યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.103

ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભામાત્રં ભાનમાત્રં વા શાન્તં ભાસત એવ ચ ।
ચિન્માત્રં યદનાદ્યન્તં તસ્ય નાશઃ કથં કદા

તાવન્માત્રં ચ પુરુષઃ કદાચિત્સ ન નશ્યતિ ।
યદિ નશ્યતિ ચિન્માત્રં ભૂયો જાયેત કિં કથમ્

ન ચાન્યદન્યચ્ચિન્માત્રં ક્વચિત્કિંચન કસ્યચિત્ ।
સર્વાનુભવસાદૃશ્યે કીદૃશી નામ સાન્યતા

સર્વસ્યૈવ હિમં શીતમુષ્ણોઽગ્નિર્મધુરં પયઃ ।
ચિન્માત્રસ્યાવદાતસ્ય કીદૃગન્યત્વમત્ર તુ

શરીરનાશે નાશશ્ચેચ્ચિન્માત્રસ્ય તદુચ્યતામ્ ।
હર્ષસ્થાને વિષાદઃ કિં મરણે સંસૃતિક્ષયે

ન ચ નામ શરીરસ્ય નાશે નશ્યતિ ચિન્નભઃ ।
દેહે નષ્ટેઽપિ બન્ધૂનાં મ્લેચ્છૈર્દૃષ્ટા પિશાચતા

યાવચ્છરીરસત્તા ચેચ્ચેતનસ્ય તદુચ્યતામ્ ।
શવઃ કસ્માન્ન ચલતિ સત્યખણ્ડે શરીરકે

પિશાચાનુભવો જીવધર્મશ્ચેત્તત્સ સર્વદા ।
કિં ન પશ્યતિ કિં બન્ધૌ મૃતે પશ્યતિ તત્તથા

જીવધર્મો વિશિષ્ટશ્ચેત્તાદૃશસ્તં નરઃ કથમ્ ।
મિથ્યા દેશાન્તરમૃતે પિશાચત્વં ન પશ્યતિ

તસ્માત્સર્વાત્મકત્વે તચ્ચિન્માત્રં ન નિયન્ત્રિતમ્ ।
યદ્યદ્યત્ર યથા વેત્તિ તત્તત્તત્રાવગચ્છતિ

અવાધિતૈવૈકઘના સંવિદ્ભવતિ યાદૃશી ।
તાદૃશ્યેવાનુભૂતિર્હિ તત્સ્વભાવોઽત્ર કારણમ્

અન્યન્ન સંભવત્યત્ર સર્ગાદાવેવ કારણમ્ ।
યન્નામ તદિદાનીં સ્યાત્કથ્યતાં કીદૃશં કથમ્

સર્ગાદાવેવ નોત્પન્ના ન ચૈવાદ્યાવભાસતે ।
વિકલ્પશ્રીર્જગદ્ભાસા કેવલં ભાતિ ચિન્નભઃ

આભાસમાત્રમેવેદં દૃશ્યમિત્યવબુધ્યતે ।
દૃશ્યમિત્યવબોધેન તદૃતે સ્યાત્ક્વ દૃશ્યતા

સ્વચમત્કારચાતુર્યં ચારુ ચિન્નભસા રસાત્ ।
બોધેન બુધ્યતે દૃશ્યમિત્યબોધાન્ન બુધ્યતે

બોધોઽબોધશ્ચ તદ્રૂપમેવમેવ નિરામયમ્ ।
ભેદોઽત્ર વાચિ ન ત્વર્થે તસ્માન્નાસ્ત્યેવ દૃશ્યતા

યા ચાસીદ્દૃશ્યતૈષાં તાં વિદ્ધિ ત્વમવિચારણામ્ ।
સા ચેદાનીં વિચારેણ વિનષ્ટાતઃ ક્વ દૃશ્યતે

અસ્મિન્નેવ ધિયો યત્ન આત્મજ્ઞાનવિચારણે ।
યત્નેન પરમોઽભ્યાસઃ સ લોકદ્વયસિદ્ધિદઃ

અવિદ્યોપશમસ્ત્વેષ જાતોઽપિ ભવતામિહ ।
અભ્યાસેન વિના સાધો ન સિદ્ધિમુપગચ્છતિ

ન્રોદ્વેગં સંપરિત્યજ્ય ગૃહીત્વાનુદિનં ક્ષણમ્ ।
લોકદ્વયહિતં પથ્યમિદં શાસ્ત્રં વિચાર્યતામ્

