યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.93

ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મનાગપિ વિચારેણ ચેતસઃ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ ।
મનાગપિ કૃતો યેન તેનાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્

વિચારકણિકા યૈષા હૃદિ સ્ફુરતિ પેલવા ।
એષૈવાભ્યાસયોગેન પ્રયાતિ શતશાખતામ્

કિંચિત્પ્રૌઢવિચારં તુ નરં વૈરાગ્યપૂર્વકમ્ ।
સંશ્રયન્તિ ગુણાઃ શુદ્ધાઃ સરઃ પૂર્ણમિવાણ્ડજઃ

સમ્યગ્વિચારિણં પ્રાજ્ઞં યથાભૂતાવલોકિનમ્ ।
આસાદયન્ત્યપિ સ્ફારા નાવિદ્યાવિભવા ભૃશમ્

કિં કુર્વન્તીહ વિષયા માનસ્યો વૃત્તયસ્તથા ।
આધયો વ્યાધયો વાપિ સમ્યગ્દર્શનસન્મતેઃ

ક્વ ભ્રમત્પવનાપૂરાસ્તડિત્પટલપાટલાઃ ।
પુષ્કરાવર્તજલદા ગૃહીતા બાલમુષ્ટિભિઃ

ક્વ નભોમધ્યસંસ્થેન્દુર્મુગ્ધૈર્મણિસમુદ્ગકૈઃ ।
મુગ્ધયાઽઙ્ગનયા બદ્ધો મુગ્ધેન્દીવરશઙ્કયા

ક્વ કટપ્રોચ્ચલદ્ભૃઙ્ગમણ્ડલોત્પલશેખરાઃ ।
મુગ્ધસ્ત્રીશ્વાસમધુરૈર્મશકૈર્મથિતા ગજાઃ

ક્વેભમુક્તાફલોલ્લાસલસત્સન્નખપઞ્જરાઃ ।
સિંહાઃ સમરસંરબ્ધા હરિણૈઃ પ્રવિમર્દિતાઃ

ક્વ વિષોલ્લાસનિર્યાસદગ્ધોન્નતવનદ્રુમાઃ ।
ક્ષુધિતાજગરાઃ ક્ષુબ્ધૈર્નિગીર્ણા બાલદર્દુરૈઃ

ક્વ પ્રાપ્તભૂતિકો ધીરો જ્ઞાતજ્ઞેયો વિવેકવાન્ ।
આક્રાન્તઃ કિલ વિક્રાન્તોવિષયેન્દ્રિયદસ્યુભિઃ

વિચારધિયમપ્રૌઢાં હરન્તિ વિષયારયઃ ।
પ્રચણ્ડપવનામૃદ્વીં કૃત્તવૃન્તાં લતામિવ

ન વિવેકલવં પ્રૌઢં ભંક્તું શક્તા દુરાશયાઃ ।
કલ્પક્ષોભમહાધીરં શૈલં મન્દાનિલા ઇવ

અગૃહીતમહાપીઠં વિચારકુસુમદ્રુમમ્ ।
ચિન્તાવાત્યાવિધુન્વન્તિ નાસ્થિરસ્થિતિસુસ્થિતમ્

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતોઽપિ વા ।
ન વિચારમયં ચેતો યસ્યાસૌ મૃત ઉચ્યતે

કિમિદં સ્યાજ્જગત્કિં સ્યાદ્દેહમિત્યનિશં શનૈઃ ।
વિચારયાધ્યાત્મદૃશા સ્વયં વા સજ્જનૈઃ સહ

અન્ધકારહરેણાશુ વિચારેણ પરં પદમ્ ।
દૃશ્યતે વિમલં વસ્તુ પ્રદીપેનેવ ભાસ્વતા

જ્ઞાનેન સર્વદુઃખાનાં વિનાશ ઉપજાયતે ।
કૃતાલોકવિલાસેન તમસામિવ ભાનુના

જ્ઞાને પ્રકટતાં યાતે જ્ઞેયં વ્યયમુદેત્યલમ્ ।
રવાવભ્યુદિતે ભૂમાવાલોક ઇવ નિર્મલઃ

યેન શાસ્ત્રવિચારેણ બ્રહ્મતત્ત્વં પ્રબુદ્ધ્યતે ।
તદ્ભાનમુચ્યતે જ્ઞેયાદભિન્નમિવ સંસ્થિતમ્

