યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.9

નવમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ સિદ્ધગણોદ્ગીતા ગીતાઃ શ્રુત્વા મહીપતિઃ ।
વિષાદમાજગામાશુ ભીરૂ રણરવાદિવ

જગામ પરિવારં સ્વમાકર્ષન્સ્વગૃહં પ્રતિ ।
સ્વતીરવૃક્ષાનુગતઃ સરિદોઘ ઇવાર્ણવમ્

પરિવારમશેષેણ વિસૃજ્ય સ્વં સ્વમાલયમ્ ।
એક એવારુરોહાગ્ર્યં ગૃહમર્ક ઇવાચલમ્

તત્ર પ્રોડ્ડયનાલોલખગપક્ષતિચઞ્ચલાઃ ।
આલોકયંલ્લોકગતીર્વિલલાપેદમાકુલઃ

હા કષ્ટમતિકષ્ટાસુ લોકલોલદશાસ્વયમ્ ।
પાષાણેષ્વિવ પાષાણા આલુઠામિ બલાદહમ્

અપર્યન્તસ્ય કાલસ્ય કોઽપ્યંશો જીવ્યતે મયા ।
તસ્મિન્ભાવં નિબધ્નામિ ધિઙ્નામધમચેતનમ્

કિયન્માત્રમિદં નામ રાજ્યમાજીવિતં મમ ।
કિમેતેન વિના દુઃખં તિષ્ઠામિ હતધીર્યથા

આદાવન્તેઽપ્યનન્તોઽહં મધ્યે પેલવજીવિતઃ ।
બાલશ્ચિત્રેન્દુનેવાહં કિં મુધા ધૃતિમાસ્થિતઃ

પ્રપઞ્ચરહિતેનાહમિન્દ્રજાલેન જાલિના ।
હા કષ્ટમતિમુહ્યામિ કેનાસ્મિ પરિમોહિતઃ

યદ્વસ્તુ યચ્ચ વા રમ્યં યદુદારમકૃત્રિમમ્ ।
કિંચિત્તદિહ નાસ્ત્યેવ કિંનિષ્ઠેહ મતિર્મમ

દૂરસ્થમપ્યદૂરસ્થં યન્મે મનસિ વર્તતે ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય બાહ્યાર્થભાવનાં સંત્યજામ્યહમ્

લોકાજવં જવીભાવઃ સલિલાવર્તભઙ્ગુરઃ ।
દૃષ્ટોઽદ્યાપિ હિ દુઃખાય કેયમાસ્થા સુખં પ્રતિ

પ્રત્યબ્દં પ્રતિમાસં ચ પ્રત્યહં ચ પ્રતિક્ષણમ્ ।
સુખાનિ દુઃખપિણ્ડાનિ દુઃખાનિ તુ પુનઃ પુનઃ

પરામૃષ્ટં વિશિષ્ટં હિ દૃષ્ટં નષ્ટં ન ભાવિતમ્ ।
અત્રસ્થં ન તદસ્તીહ સતાં યત્રાસ્તુ સંસ્થિતિઃ

અદ્ય યે મહતાં મૂર્ધ્નિ તે દિનૈર્નિપતન્ત્યધઃ ।
હતચિત્તમહત્તાયાં કૈષા વિશ્વસ્તતા વત

અરજ્જુરેવ બદ્ધોઽહમપઙ્કોઽસ્મિ કલઙ્કિતઃ ।
પતિતોસ્મ્યુપરિસ્થોપિ હા મમાત્મન્હતા સ્થિતિઃ

કસ્માદકસ્માન્મોહોયમાગતો ધીમતોઽપિ મે ।
અસિતઃ પિહિતાલોકો ભાસ્કરાગ્રમિવામ્બુદઃ

ક ઇમે મે મહાભોગાઃ ક ઇમે મમ બાન્ધવાઃ ।
બાલો ભૂતમયેનેવ સંકેતેનાહમાકુલઃ

સ્વયમેવ નિબધ્નામિ જરામરણરાગિણીમ્ ।
કિમિમામહમેતેષુ ધૃતિમુદ્વેગકારિણીમ્

યાતુ તિષ્ઠતુ વા સમ્યઙ્ મમૈતાં પ્રતિ કો ગ્રહઃ ।
બુદ્બુદશ્રીરિવૈષા હિ મિથ્યૈવેત્થમુપસ્થિતા

તે મહાવિભવા ભોગાસ્તે સન્તઃ સ્નિગ્ધબાન્ધવાઃ ।
સર્વં સ્મૃતિપથં પ્રાપ્તં વર્તમાનેઽપિ કા ધૃતિઃ

ક્વ ધનાનિ મહીપાનાં બ્રહ્મણઃ ક્વ જગન્તિ વા ।
પ્રાક્તનાનિ પ્રયાતાનિ કેયં વિશ્વસ્તતા મમ