વિજ્ઞાતમપ્યવિજ્ઞાતમાત્મજ્ઞાનમિદં ભવેત્ ।
ભવતાં ભૂરિભાગાનાં સંભૂયાભ્યસનં વિના

યોઽયમર્થં પ્રાર્થયતે તદર્થં યતતે તથા ।
સોઽવશ્યં તમવાપ્નોતિ ન ચેચ્છાન્તો નિવર્તતે

તસ્માદસ્માન્નિવર્તધ્વમસચ્છાસ્ત્રવિચારણાત્ ।
શાન્તિં પ્રાપ્સ્યથ સચ્છાસ્ત્રાજ્જયલક્ષ્મીં યથા રણાત્

વિવેકે ચાવિવેકે ચ વહત્યેષા મનોનદી ।
યત્રૈવ વાહ્યતે યત્નાત્તત્રૈવ સ્થિતિમૃચ્છતિ

અસ્માચ્છાસ્ત્રાદૃતે શ્રેયો ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
તતઃ પરમબોધાર્થમિદમેવ વિચાર્યતામ્

સ્વયમેવ વિચાર્યેદં પરો બોધોઽનુભૂયતે ।
સંસારાધ્વશ્રમહરો ન ત્વેતદ્વરશાપવત્

યન્ન પિત્રા ન વા માત્રા ન ચાપિ સુકૃતૈઃ કૃતમ્ ।
શ્રેયસ્તદ્વઃ પરિજ્ઞાતમિદમાશુ કરિષ્યતિ

ભવબન્ધમયી સાધો વિષમેયં વિષૂચિકા ।
આત્મજ્ઞાતાદૃતે દીર્ઘા ન કદાચન શામ્યતિ

મહામોહમયી માયા મિથ્યૈવાહમિતિ સ્થિતા ।
શાસ્ત્રાર્થભાવનેનાશુ મુચ્યતાં પરશોચ્યતા

યાત માઽઽપાતમધુરં વ્યોમ વ્યોમૈકરૂપિણીમ્ ।
શૂન્યં વાયું લિહન્તોઽન્તર્લેલિહાના ઇવાહયઃ

યાન્તિ વો દિવસાઃ કષ્ટમવિજ્ઞાતગમાગમાઃ ।
વ્યવહારે હિ તૈરેવ પ્રતિપાલયતાં મૃતિમ્

તાવદાશ્વાસનૈષાસ્તિ ભવતાં ભયભાગિનામ્ ।
દિનાનિ કતિચિદ્યાવન્નાયાતિ મરણાવધિઃ

આગચ્છન્ત્યાં મૃતૌ કષ્ટં પરિતાપમવાપ્સ્યથ ।
તં યત્રાઙ્ગાઙ્ગવિચ્છેદઃ શીતચન્દનલેપનમ્

ક્રીણન્તિ પ્રાણપણ્યેન ધનં માનં ઘનભ્રમાઃ ।
યથાશાસ્ત્રૈઃ કથં બુદ્ધ્યા ન ક્રીણન્ત્યજરં પદમ્

પદં પરમયત્નેન ક્રિયતે યૈશ્ચિદમ્બરે ।
કથં તૈઃ સહ્યતેઽજ્ઞાનશત્રુપાદઃ સ્વમૂર્ધનિ

નિર્માનમોહમાપન્ના ગતિં ગચ્છત માધમામ્ ।
ક્રિયતે સ્વાત્મબોધેન મૂલકાષો મહાપદામ્

પ્રલપન્તમહોરાત્રં યુષ્મદર્થેન મામિમમ્ ।
યં પ્રદૃશ્યેદમાકર્ણ્ય સ્વાત્મનૈવાત્મતાર્પ્યતામ્

અદ્યૈવ ન ચિકિત્સાં યઃ કરોતિ મરણાપદઃ ।
સંપ્રાપ્તાયાં મૃતૌ મૂઢઃ કરિષ્યતિ કિમાતુરઃ

અસ્માદ્ગ્રન્થાદૃતે ગ્રન્થો નાન્યઃ સ્વાત્માવબોધને ।
નૂનમર્થકરો ગ્રાહ્યસ્તિલસ્તૈલાર્થિનામિવ