વિચારોત્થાત્મવિજ્ઞાનં જ્ઞાનમંગ વિદુર્બુધાઃ ।
જ્ઞેયં તસ્યાન્તરેવાસ્તિ માધુર્યં પયસો યથા

સમ્યગ્જ્ઞાનસમાલોકઃ પુમાન્જ્ઞેયમયઃ સ્વયમ્
ભવત્યાપીતમૈરેયઃ સદા મદમયો યથા

સમં સ્વરૂપમમલં જ્ઞેયં બ્રહ્મ પરં વિદુઃ ।
જ્ઞાનાભિગમમાત્રેણ તત્સ્વયં સંપ્રસીદતિ

જ્ઞાનવાનુદિતાનન્દો ન ક્વચિત્પરિમજ્જતિ ।
જીવન્મુક્તો ગતાસઙ્ગઃ સમ્રાડાત્મેવ તિષ્ઠતિ

જ્ઞાનવાન્હૃદ્યશબ્દેષુ વીણાવંશરવાદિષુ ।
કામિન્યાઃ કાન્તગીતેષુ સંભોગમલિનેષુ ચ

વસન્તમદમત્તાનાં ષટ્પદાનાં સ્વનેષુ ચ ।
પ્રાવૃટ્પ્રસરપુષ્પેષુ જલદસ્તનિતેષુ ચ

ઉત્તાણ્ડવશિખણ્ડેષુ કેકાકલરવેષુ ચ ॥
રણિતામ્ભોદખણ્ડેષુ સારસક્વણિતેષુ ચ

કર્તર્યાદિકરાન્તેષુ ગમ્ભીરમુરજેષુ ચ ।
તતાવનદ્ધસુષિરચિત્રવાદ્યસ્વનેષુ ચ

કેષુચિન્ન નિબધ્નાતિ રૂક્ષેષુ મધુરેષુ ચ ।
રણિતેષુ રતિં રામ પદ્મેષ્વિવ નિશાકરઃ

જ્ઞાનવાન્બાલકદલીસ્તમ્ભપલ્લવપાલિષુ ।
સુરગન્ધર્વકન્યાઙ્ગલતાનન્દનકેલિષુ

કેષુ ક્વચિન્ન બધ્નાતિ સ્વાયત્તેષ્વપ્યસક્તધીઃ ।
રામ સ્પર્શરતિં ધીરો હંસો મરુમહીષ્વિવ

જ્ઞાનવાન્પિણ્ડખર્જૂરકદમ્બપનસાદિષુ ।
મૃદ્વીકૌર્વારુકાક્ષોટબિમ્બજમ્બીરજાતિષુ

મદિરામધુમૈરેયમાધ્વીકાસવભૂમિષુ ।
દધિક્ષીરઘૃતામિક્ષાનવનીતૌદનાદિષુ

ષડ્રસેષુ વિચિત્રેષુ લેહ્યપેયવિલાસિષુ ।
ફલેષ્વન્યેષુ મૂલેષુ શાકેષ્વપ્યામિષેષુ ચ

કેષુચિન્નાનુબધ્નાતિ તૃપ્તમૂર્તિરસક્તધીઃ ।
આસ્વાદનરતિર્વિપ્રઃ સ્વશરીરલવેષ્વિવ

જ્ઞાનવાન્યમચન્દ્રેન્દ્રરુદ્રાર્કાનિલસદ્મસુ ।
મેરુમન્દરકૈલાસસહ્યદર્દુરસાનુષુ

કૌશેયદલજાલેષુ ચન્દ્રબિમ્બકલાદિષુ ।
કલ્પપાદપકુઞ્જેષુ દેહશોભાવિલાસિષુ

રત્નકાઞ્ચનકુડ્યેષુ મુક્તામણિમયેષુ ચ ।
તિલોત્તમોર્વશીરમ્ભામેનકાઙ્ગલતાસુ ચ

કેષુચિદ્દર્શનં શ્રીમાન્નાભિવાઞ્છત્યસક્તધીઃ ।
પરિપૂર્ણમના માની મૌની શત્રુષુ ચાચલઃ

જ્ઞાનવાન્કુન્દમન્દારકહ્લારકમલાદિષુ ।
કુમુદોત્પલપુન્નાગકેતક્યગુરુજાતિષુ

કદમ્બચૂતજમ્બ્વામ્રકિંશુકાશોકશાખિષુ ।
જપાતિમુક્તસૌવીરબિમ્બપાટલજાતિષુ

ચન્દનાગુરુકર્પૂરલાક્ષામૃગમદેષુ ચ ।
કાશ્મીરજલવઙ્ગૈલાકઙ્કોલતગરાદિષુ

કેષુચિન્ન નિબધ્નાતિ સૌગન્ધ્યરતિમેકધીઃ ।
સમબુદ્ધિરવિક્ષોભો મદ્યામોદેષ્વિવ દ્વિજઃ

અબ્ધૌ ગુડગુડારાવે પ્રતિશ્રુત્ખસ્વને ગિરૌ ।
નિનાદે ચ મૃગેન્દ્રાણાં ન ક્ષુભ્યતિ મનાગપિ

