યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.102

દ્વ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પરિજ્ઞાતે પરે વસ્તુન્યનાદિનિધનાત્મનિ ।
સંપદ્યતે વદ બ્રહ્મન્કીદૃશઃ પુરુષોત્તમઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ સંપદ્યતે કીદૃગ્જ્ઞાતજ્ઞેયો નરોત્તમઃ ।
યાવજ્જીવં કથં ચૈષ કિમાચારોઽવતિષ્ઠતે

ઉપલા અપિ મિત્રાણિ બન્ધવો વનપાદપાઃ ।
વનમધ્યે સ્થિતસ્યાપિ સ્વજના મૃગપોતકાઃ

આકીર્ણં શૂન્યમેવાસ્ય વિપદશ્ચાતિસંપદઃ ।
સ્થિતસ્યાપિ મહારાજ્યે વ્યસનાન્યેવ સૂત્સવાઃ

અસમાધિઃ સમાધાનં દુઃખમેવ મહત્સુખમ્ ।
વ્યવહારોઽપિ સન્મૌનં કર્માણ્યેવાત્યકર્મતા

જાગ્રદેવ સુષુપ્તસ્થો જીવન્નેવ મૃતોપમઃ ।
કરોતિ સર્વમાચારં ન કરોતિ ચ કિંચન

રસિકોઽત્યન્તવિરસો નિર્ઘૃણો બન્ધુવત્સલઃ ।
નિર્દયોઽત્યન્તકરુણો વિતૃષ્ણસ્તૃષ્ણયાન્વિતઃ

સર્વાભિનન્દિતાચારઃ સર્વાચારબહિષ્કૃતઃ ।
વીતશોકભયાયાસઃ સશોક ઇવ લક્ષ્યતે

તસ્માન્નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્નોદ્વિજતે તુ સઃ ।
પરમુદ્વેગમાપન્નઃ સંસૃતૌ રસિકોઽપિ સન્

નાભિનન્દતિ સંપ્રાપ્તં નાપ્રાપ્તમભિવાઞ્છતિ ।
આસ્તેઽનુભૂયમાનેઽર્થે ન ચ હર્ષવિષાદયોઃ

દુઃખિતે દુઃખિતકથઃ સુખિતે સુખસંકથઃ ।
આસ્તે સર્વાસ્વવસ્થાસુ હૃદયેનાપરાજિતઃ

કર્મણઃ સુકૃતાદન્યદસ્મૈ કિંચિન્ન રોચતે ।
સ્વભાવ એવ મહતાં નનુ યન્ન વિચેષ્ટિતમ્

નાલમ્બતે રસિકતાં ન ચ નીરસતાં ક્વચિત્ ।
નાર્થેષુ વિચરત્યર્થી વીતરાગઃ સરાગવત્

યથા શાસ્ત્રવ્યવહૃતેઃ સુખદુઃખૈઃ ક્રમાગતૈઃ ।
અનાગતોઽપિ ચાયાતિ ન હર્ષં ન વિષાદિતામ્

સંપ્રહૃષ્ટાશ્ચ લક્ષ્યન્તે લક્ષ્યન્તે દુઃખિતાસ્તથા ।
ન સ્વભાવં ત્યજન્ત્યન્તઃ સંસારારભટીનટાઃ

આત્મીયેષ્વર્થજાતેષુ મિથ્યાત્મસુ સુતાદિષુ ।
બુદ્બુદેષ્વિવ તોયાનાં ન સ્નેહસ્તત્ત્વદર્શિનામ્

અસ્નેહ એવ સુઘનસ્નેહાર્દ્રહૃદયો યથા ।
વત્સલાં દર્શયન્વૃત્તિં જ્ઞસ્તિષ્ઠતિ યથાક્રમમ્

વાયૂનિવ પ્રવાહસ્થાઃ સ્પૃશન્તિ વિષયાન્મુધા ।
દેહસત્તાવિષાન્મૂઢા લીયન્તે વિષયોદરે

બહિઃ સર્વસમાચારમન્તઃ સર્વાર્થશીતલમ્ ।
નિત્યમન્તરનાવિષ્ટ આવિષ્ટ ઇવ તિષ્ઠતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વરૂપમીદૃશં તસ્ય કો વેત્તિ મુનિનાયક ।
વદ સત્યમસત્યં વા ભવત્યજ્ઞો હ્યપીદૃશઃ

અશ્વવદ્બ્રહ્મચર્યેણ ચરન્તોઽચારુચેતસઃ ।
મિથ્યાતપસ્વિદાર્ઢ્યાય ભવન્ત્યેવંવિધા મુને

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસત્યં વાસ્તુ સત્યં વા સ્વરૂપં વરમીદૃશમ્ ।
વિદ્ધિ વેદવિદાં ત્વેષ સ્વભાવાનુભવસ્થિતઃ