આત્મજ્ઞાનમિદં શાસ્ત્રં પ્રકાશયતિ દીપવત્ ।
પિતેવ બોધયત્યાશુ કાન્તેવ રમયત્યલમ્

વિદ્યમાનમપિ જ્ઞાનં જ્ઞાતં શાસ્ત્રગણાન્ન યત્ ।
દુર્બોધં મધુરં તત્તુ જ્ઞાસ્યન્તીતો ન સંશયઃ

ઇદમુત્તમમાખ્યાનં મુખ્યાનાં શાસ્ત્રદૃષ્ટિષુ ।
સુખેન બોધદં હૃદ્યમપૂર્વં ન તુ કિંચન

નાનાખ્યાનકથાચિત્રં વિનોદેન વિચારયેત્ ।
ઇદં શાસ્ત્રં પરં યાતિ પુમાન્નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

યો હ્યદ્યાપિ ન સંપ્રાપ્તઃ પણ્ડિતૈરવિખણ્ડિતૈઃ ।
સ ઇતઃ પ્રાપ્યતે બોધઃ સુવર્ણમિવ સૈકતાત્

શાસ્ત્રકર્તરિ મઙ્કતવ્યં ન કદાચન કુત્રચિત્ ।
શાસ્ત્રાર્થ એવ તન્નિત્યં યુક્તિયુક્તાનુભૂતિદે

અજ્ઞાનાન્મત્સરાન્મોહાદવિચારિભિરેકતા ।
અવહેલિતશાસ્ત્રાર્થૈઃ કર્તવ્યા નાત્મહન્તૃભિઃ

જાનામ્યેવ યથૈવેમા યદહં ત્વં યથા ધિયઃ ।
તથા બોધિતકારુણ્યાત્સ્વભાવો હિ મમેદૃશઃ

યુષ્મત્સંવિલ્લવઃ શુદ્ધ એવં વક્તુમિહ સ્થિતઃ ।
અહં નરો ન ગન્ધર્વો નામરો ન ચ રાક્ષસઃ

સંવિન્માત્રા ભવન્તો હિ તદ્ભાવોઽસ્ત્યતિનિર્મલઃ ।
સ્થિતોઽસ્મીતિ ભવત્પુણ્યૈર્નનુ નાસ્મિ ન ચાપરઃ

શ્યામાયમાના નાયાન્તિ યાવન્મરણવાસરાઃ ।
સારઃ સંહ્રિયતાં તાવદ્વૈરસ્યં વસ્તુદૃષ્ટિષુ

ઇહૈવ નરકવ્યાધેશ્ચિકિત્સાં ન કરોતિ યઃ ।
ગત્વા નિરૌષધં સ્થાનં સરુજઃ કિં કરિષ્યતિ

સર્વભાવેષુ વૈરસ્યં ન યાવત્સમુપાગતમ્ ।
ભાવાનાં ભાવના તાવત્તાનવં નોપગચ્છતિ

આત્માનમલમુદ્ધર્તું વાસનાતાનવાદૃતે ।
નાસ્ત્યુપાયો મહાબુદ્ધે કશ્ચનાપિ કદાચન

ભાવાસ્તુ યદિ વિદ્યન્તે તદ્ધિતે વસ્તુભાવના ।
કિં ત્વેતે નૈવ સન્તીહ શશશ્રૃઙ્ગાદયો યથા

સર્વ એવ જગદ્ભાવા અવિચારિતચારવઃ ।
અવિદ્યમાનસદ્ભાવા વિચારાદ્વિશરારવઃ

પ્રામાણિકવિચારેષુ ન વિદ્યન્તે કૃતેષુ યે ।
કથં સન્તિ જગદ્ભાવાસ્તે કે સન્તિ સદૈવ વા

સર્વ એવ જગદ્ભાવાઃ કારણાભાવતો ભૃશમ્ ।
સર્ગાદાવેવ નોત્પન્ના યચ્ચેદં ભાતિ તત્પરમ્

પદે સર્વેન્દ્રિયાતીતે મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાત્મનામ્ ।
ભાવાનાં કારણં નાસ્તિ મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાત્મકમ્

ભાવાનાં વિવિધાખ્યાનામનાખ્યં કારણં કુતઃ ।
કુતો વસ્તુન્યવસ્તુત્વં વ્યોમન્યવ્યોમતા કુતઃ