દ્વિષદ્ભેરીનિનાદેન પટહારણિતેન ચ ।
કટુકોદણ્ડઘોષેણ ન વિભેતિ મનાગપિ

મત્તવારણબૃંહાસુ વેતાલકલનાસુ ચ ।
પિશાચરક્ષઃક્ષ્વેડાસુ મનાગપિ ન કમ્પતે

અશનિસ્વનઘોષેણ નગસ્ફોટરવેણ ચ ।
ઐરાવણનિનાદેન સમ્યગ્ધ્યાની ન કમ્પતે

વહત્ક્રકચકાષેણ સિતાસિદલનેન ચ ।
શરાશનિનિપાતેન કમ્પતે ન સ્વરૂપતઃ

નાનન્દમેત્યુપવને ન ખેદમુપગચ્છતિ ।
ન ખેદમેતિ મરુષુ નાનન્દમુપગચ્છતિ

પૂતાઙ્ગારસમાકલ્પસૈકતેષ્વપિ ધન્વસુ ।
પુષ્પપ્રકરસંછન્નમૃદુશાદ્વલભૂમિષુ

ક્ષુરધારાસુ તીક્ષ્ણાસુ શય્યાસુ ચ નવોત્પલૈઃ ।
ઉન્નતાચલદેશેષુ કૂપકોશતલેષુ ચ

શિલાસ્વર્કાંશુરૂક્ષાસુ મૃદ્વીષુ લલનાસુ ચ ।
સંપત્સ્વાપત્સુ ચોગ્રાસુ રમણેષૂત્સવેષુ ચ

વિહરન્નપિ નોદ્વેગી નાનન્દમુપગચ્છતિ ।
અન્તર્મુક્તમના નિત્યં કર્મકર્તેવ તિષ્ઠતિ

અયઃસંકુચિતાઙ્ગાસુ નરકારણ્યભૂમિષુ ।
પરસ્પરેરિતાનન્તકુન્તતોમરવૃષ્ટિષુ

ન બિભેતિ ન વાદત્તે વૈવશ્યં ન ચ દીનતામ્ ।
સમઃ સ્વસ્થમના મૌની ધીરસ્તિષ્ઠતિ શૈલવત્

અપવિત્રમપથ્યં ચ વિષસિક્તં મલાદ્યપિ ।
ભુક્ત્વા જરયતિ ક્ષિપ્રં ક્લિન્નં નષ્ટં ચ મૃષ્ટવત્

બિમ્બપ્રતિવિષાકલ્કક્ષીરેક્ષુસલિલાન્ધસામ્ ।
અસક્તબુદ્ધિસ્તત્ત્વજ્ઞો ભવત્યાસ્વાદને સમઃ

મૈરેયમદિરાક્ષીરરક્તમેદોરસાસવૈઃ ।
રૂક્ષાસ્થિતૃણકેશાન્તૈર્ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ

જીવિતસ્યાપિ હર્તારં દાતારં ચૈકરૂપયા ।
દૃશા પ્રસાદમાધુર્યશાલિન્યા પરિપશ્યતિ

સ્થિરાસ્થિરશરીરેષુ રમ્યારમ્યેષુ વસ્તુષુ ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ વા સદા સમતયેદ્ધયા

મુક્તાસ્થત્વાદનાસ્થેયરૂપત્વાજ્જગતઃ સ્થિતૌ ।
નૂનં વિદિતવેદ્યત્વાન્નીરાગત્વાત્સ્વચેતસઃ

ન કસ્યચિન્નો કદાચિદક્ષસ્ય વિષયસ્થિતૌ ।
દદાતિ પ્રસરં સાધુરાધિપ્રોજ્ઝિતયા ધિયા

અતત્ત્વજ્ઞમવિશ્રાન્તમલબ્ધાત્માનમસ્થિતમ્ ।
નિગિરન્તીન્દ્રિયાણ્યાશુ હરિણા ઇવ પલ્લવમ્

