યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.68

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કીદૃશો ભગવન્સઙ્ગઃ કથં બન્ધાય વા નૃણામ્ ।
કશ્ચ મોક્ષાય કથિતઃ કથં વૈષ ચિકિત્સ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેહદેહિવિભાગૈકપરિત્યાગેન ભાવનાત્ ।
દેહમાત્રે તુ વિશ્વાસઃ સઙ્ગો બન્ધાર્હ ઉચ્યતે

અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સપર્યન્તત્વનિશ્ચયે ।
યત્સુખાર્થિત્વમન્તઃ સ સઙ્ગો બન્ધાર્હ ઉચ્યતે

સર્વમાત્મેદમખિલં કિં વાઞ્છામિ ત્યજામિ કિમ્ ।
ઇત્યસઙ્ગસ્થિતિં વિદ્ધિ જીવન્મુક્તતનુસ્થિતિમ્

નાહમસ્મિ ન ચાન્યોઽસ્તિ મા ભવન્તુ ભવન્તુ વા ।
સુખાન્યસક્ત ઇત્યન્તઃ કથ્યતે મુક્તિભાઙ્નરઃ

નાભિનન્દતિ નૈષ્કર્મ્યં ન કર્મસ્વનુષજ્જતે ।
સુસમો યઃ ફલત્યાગી સોઽસંસક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

આત્મતત્ત્વૈકનિષ્ઠસ્ય હર્ષામર્ષવશં મનઃ ।
યસ્ય નાયાત્યસક્તોઽસૌ જીવન્મુક્તઃ સ કથ્યતે

સર્વકર્મફલાદીનાં મનસૈવ ન કર્મણા ।
નિપુણં યઃ પરિત્યાગી સોઽસંસક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

અસંસઙ્ગેન સકલાશ્ચેષ્ટા નાના વિજૃમ્ભિતાઃ ।
ચિકિત્સિતા ભવન્તીહ શ્રેયઃ સંપાદયન્તિ ચ

સંસક્તિવશતઃ સર્વે વિતતા દુઃખરાશયઃ ।
પ્રયાન્તિ શતશાખત્વં શ્વભ્રકણ્ટકવૃક્ષવત્

રજ્જુકૃષ્ટઘનઘ્રાણો યદ્ગત્યા પથિ ગર્દભઃ ।
ભારં વહતિ ભીતાત્મા તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

શીતવાતાતપક્લેશમેકદેશનિષણ્ણયા ।
તરુર્વહતિ યત્તન્વા તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

ધરાવિવરનિર્મગ્નો યત્કીટઃ પીડિતાઙ્ગકઃ ।
ક્ષિણોતિ વિકલઃ કાલં તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

ક્ષુત્ક્ષામકુક્ષિઃ ક્ષપયત્યાયુર્વ્યાઘાતભીરુધીઃ ।
પક્ષી વૃક્ષશિખાશાયી તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

દૂર્વાઙ્કુરતૃણાહારઃ કિરાતશરપીડયા ।
જહાતિ યન્મૃગો દેહં તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

કૃમિકીટત્વમાયાન્તિ જાયમાનાઃ પુનઃપુનઃ ।
યદિમા જનતા જીર્ણાસ્તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

ઉત્પત્ત્યોત્પત્ત્ય લીયન્તે તરઙ્ગિણિ તરઙ્ગવત્ ।
ભૂતાનિ યદનન્તાનિ તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

વીરુત્તૃણદશાં યાતા મ્રિયન્તે યત્પુનઃપુનઃ ।
નરા વિગતસંચારાસ્તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

રસાતલરસાયોગાત્તૃણગુલ્મલતાદયઃ ।
જનયન્તિ યદાકારં તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

સ્વાનર્થાન્તરસંકાશપદાર્થશતસંકુલા ।
યત્સંસારનદી મત્તા તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્

સંસક્તિર્દ્વિવિધા પ્રોક્તા વન્દ્યા વન્ધ્યા ચ રાઘવ ।
વન્ધ્યા સર્વત્ર મૂઢાનાં વન્દ્યા તત્ત્વવિદાં નિજા

આત્મતત્ત્વાવબોધેન હીના દેહાદિવસ્તુજા ।
ભૂયઃ સંસારસક્તિર્યા દૃઢા વન્ધ્યેતિ કથ્યતે

આત્મતત્ત્વાવબોધેન સત્યભૂતવિવેકજા ।
વન્દ્યા હિ કથ્યતે સક્તિર્ભૂયઃ સંસારવર્જિતા

શઙ્ખચક્રગદાહસ્તો દેવો વિવિધયેહયા ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતઃ પરિપાતિ જગત્ત્રયમ્

અનારતનિરાલમ્બં વ્યોમ વર્ત્મનિ પાન્થતામ્ ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતઃ કરોતિ રવિરન્વહમ્

મહાકલ્પસમાધાનચિરકલ્પિતકલ્પનમ્ ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતો બ્રાહ્મં સ્ફુરતિ વૈ વપુઃ

લીલયા લલનાલાનલીનં ભૂતિવિભૂષિતમ્ ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતઃ શરીરં શાઙ્કરં સ્થિતમ્

વિજ્ઞાનગતયઃ સિદ્ધા લોકપાલાસ્તથેતરે ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતસ્તિષ્ઠન્તિ જગતોઽઙ્ગણે