સાકારસ્ય હિ સાકારં વટધાનાદિવદ્ભવેત્ ।
બીજં તદ્વસ્તુ સાકારં જાયતેઽન્યત્કુતોઽન્યથા

ન કિંચિદપિ યત્રાસ્તિ બીજમાકૃતિમન્મનાક્ ।
તત આકૃતિમદ્વિશ્વં ભવતીતિ વિડમ્બનમ્

કાર્યકારણભાવાદિ તસ્મિન્નહિ પરે પદે ।
વાચાલત્વેન યન્નામ કલ્પ્યતે મૌર્ખ્યમેવ તત્

સહકારિનિમિત્તાનામભાવે હિ ન કારણાત્ ।
કાર્યં ભવેદન્યદેતિ બાલૈરપ્યનુભૂયતે

તન્માત્રવેદનં ભૂયઃ પૃથ્વ્યાદીનાં ચ કારણમ્ ।
કિમસ્તિ કથ્યતાં છાયા કથમાસ્તે વદાતપે

પરમાણુસમૂહા યે જગદિત્યપ્યવાસ્તવમ્ ।
શશશ્રૃઙ્ગં ધનુઃપ્રખ્યમજ્ઞાનાદભિધીયતે

પરમાણુસમૂહશ્ચેત્સંભૂય કુરુતે જગત્ ।
યદૃચ્છયૈવ તમસિ શીર્યતે ચ યદૃચ્છયા

તદઙ્ગમિઙ્ગતે નિત્યં દેશે દેશે ગૃહે ગૃહે ।
અપૂર્વાત્મ રજઃ શ્રૃઙ્ગં ખાતં વા સ્યાદ્દિને દિને

ન ચ તદ્દૃશ્યતે કિંચિત્કસ્ય તત્કર્મ તાદૃશમ્ ।
ભવેદ્વ્યર્થમભવ્યસ્ય જડાસ્તુ પરમાણવઃ

નાબુદ્ધિપૂર્વં તત્કર્મ સંભવત્યઙ્ગ કસ્યચિત્ ।
બુદ્ધિપૂર્વં તુ યદ્વ્યર્થં કુર્યાદુન્મત્તકો હિ કઃ

જડસ્ય બુદ્ધિપૂર્વેહા મરુતો નાસ્તિ તાં વિના ।
ન સંભવત્યણુચયો નાન્યત્કર્તોપપદ્યતે

વયમાત્માન એવેમે ખાત્માનઃ ખાત્મકા જનાઃ ।
તથા સ્થિતા યથા સ્વપ્ને ભવતાં સ્વપ્નમાનવાઃ

તસ્માન્ન જાયતે કિંચિદ્વિશ્વં નાપિ ચ વિદ્યતે ।
ઇત્થં ચિન્નભ એવાચ્છં પ્રકચત્યાત્મનાત્મનિ

વિશ્વાકાશં ચિદાકાશે વિષ્વગ્વિશ્રાન્તિમાગતમ્ ।
સ્પન્દો દ્રવત્વં શૂન્યત્વમનિલેઽમ્ભસિ ખે યથા

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ નિમેષેણાતિદૂરતઃ ।
સંવિદો યદ્વપુર્મધ્યે ચિદ્વ્યોમ્નો વિદ્ધિ તદ્વપુઃ

સ સ્વભાવો હિ સર્વેષામર્થાનાં તે ચ તન્મયાઃ ।
તાદૃશાસ્તન્નભોરૂપાસ્તેન વિશ્વમતો નભઃ

સ્વભાવસ્ય પરા વૃત્તિર્મનાગેવાશુ તસ્ય સા ।
સ્વભાવાદવિભિન્નૈવ સેદં જગદિતિ સ્થિતા

જગચ્ચિન્નભસોસ્તસ્માન્ન કદાચન ભિન્નતા ।
એકમેવ દ્વયો રૂપં પવનસ્પન્દયોરિવ

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યે હિ યદ્વપુઃ ।
શાન્તાશેષવિશેષાત્મ તન્મુખ્યં નેતરદ્વિદુઃ

સ સ્વભાવોઽઙ્ગ ભૂતાનાં તત્ર તિષ્ઠન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
તસ્માન્ન વિચલન્ત્યેતે નિત્યધ્યાનાદ્ધરાદયઃ