ઉહ્યમાનં ભવામ્ભોધૌ વાસનાવીચિવેલ્લિતમ્ ।
નિગિરન્તીન્દ્રિયગ્રાહા મહાક્રન્દપરાયણમ્

વિચારિણં ભવ્યપદં વિશ્રાન્તધિયમાત્મનિ ।
ન હરન્તિ વિકલ્પૌઘા જલૌઘા ઇવ પર્વતમ્

સર્વસંકલ્પસીમાન્તે વિશ્રાન્તા યે પરે પદે ।
તેષાં લબ્ધસ્વરૂપાણાં મેરુરેવ તૃણાયતે

જગજ્જરત્તૃણલવો વિષં ચામૃતમેવ ચ ।
ક્ષણઃ કલ્પસહસ્રં ચ સમમાતતચેતસામ્

સંવિન્માત્રં જગદિતિ મત્વા મુદિતબુદ્ધયઃ ।
સંવિન્મયત્વાદન્તસ્થજગત્કા વિહરન્ત્યમી

સંવિન્માત્રપરિસ્પન્દે જાગતે વસ્તુપઞ્જરે ।
કિં હેયં કિમુપાદેયમિહ તત્ત્વવિદાં મતમ્

સંવિદેવેદમખિલં ભ્રાન્તિમન્યાં ત્યજાનઘ ।
સંવિન્મયવપુઃ સ્ફારં કિં જહાતિ કિમીહતે

યદેતજ્જાયતે ભૂમેર્ભવિષ્યત્પલ્લવાઙ્કુરમ્ ।
તત્સંવિદેવ પ્રથતે તથા તત્ત્વાઙ્કુરસ્થિતમ્

આદાવન્તે ચ યન્નાસ્તિ વર્તમાનેઽપિ તસ્ય ચ ।
કંચિત્કાલલવં દૃષ્ટા સત્તાસૌ સંવિદો ભ્રમઃ

ઇતિ મત્વા ધિયં ત્યક્ત્વા ભાવાભાવાનુપાતિનીમ્ ।
નિઃસઙ્ગસંવિદ્ભારૂપો ભવ ભાવાન્તમાગતઃ

કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈરિન્દ્રિયૈરપિ ।
કર્મ કુર્વન્નકુર્વન્વા નિઃસઙ્ગઃ સન્ન લિપ્યતે

ગતસઙ્ગેન મનસા કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે ।
સુખદુઃખૈર્મહાબાહો મનોરથદશાસ્વિવ

ગતસઙ્ગાં મતિં કુર્વન્કુર્વન્નપ્યઙ્ગયષ્ટિભિઃ ।
ન લિપ્યતે સુખૈર્દુઃખૈર્મનોરથદશાસ્વિવ

ગતસઙ્ગમના દૃષ્ટ્યા પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ।
એતદન્યસ્થચિત્તત્વાદ્વાલેનાપ્યનુભૂયતે

ગતસઙ્ગમના જન્તુઃ પશ્યન્નેવ ન પશ્યતિ ।
ન શ્રૃણોત્યપિ શ્રૃણ્વંશ્ચ ન સ્પૃશત્યપિ ચ સ્પૃશન્

ન જિઘ્રત્યપિ સંજિઘ્રન્નુન્મિષન્નિમિષન્નપિ ।
પદાર્થે ચ પતત્યેવ બલાત્પતતિ નાપ્યયમ્

દેશાન્તરસ્થચેતોભિરેતદાત્મગૃહસ્થિતૈઃ ।
અપ્રૌઢમતિભિઃ સાધુ મૂર્ખૈરપ્યનુભૂયતે

સઙ્ગઃ કારણમર્થાનાં સઙ્ગઃ સંસારકારણમ્ ।
સઙ્ગઃ કારણમાશાનાં સઙ્ગઃ કારણમાપદામ્

સઙ્ગત્યાગં વિદુર્મોક્ષં સઙ્ગત્યાગાદજન્મતા ।
સઙ્ગં ત્યજ ત્વં ભાવાનાં જીવન્મુક્તો ભવાનઘ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સર્વસંશયનીહારશરન્મારુત હે મુને ।
સઙ્ગઃ કિમુચ્યતે બ્રૂહિ સમાસેન મમ પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભાવાભાવે પદાર્થાનાં હર્ષામર્ષવિકારદા ।
મલિના વાસના યૈષા સા સઙ્ગ ઇતિ કથ્યતે

