસમન્વિતસ્થિતિરલં લોકે કૃતો નેશ્વરઃ॥
લિઙ્ગસ્યોર્ધ્વં રટત્કાક આત્માનં દર્શયત્યયમ્ ।
સર્વાધઃપાતકોત્તુઙ્ગગતં પશ્યત મામિતિ

કાકક કટુકલ્કારવ
કવલિતગુણકર્દમે ભ્રમન્સરસિ ।
અન્તરયસિ મધુપરવં
યદતો મે શિરસિ ફલભૂતઃ

કવલયતિ નરકનિકરં
પરિહરતિ મૃણાલિકાં ધ્વાઙ્ક્ષઃ ।
યદતોઽસ્તુ મા સ્મયસ્તે
સ્વભ્યસ્તં સર્વદા સ્વદતે

વિવિધવનકુસુમકેસર-
ધવલવપુર્હસ ઇવ દૃષ્ટઃ ।
કાકઃ કૃમિકુલકવલં
ક્લિન્નમથો કવલયન્ જ્ઞાતઃ

તુલ્યવર્ણચ્છદૈઃ કૃષ્ણઃ સંગતૈઃ કિલ કોકિલૈઃ ।
કેન વિજ્ઞાયતે કાકઃ સ્વયં યદિ ન ભાષતે

અરણ્યાન્યા મૃદઃ સ્થાણૌ સ્થિતઃ કાકો નિરીક્ષતે ।
ચૈત્યાદ્દશદિશશ્ચોરો નિશિ સુપ્તે જને યથા

સરભસસારસવિદલ-
ત્પુષ્કરમકરન્દસુન્દરે સરસિ ।
કથમિહ વિહરતિ કાકઃ
સ્ફુરદવકરનિકરધૂસરસ્કન્ધઃ

હા કષ્ટમિષ્ટવપુષિ સ્ફુટપુણ્ડરીક-
કોશે કષાહનનયોગ્યમુખઃ પિશાચઃ ।
પશ્યૈષ કાક ઉપવિશ્ય કુપલ્વલેઽસ્મિન્
લીલાઃકરોતિ વિવિધાઃ સહ રાજહંસૈઃ

હે કાક કર્કશરવ ક્રકચૈકચિહ્ન
તાદૃક્સ્વશઙ્કનમપિ ક્વ નુ તેઽદ્ય યાતમ્ ।
કસ્માદનર્થકમિદં પિકપાકમેક-
પુત્રાશયા તદપિ તે હ્યુપહાસસિદ્ધ્યૈ

આલોક્ય પઙ્કજવને સવિલાસવન્તં
કાકં કલઙ્કસદૃશં ભૃશમારટન્તમ્ ।
હા કષ્ટશબ્દશતનષ્ટવિચેષ્ટિતો યો
નો રોદિતિ ક્રકચકેન વિદાર્યતાં સઃ

વિશરારુશરારુમયે
વકમદ્ગુઘને ચ પલ્વલે ચપલાઃ ।
સ્યુર્યદિ કૌશિકકાકા-
સ્તત્સ્યાદેષા સમન્વિતા ગોષ્ઠી

કોકિલઃ કાકસંઘાતૈઃ સમસંવરણાકૃતિઃ ।
ગદિતૈર્વ્યક્તતામેતિ સભાયામિવ પણ્ડિતઃ

મૃદુકુસુમાઙ્કુરદલનં
સોઢુમલં કોકિલસ્ય કુસુમલતા ।
ન તુ કઙ્કગૃધ્રમદ્ગુક-
બકકુક્કુટવાયસાદીનામ્

શ્રોત્રોત્સવં તવ કલં કલકણ્ઠ કોઽત્ર
નાદં શ્રૃણોતિ રતિવિગ્રહસંધિદૂતમ્ ।
કાકૈરુલૂકકલહૈરિહ ગુલ્મકેષુ
ક્રેંકારઘર્ઘરરવૈઃ શ્રુતિરાગતાસ્તમ્

વાચાકોમલયા સુકોકિલશિશુઃ કલ્યાણકલ્પાં કથાં
સર્વાવર્જનમાર્જવેન કુરુતે યાવત્પુરો રાગિણામ્ ।
તાવન્મત્તનયોઽયમિત્યવિરતં દ્રાંકારભીમારવૈ-
ર્ધ્વાંક્ષેણોપવને નિપત્ય નભસઃ સર્વે કૃતા નીરસાઃ

કિં કિં કોકિલ કૂજસિ દ્રુતરવં હર્ષાત્સમુલ્લાસિતં
ગ્રીવાકોટરતઃ પ્રવેશય પુનર્મા ભૂચ્ચિરં તે ભ્રમઃ ।
ઉદ્દામૈઃ કુસુમૈર્નિરન્તરતરં નેદં મધોર્જૃમ્ભિતં
હેમંતેન કૃતાસ્તુષારનિકરૈઃ શુષ્કા અમી પાદપાઃ
કૂજત્કોકિલ કોમલં કલરવૈર્નિત્યં પ્રશસ્તાકૃતે
કેનેદં બત શિક્ષિતોસિ વચનં દુઃખપ્રદં દુર્ભગમ્ ।
ચૈત્રે ચિત્રનવાઙ્કુરે વિરહિણી વક્તિ ત્વયા યાત્મનઃ
કસ્યાયં મધુરિત્યતસ્તવ તવેત્યુક્તં ત્વરોચ્ચૈસ્તરોઃ

મૌનસ્પન્દવિહારવર્ણવપુષાં સામ્યેઽપિ કાકવ્રજેઽ-
કાકઃ કોકિલ એષ કાન્તિરુચિરો દૂરાત્પરિજ્ઞાયતે
મધ્યે મૂર્ખજનસ્ય પણ્ડિત ઇવ સ્વાકારભવ્યક્રિયઃ
સર્વો હિ પ્રથિમાનમેતિ સદૃશસ્વાન્તશ્ચમત્કારતઃ ॥
ભ્રાતઃ કોકિલ કૂજિતૈરલમલં નાયાત્યનર્ઘ્યો ગુણ-
સ્તૂષ્ણીમાસ્વ વિશીર્ણપર્ણપટલચ્છન્ને ક્વચિત્કોટરે ।
ઉદ્દામદ્રુમકન્દરે કટુરટત્કાકાવલીસકુલઃ
કાલોયં શિશિરસ્ય સંપ્રતિ સખે નાયં વસંતોત્સવઃ ।
ચિત્રં માતરમેષ કોકિલશિશુઃ સંત્યજ્ય કાકીં ગતઃ
સૈષૈનં તુદતીતિ યાવદહમપ્યાચિન્તયામિ ક્ષણમ્ ।
તાવત્સોઽપિ તથાશુ માતૃસદૃશં શ્લિષ્ટો રસાદ્વર્ધિતું
યામાયાતિ દિશં સ્વભાવસુભગઃ સૈવાસ્ય માહા-
ત્મ્યદા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ બા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અવિ૦ વિપશ્ચિ૦ શ્વકાકકોકિલાન્યોક્તિવર્ણનં નામ ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