આભાસાકાશમેવેદં ભામાત્રમવભાસનમ્ ।
વિશ્વમાકારરહિતં સ્વભાવં વિદુરવ્યયમ્

ન જાયતે ન મ્રિયતે ન ભૂત્વા ભાવિ કુત્રચિત્ ।
અનન્યદેવ ચિદ્વ્યોમ્નઃ શૂન્યત્વમિવ ખાજ્જગત્

ન વિશ્વમસ્તિ નૈવાસીન્ન ચ નામ ભવિષ્યતિ ।
ઇદમાભાસતે શાન્તં ચિદ્વ્યોમ પરમાત્મનિ

ચિન્માત્રમેવ કચતિ સ્વપ્ને પુરતયા યથા ।
તથૈવ જાગ્રદાખ્યેઽસ્મિન્સ સ્વપ્ને કચતિ સ્વયમ્

સર્ગાદાવેવ ભાવાનામસત્તેત્યસ્તિ દેહકઃ ।
કુતસ્તસ્માચ્છરીરત્વં સ્વપ્ન એવ નભશ્ચિતેઃ

સ્વયંભ્વાખ્યં શરીરં સ્વં પૂર્વઃ સ્વપ્નો મહાચિતેઃ ।
ઇત ઉત્થાનાસ્તદનુ સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરં વયમ્

ગણ્ડસ્યોપરિ જાતાનાં સ્ફોટાનામત એવ નઃ ।
પરમેણ પ્રયત્નેન ન મનો નામ યાસ્યતિ

બ્રહ્મૈવાસત્યપુરુષઃ સત્યવચ્ચાનુભૂયતે ।
સ્થિતં તતઃપ્રભૃત્યેવ ન ત્વલીકમિદં તતમ્

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તમલીકં જાયતે જગત્ ।
યથા સ્વપ્ને તથાલીકમેવમાશુ વિનશ્યતિ

ચિદ્વ્યોમૈવૈત્ય વિશ્વત્વં યથા સ્વપ્ને વિનશ્યતિ ।
અનુદિત્વૈવ વિશ્વત્વં જાગ્રદાખ્યે તથૈવ ચ

અનુભૂતમલીકં ચાપ્યલીકં સત્યવત્સ્થિતમ્ ।
સંવિદેવ યથા સ્વપ્ને નગરાદિતયોદિતા

સાકારેવ નિરાકારા સ્થિતા તદ્વજ્જગત્તયા ।
સંવિદાકાશમાકાશાદણુ મેરોરણુર્યથા

કિલ યત્તસ્ય નામ સ્યાદાકાશાદણુતા કુતઃ ।
કારણાભાવતોઽન્યસ્ય નાકાર ઉપપદ્યતે

સર્ગાદાવેવ યોઽજાતો જાતોઽયં જગતઃ કુતઃ ।
યદેવ વેદનાકાશે પુરં સ્વપ્ને તદેવ નઃ

ભેદઃ સ્વપ્નાદ્રિચિદ્વ્યોમ્નોર્ન શૂન્યામ્બરયોરિવ ।
યદેવ ચિન્નભો નાભ તદેવ સ્વપ્નપત્તનમ્

યદેવ સ્પન્દનં નામ સ એવ પવનો યથા ।
સ્પન્દાસ્પન્દૈકરૂપાત્મા વાયુર્વ્યોમોપમો યથા

તસ્માચ્ચિન્નભ એવેદં જગદાકૃતિ લક્ષ્યતે ।
સર્વં શૂન્યં નિરાલમ્બં ભાસનં ચિદ્વિવસ્વતઃ

શાન્તમેવેદમખિલં નિરસ્તાસ્તમયોદયમ્ ।
સકૃદ્વિભાતમમલં દૃષન્મૌનમનામયમ્

તસ્માદ્વદ કથં ભાવાઃ કુતો ભાવાઃ ક્વ ભાવધીઃ ।
ક્વ દ્વૈતં ક્વૈકતા ક્વાહં ક્વ ભાવાઃ ક્વ ચ ભાવનાઃ

નિત્યોદિતો વ્યવહરન્નપિ નિર્વિકારો
દ્વિત્વૈક્યમુક્તમતિરુત્તમશીતલોઽન્તઃ ।
નિર્વાણ આસ્વ વિગતામયશુદ્ધબોધ-
બોધૈકતામુપગતોઽઙ્ગ ન સન્તિ ભાવાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ સકલભાવાભાવોપદેશેન પરમાર્થૈકતાપ્રતિપાદનં નામ ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