Yoga Vasistha · Chapter 5.9

navamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti siddhagaṇodgītā gītāḥ śrutvā mahīpatiḥ /
viṣādamājagāmāśu bhīrū raṇaravādiva

jagāma parivāraṃ svamākarṣansvagṛhaṃ prati /
svatīravṛkṣānugataḥ saridogha ivārṇavam

parivāramaśeṣeṇa visṛjya svaṃ svamālayam /
eka evārurohāgryaṃ gṛhamarka ivācalam

tatra proḍḍayanālolakhagapakṣaticañcalāḥ /
ālokayaṃllokagatīrvilalāpedamākulaḥ

hā kaṣṭamatikaṣṭāsu lokaloladaśāsvayam /
pāṣāṇeṣviva pāṣāṇā āluṭhāmi balādaham

aparyantasya kālasya ko'pyaṃśo jīvyate mayā /
tasminbhāvaṃ nibadhnāmi dhiṅnāmadhamacetanam

kiyanmātramidaṃ nāma rājyamājīvitaṃ mama /
kimetena vinā duḥkhaṃ tiṣṭhāmi hatadhīryathā

ādāvante'pyananto'haṃ madhye pelavajīvitaḥ /
bālaścitrendunevāhaṃ kiṃ mudhā dhṛtimāsthitaḥ

prapañcarahitenāhamindrajālena jālinā /
hā kaṣṭamatimuhyāmi kenāsmi parimohitaḥ

yadvastu yacca vā ramyaṃ yadudāramakṛtrimam /
kiṃcittadiha nāstyeva kiṃniṣṭheha matirmama

dūrasthamapyadūrasthaṃ yanme manasi vartate /
iti niścitya bāhyārthabhāvanāṃ saṃtyajāmyaham

lokājavaṃ javībhāvaḥ salilāvartabhaṅguraḥ /
dṛṣṭo'dyāpi hi duḥkhāya keyamāsthā sukhaṃ prati

pratyabdaṃ pratimāsaṃ ca pratyahaṃ ca pratikṣaṇam /
sukhāni duḥkhapiṇḍāni duḥkhāni tu punaḥ punaḥ

parāmṛṣṭaṃ viśiṣṭaṃ hi dṛṣṭaṃ naṣṭaṃ na bhāvitam /
atrasthaṃ na tadastīha satāṃ yatrāstu saṃsthitiḥ

adya ye mahatāṃ mūrdhni te dinairnipatantyadhaḥ /
hatacittamahattāyāṃ kaiṣā viśvastatā vata

arajjureva baddho'hamapaṅko'smi kalaṅkitaḥ /
patitosmyuparisthopi hā mamātmanhatā sthitiḥ

kasmādakasmānmohoyamāgato dhīmato'pi me /
asitaḥ pihitāloko bhāskarāgramivāmbudaḥ

ka ime me mahābhogāḥ ka ime mama bāndhavāḥ /
bālo bhūtamayeneva saṃketenāhamākulaḥ

svayameva nibadhnāmi jarāmaraṇarāgiṇīm /
kimimāmahameteṣu dhṛtimudvegakāriṇīm

yātu tiṣṭhatu vā samyaṅ mamaitāṃ prati ko grahaḥ /
budbudaśrīrivaiṣā hi mithyaivetthamupasthitā

te mahāvibhavā bhogāste santaḥ snigdhabāndhavāḥ /
sarvaṃ smṛtipathaṃ prāptaṃ vartamāne'pi kā dhṛtiḥ

kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇaḥ kva jaganti vā /
prāktanāni prayātāni keyaṃ viśvastatā mama

gilitānīndralakṣāṇi budbudānīva vāriṇi /
māṃ jīvitanibaddhāsthaṃ vihasiṣyanti sādhavaḥ

brahmaṇāṃ koṭayo yātā gatāḥ sargaparamparāḥ /
prayātāḥ pāṃsuvadbhūpāḥ kā dhṛtirmama jīvite

saṃsārarātriduḥsvapne cetye dehamaye bhrame /
āsthāṃ cedanubadhnāmi tatremāṃ tu dhigasthitim

ayaṃ so'hamiti vyarthakalpanā'satsvarūpiṇī /
ahaṃkārapiśācena kimajñavadahaṃ sthitaḥ

hataṃ hatamidaṃ kasmādāyurātatayānayā /
paśyannapi na paśyāmi sūkṣmayā kālalekhayā

pādapīṭhe kṛteśānāḥ śārṅgikrīḍanakandukāḥ /
kālakāpālikāgrastāḥ kimāsthe mayi valgasi

ajasramupayāntyete yānti cādyāpi vāsarāḥ /
avinaṣṭaikasadvasturdṛṣṭo nādyāpi vāsaraḥ

sārasāḥ sarasīvaite sarvasmiñjanacetasi /
bhogā eva sphurantyantarna tu svapadadṛṣṭayaḥ

kaṣṭātkaṣṭataraṃ prāpto duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ /
adyāpi na viraktosmi hā dhiṅmāmadhamāśayam

yeṣu yeṣu dṛḍhā baddhā bhāvanā bhavyavastuṣu /
tāni tāni vinaṣṭāni dṛṣṭāni kimihottamam

yanmadhye yacca paryante yadāpāte manoramam /
sarvamevāpavitraṃ tadvināśāmedhyadūṣitam

yeṣu yeṣu padārtheṣu dhṛtiṃ badhnāti mānavaḥ /
teṣu teṣveva tasyāyaṃ dṛṣṭo nāśodayo bhṛśam