અનાવિષ્ટા વિચેષ્ટન્તે વીતરાગાઃ સરાગવત્ ।
ગતહાસા હસન્ત્યજ્ઞાન્સહસા કરુણાકુલાઃ

ચિત્તાદર્શગતં દૃશ્યં સર્વં કપટકુટ્ટિમમ્ ।
પશ્યન્ત્યસત્પરિજ્ઞાતં સ્વપ્ને હેમેવ હસ્તગમ્

અન્તઃશીતલતામેષાં તાં ન જાનન્તિ કેચન ।
દૂરાચ્ચન્દનદારૂણામામોદમિવ જન્તવઃ

યે તુ વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયાસ્તાદૃશાઃ પાવનાશયાઃ ।
જાનન્તિ તાંસ્તથૈવાન્તરહેઃ પાદાનિવાહયઃ

ભાવં નિગૂહયન્ત્યેતે તમુત્તમમનુત્તમાઃ ।
ગ્રામ્યૈર્ધનૈઃ કિલાનર્ઘ્ય કશ્ચિન્તામણિરાપણે

તસ્મિન્નિગૂહને ભાવો યતસ્તેષાં ન દર્શને ।
નિર્વાસના ગતદ્વૈતા ગતમાનાઃ કિલાઙ્ગ તે

એકાન્તામાનદૌર્ગત્યજનાવજ્ઞપ્તયસ્તુ તાન્ ।
સુખયન્તિ યથા રામ ન તથૈવ મહર્દ્ધયઃ

સ્વસંવેદનસંવેદ્યસારા વિદિતવેદ્યતા ।
નૈષા દર્શયિતું શક્યા દૃશ્યતે ન ચ તદ્વિદા

ગુણં મમેમં જાનાતુ જનઃ પૂજાં કરોતુ મે ।
ઇત્યહંકારિણામીહા ન તુ તન્મુક્તચેતસામ્

ક્રિયાફલાનિ ચિદ્વ્યોમગમનાદીનિ રાઘવ ।
અજ્ઞાનામપિ સિધ્યન્તિ મન્ત્રૌષધિવશાદિહ

યો યાદૃક્ ક્લેશમાધાતું સમર્થસ્તાદૃગેવ સઃ ।
અવશ્યં ફલમાપ્નોતિ પ્રબુદ્ધોઽસ્ત્વજ્ઞ એવ વા

આમોદશ્ચન્દનસ્યેવ સ્પન્દનસ્ય ફલં હૃદિ ।
સર્વસ્યૈવાસ્તિ તન્નૂનં તદ્વતા સમવાપ્યતે

અહંતાવાસનાદ્વૈતં વસ્તુતા દૃશ્યવસ્તુષુ ।
યસ્યાસ્ત્યસૌ સાધયતિ ખગમાદિક્રિયાફલમ્

ઇદં ન કિંચિદ્ભ્રાન્તિર્વા ખં ચેતિ જ્ઞસ્તુ વેત્તિ યઃ ।
સોઽવાસનઃ કર્મવાત્યાઃ કથં સાધયતિ ક્રિયાઃ

નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાઽકૃતેનેહ કશ્ચન ।
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ

ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા ક્વચિત્ ।
યદુદારમનોવૃત્તેર્લોભાય વિદિતાત્મનઃ