ગિલિતાનીન્દ્રલક્ષાણિ બુદ્બુદાનીવ વારિણિ ।
માં જીવિતનિબદ્ધાસ્થં વિહસિષ્યન્તિ સાધવઃ

બ્રહ્મણાં કોટયો યાતા ગતાઃ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
પ્રયાતાઃ પાંસુવદ્ભૂપાઃ કા ધૃતિર્મમ જીવિતે

સંસારરાત્રિદુઃસ્વપ્ને ચેત્યે દેહમયે ભ્રમે ।
આસ્થાં ચેદનુબધ્નામિ તત્રેમાં તુ ધિગસ્થિતિમ્

અયં સોઽહમિતિ વ્યર્થકલ્પનાઽસત્સ્વરૂપિણી ।
અહંકારપિશાચેન કિમજ્ઞવદહં સ્થિતઃ

હતં હતમિદં કસ્માદાયુરાતતયાનયા ।
પશ્યન્નપિ ન પશ્યામિ સૂક્ષ્મયા કાલલેખયા

પાદપીઠે કૃતેશાનાઃ શાર્ઙ્ગિક્રીડનકન્દુકાઃ ।
કાલકાપાલિકાગ્રસ્તાઃ કિમાસ્થે મયિ વલ્ગસિ

અજસ્રમુપયાન્ત્યેતે યાન્તિ ચાદ્યાપિ વાસરાઃ ।
અવિનષ્ટૈકસદ્વસ્તુર્દૃષ્ટો નાદ્યાપિ વાસરઃ

સારસાઃ સરસીવૈતે સર્વસ્મિઞ્જનચેતસિ ।
ભોગા એવ સ્ફુરન્ત્યન્તર્ન તુ સ્વપદદૃષ્ટયઃ

કષ્ટાત્કષ્ટતરં પ્રાપ્તો દુઃખાદ્દુઃખતરં ગતઃ ।
અદ્યાપિ ન વિરક્તોસ્મિ હા ધિઙ્મામધમાશયમ્

યેષુ યેષુ દૃઢા બદ્ધા ભાવના ભવ્યવસ્તુષુ ।
તાનિ તાનિ વિનષ્ટાનિ દૃષ્ટાનિ કિમિહોત્તમમ્

યન્મધ્યે યચ્ચ પર્યન્તે યદાપાતે મનોરમમ્ ।
સર્વમેવાપવિત્રં તદ્વિનાશામેધ્યદૂષિતમ્

યેષુ યેષુ પદાર્થેષુ ધૃતિં બધ્નાતિ માનવઃ ।
તેષુ તેષ્વેવ તસ્યાયં દૃષ્ટો નાશોદયો ભૃશમ્

શ્વઃશ્વઃ પાપીયસીમેષ શ્વઃશ્વઃ ક્રૂરતરામપિ ।
શ્વઃશ્વઃ સ્વેદકરીમેતિ દશામિહ જડો જનઃ

અજ્ઞાનૈકહતો બાલ્યે યૌવને મદનાહતઃ ।
શેષે કલત્રચિન્તાર્તઃ કિં કરોતિ કદા જડઃ

આગમાપાયિ વિરસં દશાવૈષમ્યદૂષિતમ્ ।
અસારસારં સંસારં કિં તત્પશ્યતિ દુર્મતિઃ

રાજસૂયાશ્વમેધાદ્યૈરિષ્ટ્વા યજ્ઞશતૈરપિ ।
મહાકલ્પાન્તમપ્યંશં સ્વર્ગં પ્રાપ્નોતિ નાધિકમ્

કોઽસૌ સ્વર્ગોઽસ્તિ ભૂમૌ વા પાતાલે વા પ્રદેશકઃ ।
ન યત્રાભિભવન્ત્યેતા દુર્ભ્રમર્ય ઇવાપદઃ

નિજચેતોવિલવ્યાલાઃ શરીરસ્થલપલ્લવાઃ ।
આધયો વ્યાધયશ્ચૈતે નિવાર્યન્તે કથં કિલ

સતોઽસત્તા સ્થિતા મૂર્ધ્નિ મૂર્ધ્નિ રમ્યેષ્વરમ્યતા ।
સુખેષુ મૂર્ધ્નિ દુઃખાનિ કિમેકં સંશ્રયામ્યહમ્

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ પ્રાકૃતાઃ ક્ષુદ્રજન્તવઃ ।
ધરા તૈરેવ નીરન્ધ્રા દુર્લભાઃ સાધુસાધવઃ