ધત્તે શારીરયન્ત્રૌઘમન્યા ભુવનસંતતિઃ ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતો જરામૃતિવિવર્જિતમ્

મનઃ પતતિ ભોગેષુ ગૃધ્રો માંસલવેષ્વિવ ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતો વ્યર્થયા રમ્યશઙ્કયા

સંસક્તિવશતો વાતિ વાયુર્ભુવનકોટરે ।
પઞ્ચભૂતાનિ તિષ્ઠન્તિ વહતીયં જગત્સ્થિતિઃ

દિવિ દેવા ભુવિ નરાઃ પાતાલે ભોગિનોઽસુરાઃ ।
બ્રહ્માણ્ડોદુમ્બરફલે સ્ફુરન્મશકવત્સ્થિતાઃ

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ નિપતન્ત્યુત્પતન્તિ ચ ।
ભૂતાનિ યદનન્તાનિ તરઙ્ગિણિ તરઙ્ગવત્

ઉત્પત્ત્યોત્પત્ત્ય લીયન્તે તત્સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્ ।
ભૂતાનિ વિરસં ભૂયો નિર્ઝરામ્બુકણા ઇવ

પરસ્પરનિગીર્ણાઙ્ગા જનતા જાડ્યજર્જરા ।
સંભ્રાન્તા પ્રભ્રમત્યઙ્ગ શીર્ણપર્ણમિવામ્વરે

નક્ષત્રચક્રં ગગને દ્રુમે મશકસંતતિઃ ।
સ્ફુરત્યાવર્તવૃત્ત્યૈવ પાતાલેઽઙ્ગ જલૌઘવત્

પાતોત્પાતદશાજીર્ણં કાલબાલકકન્દુકમ્ ।
અદ્યાપિ ન જહાતીન્દુર્જલમામલિનં વપુઃ

નાનાપારયુગાવર્તદુઃખાલોકનકર્કશમ્ ।
ન લુનાતિ મનઃખણ્ડં દુઃખિગીર્વાણમણ્ડલમ્

વાસનામાત્રવશતઃ પરે વ્યોમનિ કેનચિત્ ।
ઇદમારચિતં ચિત્રં વિચિત્રં પશ્ય રાઘવ

મનઃસઙ્ગૈકરઙ્ગેણ શૂન્યે વ્યોમ્નિ જગન્મયમ્ ।
યદિદં રચિતં ચિત્રં તત્સત્યં ન કદાચન

સંસક્તમનસામસ્મિન્સંસારે વ્યવહારિણામ્ ।
અત્તિ તૃષ્ણા શરીરાણિ તૃણાન્યગ્નિશિખા યથા

પરિસક્તમતેર્દેહાન્સિકતાઃ પત્યુરમ્ભસામ્ ।
કઃ શક્તઃ પરિસંખ્યાતું ત્રસરેણુગણં યથા

મુક્તાલતાયા ગઙ્ગાયા મેરોરાપાદમસ્તકમ્ ।
તરઙ્ગમુક્તા ગણ્યન્તે ન દેહાઃ સક્તચેતસામ્

સંસક્તમનસામેતા રમ્યાન્તઃપુરપઙ્ક્તયઃ ।
રચિતા રૌરવા વીચિકાલસૂત્રાદિનામિકાઃ

સક્તચિત્તં જનં દુઃખશુષ્કમિન્ધનસંચયમ્ ।
જ્વલતાં નરકાગ્નીનાં વિદ્ધિ તેન જ્વલન્તિ તે

દુઃખજાલમિદં નામ યત્કિંચિજ્જગતીગતમ્ ।
સંસક્તમનસામર્થે તત્સર્વં પરિકલ્પિતમ્

સંસક્તચિત્તમાયાન્તિ સર્વા દુઃખપરમ્પરાઃ ।
જલકલ્લોલવલિતા મહાનદ્ય ઇવામ્બુધિમ્

મનઃસંસર્ગરૂપિણ્યા ભારૂભૂતશરીરયા ।
ક્ષયોદયદશાર્થિન્યા સર્વં તતમવિદ્યયા

અસંસઙ્ગેન ભોગાનાં સર્વા રામ વિભૂતયઃ ।
પરં વિસ્તારમાયાન્તિ પ્રાવૃષીવ મહાપગાઃ

અન્તઃસંસઙ્ગમઙ્ગાનામઙ્ગારં વિદ્ધિ રાઘવ ।
અનન્તઃસઙ્ગમઙ્ગાનાં વિદ્ધિ રામ રસાયનમ્

સંસઙ્ગેનાન્તરસ્થેન દહ્યતે પ્રકૃતિઃ સ્વયમ્ ।
સ્વકલોત્થે નૈરકાઙ્ક્ષી પાવકેન યથૌષધિઃ

સર્વત્રાસક્તમાશાન્તમનન્તમિવ સંસ્થિતમ્ ।
અસત્કલ્પં સદાભાસં સુખાયૈવ મનો ભવેત્

વિદ્યાદૃશિ પ્રોદયમાગતેન ક્ષયં ત્વવિદ્યાવિષયે ગતેન ।
સર્વત્ર સંસક્તિવિવર્જિતેન સ્વચેતસા તિષ્ઠતિ યઃ સ મુક્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સઙ્ગવિચારયોગોપદેશો નામાષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