śvaḥśvaḥ pāpīyasīmeṣa śvaḥśvaḥ krūratarāmapi /
śvaḥśvaḥ svedakarīmeti daśāmiha jaḍo janaḥ

ajñānaikahato bālye yauvane madanāhataḥ /
śeṣe kalatracintārtaḥ kiṃ karoti kadā jaḍaḥ

āgamāpāyi virasaṃ daśāvaiṣamyadūṣitam /
asārasāraṃ saṃsāraṃ kiṃ tatpaśyati durmatiḥ

rājasūyāśvamedhādyairiṣṭvā yajñaśatairapi /
mahākalpāntamapyaṃśaṃ svargaṃ prāpnoti nādhikam

ko'sau svargo'sti bhūmau vā pātāle vā pradeśakaḥ /
na yatrābhibhavantyetā durbhramarya ivāpadaḥ

nijacetovilavyālāḥ śarīrasthalapallavāḥ /
ādhayo vyādhayaścaite nivāryante kathaṃ kila

sato'sattā sthitā mūrdhni mūrdhni ramyeṣvaramyatā /
sukheṣu mūrdhni duḥkhāni kimekaṃ saṃśrayāmyaham

jāyante ca mriyante ca prākṛtāḥ kṣudrajantavaḥ /
dharā taireva nīrandhrā durlabhāḥ sādhusādhavaḥ

nīlotpalālinayanāḥ paramapremabhūṣaṇāḥ /
hāsāyaiva vilāsinyaḥ kṣaṇabhaṅgitayā sthitāḥ

yeṣāṃ nimeṣaṇonmeṣairjagatāṃ pralayodayau /
tādṛśāḥ puruṣāḥ santi mādṛśāṃ gaṇanaiva kā

santi ramyatarādramyāḥ susthirādapi susthirāḥ /
cintāparyavasāneyaṃ padārthaśrīḥ kimīhase

saṃpadaśca vicitrā yāstāśceccittena saṃmatāḥ /
tattā api mahārambhā hanta manye mahāpadaḥ

āpado'pi vicitrā yāstāścenmanasi saṃmatāḥ /
tattā api mahārambhā manye manasi saṃpadaḥ

manomātravivarte'smiñjagatyabdhīndubhaṅgure /
mamedamityapūrveyaṃ kutastyā'kṣaramālikā

kākatālīyayogena saṃpannāyāṃ jagatsthitau /
dhūrtena kalpitā vyarthaṃ heyopādeyabhāvanā

iyattācchinnataptāsu sukhanāmnīṣu dṛṣṭiṣu /
kāsvetāsvanurakto'smi pataṅgo'gniśikhāsviva

varamekāntadāheṣu luṭhanaṃ rauravāgniṣu /
natvālūnavivartāsu sthitaṃ saṃsāravṛttiṣu

saṃsāra eva duḥkhānāṃ sīmānta iti kathyate /
tanmadhyapatite dehe sukhamāsādyate katham

akṛtrimamahāduḥkhe saṃsāre ye vyavasthitāḥ /
ta ete'nyāni duḥkhāni jānate madhurāṇyalam

ahamapyadhamotkṛṣṭakāṣṭhaloṣṭasamasthitiḥ /
ajñairevāgataḥ sāmyaṃ paramāmṛṣṭavastubhiḥ

sahasrāṅkuraśākhātmaphalapallavaśālinaḥ /
asya saṃsāravṛkṣasya mano mūlamahāṅkuraḥ

saṃkalpameva tanmanye saṃkalpopaśamena tat /
śoṣayāmi yathā śoṣameti saṃsārapādapaḥ

ākāramātraramyāsu manomarkaṭavṛttiṣu /
parijñātāsvihādyaiva na rame nāśanīṣvaham

āśāpāśaśataprotāḥ pātotpātopatāpadāḥ /
saṃsāravṛttayo bhuktā idānīṃ viśramāmyaham

hā hato'smi vinaṣṭo'smi mṛto'smīti punaḥpunaḥ /
śocitaṃ gatamevāhamidānīṃ nānurodimi

prabuddho'smi prahṛṣṭo'smi dṛṣṭaścoro'yamātmanaḥ /
mano nāma nihanmyenaṃ manasāsmi ciraṃ hataḥ

etāvantamimaṃ kālaṃ manomuktāphalaṃ mama /
aviddhamāsīdadhunā viddhaṃ tu guṇamarhati

manastuṣārakaṇikā vivekārkātapena me /
cirapravṛttaye nūnamacirāllayameṣyati

vividhaiḥ sādhubhiḥ siddhairahaṃ sādhu prabodhitaḥ /
ātmānamanugacchāmi paramānandasādhanam

ātmānaṃ maṇimekānte labdhvaivālokayansukham /
tiṣṭhāmyastamitānyehaḥ śāradīvācale'mbudaḥ

ayamahamidamātataṃ mameti
sphuritamapāsya balādasatyamantaḥ /
ripumatibalinaṃ mano nihatya
praśamamupaimi namo'stu te viveka

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo. upaśamaprakaraṇe janakavitarko nāma navamaḥ sargaḥ