નીલોત્પલાલિનયનાઃ પરમપ્રેમભૂષણાઃ ।
હાસાયૈવ વિલાસિન્યઃ ક્ષણભઙ્ગિતયા સ્થિતાઃ

યેષાં નિમેષણોન્મેષૈર્જગતાં પ્રલયોદયૌ ।
તાદૃશાઃ પુરુષાઃ સન્તિ માદૃશાં ગણનૈવ કા

સન્તિ રમ્યતરાદ્રમ્યાઃ સુસ્થિરાદપિ સુસ્થિરાઃ ।
ચિન્તાપર્યવસાનેયં પદાર્થશ્રીઃ કિમીહસે

સંપદશ્ચ વિચિત્રા યાસ્તાશ્ચેચ્ચિત્તેન સંમતાઃ ।
તત્તા અપિ મહારમ્ભા હન્ત મન્યે મહાપદઃ

આપદોઽપિ વિચિત્રા યાસ્તાશ્ચેન્મનસિ સંમતાઃ ।
તત્તા અપિ મહારમ્ભા મન્યે મનસિ સંપદઃ

મનોમાત્રવિવર્તેઽસ્મિઞ્જગત્યબ્ધીન્દુભઙ્ગુરે ।
મમેદમિત્યપૂર્વેયં કુતસ્ત્યાઽક્ષરમાલિકા

કાકતાલીયયોગેન સંપન્નાયાં જગત્સ્થિતૌ ।
ધૂર્તેન કલ્પિતા વ્યર્થં હેયોપાદેયભાવના

ઇયત્તાચ્છિન્નતપ્તાસુ સુખનામ્નીષુ દૃષ્ટિષુ ।
કાસ્વેતાસ્વનુરક્તોઽસ્મિ પતઙ્ગોઽગ્નિશિખાસ્વિવ

વરમેકાન્તદાહેષુ લુઠનં રૌરવાગ્નિષુ ।
નત્વાલૂનવિવર્તાસુ સ્થિતં સંસારવૃત્તિષુ

સંસાર એવ દુઃખાનાં સીમાન્ત ઇતિ કથ્યતે ।
તન્મધ્યપતિતે દેહે સુખમાસાદ્યતે કથમ્

અકૃત્રિમમહાદુઃખે સંસારે યે વ્યવસ્થિતાઃ ।
ત એતેઽન્યાનિ દુઃખાનિ જાનતે મધુરાણ્યલમ્

અહમપ્યધમોત્કૃષ્ટકાષ્ઠલોષ્ટસમસ્થિતિઃ ।
અજ્ઞૈરેવાગતઃ સામ્યં પરમામૃષ્ટવસ્તુભિઃ

સહસ્રાઙ્કુરશાખાત્મફલપલ્લવશાલિનઃ ।
અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મનો મૂલમહાઙ્કુરઃ

સંકલ્પમેવ તન્મન્યે સંકલ્પોપશમેન તત્ ।
શોષયામિ યથા શોષમેતિ સંસારપાદપઃ

આકારમાત્રરમ્યાસુ મનોમર્કટવૃત્તિષુ ।
પરિજ્ઞાતાસ્વિહાદ્યૈવ ન રમે નાશનીષ્વહમ્

આશાપાશશતપ્રોતાઃ પાતોત્પાતોપતાપદાઃ ।
સંસારવૃત્તયો ભુક્તા ઇદાનીં વિશ્રમામ્યહમ્

હા હતોઽસ્મિ વિનષ્ટોઽસ્મિ મૃતોઽસ્મીતિ પુનઃપુનઃ ।
શોચિતં ગતમેવાહમિદાનીં નાનુરોદિમિ

પ્રબુદ્ધોઽસ્મિ પ્રહૃષ્ટોઽસ્મિ દૃષ્ટશ્ચોરોઽયમાત્મનઃ ।
મનો નામ નિહન્મ્યેનં મનસાસ્મિ ચિરં હતઃ

એતાવન્તમિમં કાલં મનોમુક્તાફલં મમ ।
અવિદ્ધમાસીદધુના વિદ્ધં તુ ગુણમર્હતિ

મનસ્તુષારકણિકા વિવેકાર્કાતપેન મે ।
ચિરપ્રવૃત્તયે નૂનમચિરાલ્લયમેષ્યતિ

વિવિધૈઃ સાધુભિઃ સિદ્ધૈરહં સાધુ પ્રબોધિતઃ ।
આત્માનમનુગચ્છામિ પરમાનન્દસાધનમ્

આત્માનં મણિમેકાન્તે લબ્ધ્વૈવાલોકયન્સુખમ્ ।
તિષ્ઠામ્યસ્તમિતાન્યેહઃ શારદીવાચલેઽમ્બુદઃ

અયમહમિદમાતતં મમેતિ
સ્ફુરિતમપાસ્ય બલાદસત્યમન્તઃ ।
રિપુમતિબલિનં મનો નિહત્ય
પ્રશમમુપૈમિ નમોઽસ્તુ તે વિવેક

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો. ઉપશમપ્રકરણે જનકવિતર્કો નામ નવમઃ સર્ગઃ