જીવન્મુક્તશરીરાણામપુનર્જન્મકારિણી ।
મુક્તા હર્ષવિષાદાભ્યાં શુદ્ધા ભવતિ વાસના

તામસઙ્ગાભિધાં વિદ્ધિ યાવદ્દેહં ચ ભાવિની ।
તયા યત્ક્રિયતે કર્મ ન તદ્બન્ધાય વૈ પુનઃ

અજીવન્મુક્તરૂપાણાં દીનાનાં મૂઢચેતસામ્ ।
યુક્તા હર્ષવિષાદાભ્યાં બન્ધની વાસના ભવેત્

સૈવોક્તા સઙ્ગશબ્દેન પુનર્જનનકારિણી ।
તયા યત્ક્રિયતે કર્મ તદ્બન્ધાયૈવ કેવલમ્

એવં રૂપં પરિત્યજ્ય સઙ્ગં સ્વાત્મવિકારદમ્ ।
યદિ તિષ્ઠસિ નિર્વ્યગ્રઃ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યસે

હર્ષામર્ષવિષાદાભ્યાં યદિ ગચ્છસિ નાન્યતામ્ ।
વીતરાગભયક્રોધસ્તદસઙ્ગોઽસિ રાઘવ

દુઃખૈર્ન ગ્લાનિમાયાસિ યદિ હૃષ્યસિ નો સુખૈઃ ।
આશાવૈવશ્યમુત્સૃજ્ય તદસઙ્ગોઽસિ રાઘવ

વિહરન્વ્યવહારેષુ સુખદુઃખદશાસુ ચ ।
ન વિમુઞ્ચસિ સત્સામ્યં તદસઙ્ગોઽસિ રાઘવ

સંવેદ્યો યદિ ચૈવાત્મા વેદિતે લક્ષ્યતે સમઃ ।
યથાપ્રાપ્તાનુવર્તી ચ તદસઙ્ગોઽસિ રાઘવ

અસઙ્ગતામનાયાસાજ્જીવન્મુક્તસ્થિતિં સ્થિરામ્ ।
અવલમ્બ્ય સમઃ સ્વસ્થો વીતરાગો ભવાનઘ

જીવન્મુક્તમતિર્મૌની નિગૃહીતેન્દ્રિયગ્રહઃ ।
અમાનમદમાત્સર્યમાર્યસ્તિષ્ઠતિ વિજ્વરમ્

સદા સમગ્રેઽપિ હિ વસ્તુજાલે
સમાશયોઽપ્યન્તરદીનસત્ત્વઃ ।
વ્યાપારમાત્રાત્સહજાત્ક્રમસ્થાન્ન
કિંચિદપ્યન્યદસૌ કરોતિ

યદેવ કિંચિત્પ્રકૃતં ક્રમસ્થં
કર્તવ્યમાત્મીયમસૌ તદેવ ।
સંસર્ગસંબન્ધવિહીનયૈવ
કુર્વન્ન ખેદં રમતે ધિયાન્તઃ

અથાપદં પ્રાપ્ય સુસંપદં વા
મહામતિઃ સ્વપ્રકૃતં સ્વભાવમ્ ।
જહાતિ નો મન્દરવેલ્લિતોઽપિ
શૌક્લ્યં યથા ક્ષીરમયામ્બુરાશિઃ

સંપ્રાપ્ય સામ્રાજ્યમથાપદં વા
સરીસૃપત્વં સુરનાથતાં વા ।
તિષ્ઠત્યખેદોદયમસ્તહર્ષં
ક્ષયોદયેષ્વિન્દુરિવૈકરૂપઃ

નિરસ્તસંરમ્ભમપાસ્તભેદં
પ્રશાન્તનાનાફલવલ્ગુવેષમ્ ।
વિચારયાત્માનમદીનસત્ત્વો
યથા ભવસ્યુત્તમકાર્યનિષ્ઠઃ

તયોદિતપ્રસરવિલાસશુદ્ધયા
ગતજ્વરં પદમવલમ્બયામલમ્ ।
ધિયેદ્ધયા પુનરિહ જન્મબન્ધનૈ-
ર્ન બધ્યસે સમધિગતાત્મદૃશ્યયા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે દ્વાત્રિંશત્સાહસ્ત્રયાં સંહિતાયાં મોક્ષોપાયેષુ
ઉપશમપ્રકરણે સમદર્શનં નામ ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