જગદેવ તૃણં યસ્ય ન કિંચિદ્રજ એવ વા ।
કિં નામ તસ્ય ભવતુ અન્યદાદેયતાં ગતમ્

નિર્વાહિતજગદ્યાત્રઃ પરિપૂર્ણમના મુનિઃ ।
યથાસ્થિતમસાવાસ્તે સંપ્રયાતિ યથાગતમ્

નિત્યાન્તઃશીતલો મૌની સત્ત્વીભૂતમનોવનિઃ ।
પરિપૂર્ણાર્ણવાકારો ગમ્ભીરપ્રકટાશયઃ

રસાયનપરાપૂર્ણહૃદવત્ હ્લાદમાત્મનિ ।
ધત્તે કરોતિ વાન્યસ્ય સકલેન્દુરિવામલઃ

મન્દારમઞ્જરીકુઞ્જપિઞ્જરા દેવભૂમયઃ ।
ન તથા હ્લાદયન્ત્યેતા યથા પણ્ડિતબુદ્ધયઃ

ચન્દ્રબિમ્બૈર્વસન્તૈશ્ચ મહતામહતાશયૈઃ ।
સારં સૌભાગ્યસૌગન્ધ્યસૌરભાલોકભોગિષુ

ભ્રાન્તિમાત્રમિદં વિશ્વમિન્દ્રજાલમસન્મયમ્ ।
ત્યજતીતિ વિનિશ્ચિત્ય દિનાનુદિનમેષણાઃ

શીતાતપાદિદુઃખાનિ નિજદેહગતાન્યપિ ।
અન્યદેહગતાનીવ જ્ઞઃ પશ્યત્યવહેલયા

કરુણોદારયા વૃત્ત્યા વૃત્ત્યા વ્રતતિધીરયા ।
નીરસો નીરસારાં તુ સારતાં સરતિ સ્થિતિમ્

વ્યવહારં યથાપ્રાપ્તં લોકસામાન્યમાચરન્ ।
ચરાચરાણાં ભૂતાનામુપર્યેવાવતિષ્ઠતે

પ્રજ્ઞાપ્રાસાદમારૂઢસ્ત્વશોચ્યઃ શોચતે જનાન્ ।
ભૂમિષ્ઠાનિવ શૈલસ્થઃ સર્વાન્પ્રજ્ઞોઽનુપશ્યતિ

ચિરં કલ્લોલવલિતઃ સુમના જલધૌ ભ્રમે ।
પરં પારમુપાગત્ય પરાં વિશ્રાન્તિમેતિ સઃ

હસન્સ શાન્તયા વૃત્ત્યા પ્રાક્તનીર્જાગતીર્ગતીઃ ।
સ્મયમાન ઇવાસ્તેઽન્તર્જનતાશ્ચ ઘનભ્રમાઃ

એતાઃ કાન્તારનિર્મગ્નમિતાઃ સંસારદૃષ્ટયઃ ।
અસત્યો હૃતવત્યો મામિત્યન્તર્યાતિ વિસ્મયમ્

દૃષ્ટ્યાષ્ટગુણમૈશ્વર્યમનિષ્ટં મે તૃણાયતે ।
ઇત્યુપૈત્યુપશાન્તત્વાત્સ્મયમાનોઽપિ ન સ્મયમ્

કશ્ચિદ્ગિરિગુહાગેહઃ કશ્ચિત્પુણ્યાશ્રમાશ્રયઃ ।
કશ્ચિદ્ગૃહસ્થાશ્રમવાન્કશ્ચિદ્વહુરટન્સ્થિતઃ

કશ્ચિદ્ભિક્ષાચરાચારઃ કશ્ચિદેકાન્તતાપસઃ ।
કશ્ચિન્મૌનવ્રતધરઃ કશ્ચિદ્ધ્યાનપરાયણઃ

કશ્ચિદ્વિપશ્ચિદ્વિખ્યાતઃ કશ્ચિચ્છ્રોતા શ્રુતેઃ સ્મૃતેઃ ।
કશ્ચિદ્રાજા દ્વિજઃ કશ્ચિત્કશ્ચિદજ્ઞ ઇવ સ્થિતઃ

ગુટિકાઞ્જનખઙ્ગાદિસિદ્ધઃ કશ્ચિન્નભોગતઃ ।
કશ્ચિચ્છિલ્પકલાજીવી કશ્ચિત્પામરરૂપભૃત્

કશ્ચિત્ત્યક્તસમાચારઃ કશ્ચિચ્છ્રોત્રિયનાયકઃ ।
કશ્ચિદુન્મત્તચરિતઃ પ્રવ્રજ્યાં કશ્ચિદાશ્રિતઃ

પુરુષો ન શરીરાદિ ન ચ ચિત્તાદિ કિંચન ।
પુરુષશ્ચેતનં નામ ન સ નશ્યતિ કર્હિચિત્

અચ્છેદ્યોઽસાવદાહ્યોઽસાવક્લેદ્યોઽશોષ્ય એવ ચ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરચલોઽસૌ સનાતનઃ

ઇતિ સમ્યક્પ્રબુદ્ધો યઃ સ યથા યત્ર તિષ્ઠતિ ।
તથા તિષ્ઠતુ તત્રાત્ર સ્થાનાસ્થાનિયમેન કિમ્

પાતાલમાવિશતુ યાતુ નભો વિલઙ્ઘ્ય
દિઙ્મણ્ડલં ભ્રમતુ પેષણમેવ યેન ।
ચિન્માત્રમેતદજરં ન તુ યાતુ નાશ-
માકાશકોશ ઇવશાન્તમજં શિવં તત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ મરણાદ્યભાવોપદેશો નામ દ્વ્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