Yoga Vasistha · Chapter 5.5

pañcamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
idamuttamasiddhāntasundaraṃ sundarākṛte /
upaśāntiprakaraṇaṃ śrṛṇuṣvāvahito hitam

dīrghasaṃsāramāyeyaṃ rāma rājasatāmasaiḥ /
dhāryate jantubhirnityaṃ sustambhairiva maṇḍapaḥ

sattvasyajātibhirdhīraistvādṛśairguṇabṛṃhitaiḥ /
helayā tyajyate pakvā māyeyaṃ tvagivoragaiḥ

ye sattvajātayaḥ prājñāstathā rājasasāttvikāḥ /
vicārayanti te sādho jagatpūrvaparamparām

śāstrasajjanasatkāryasaṅgenopahatainasām /
sārāvalokinī buddhirjāyate dīpikopamā

svayameva vicāreṇa vicāryātmānamātmanā /
yāvannādhigataṃ jñeyaṃ na tāvadadhigamyate

prajñāvatāṃ nayavatāṃ dhīrāṇāṃ kulaśālinām /
jātyā rājasasattvānāṃ mukhyastvaṃ raghunandana

svayamālokaya prājña saṃsārārambhadṛṣṭiṣu /
kiṃ satyaṃ kimasatyaṃ vā bhava satyaparāyaṇaḥ

ādāvante ca yannāsti kīdṛśī tasya satyatā /
ādāvante ca yannityaṃ tatsatyaṃ nāma netarat

ādyantāsanmaye yasya vastunyāsajjate manaḥ /
tasya mugdhapaśorjantorvivekaḥ kena janyate

jāyate mana eveha mana eva vivardhate /
samyagdarśanadṛṣṭyā tu mana eva hi mucyate

śrīrāma uvāca /
jñātametanmayā brahmanyathāsminbhuvanatraye /
mana eva hi saṃsārijarāmaraṇabhājanam

yastasyottaraṇopāyastanme brūhi suniścitam /
hārdaṃ tamastvayārkeṇa rāghavāṇāṃ vināśyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
pūrvaṃ rāghava śāstreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca /
tathā sajjanasaṅgena nīyatāṃ puṇyatāṃ manaḥ

saujanyopahitaṃ ceto yadā vairāgyamāgatam /
tadānugamyā guravo vijñānaguravo'pi ye

tatastasyopadiṣṭena kṛtvā dhyānārcanādikam /
krameṇa padamāpnoti tadyatparamapāvanam

vicāreṇāvadātena paśyatyātmānamātmanā /
indunā śītalenāntarviśvaṃ khamiva tejasā

tāvadbhavamahāmbhodhau janastṛṇavaduhyate /
vicārataṭaviśrāntimeti yāvanna cetasā

vicāreṇa parijñātavastuno'sya janasya dhīḥ /
sarvānadhaḥkarotyādhīnsaumyāmbha iva vālukāḥ

idaṃ rukmamidaṃ bhasma parijñātamiti sphuṭam /
na yathā hemakārasya hemajñānātmanastathā

akṣayo'yaṃ manāgātmā svātmanyavagate ciram /
bhavatīti narasyeha mohasyāvasaraḥ kutaḥ

aparijñātasāre hi mano'ntaryadi muhyate /
jñātasāre tvasaṃdigdhamasatī kila mūḍhatā

he janā aparijñāta ātmā vo duḥkhasiddhaye /
parijñātastvanantāya sukhāyopaśamāya ca

miśrībhūtamivānena dehenopahatātmanā /
vyaktīkṛtya svamātmānaṃ svasthā bhavata mā ciram

dehenāsya na saṃbandho manāgevāmalātmanaḥ /
hemnaḥ paṅkalaveneva tadgatasyāpi mānavāḥ

pṛthagātmā pṛthagdehī jalapadmalavopamau /
ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti me

jaḍadharmi mano yāvadgartakacchapavatsthitam /
bhogamārgavadāmūḍhaṃ vismṛtātmavicāraṇam

tāvatsaṃsāratimiraṃ sendunāpi savahninā /
arkadvādaśakenāpi manāgapi na bhidyate

saṃprabuddhe hi manasi svāṃ vivecayati sthitim /
naiśamarkodaya iva tamo hārdaṃ palāyate

nityamuttamabodhāya yogaśayyāgataṃ manaḥ /
bodhayedbhavabhedāya bhavo hyatyantaduḥkhadaḥ

yathā rajobhirgaganaṃ yathā kamalamambubhiḥ /
na lipyate hi saṃśliṣṭairdehairātmā tathaiva ca

kardamādi yathā hemnā śliṣṭimeti pṛthaksthitam /
nāntaḥpariṇatiṃ yāti jaḍo dehastathātmanā

sukhaduḥkhānubhāvitvamātmanītyavabudhyate /
asatyameva gagane bindutāmlānate yathā

sukhaduḥkhe na dehasya sarvātītasya nātmanaḥ /
ete hyajñānakasyaiva tasminnaṣṭe na kasyacit

na kasyacitsukhaṃ kiṃcidduḥkhaṃ ca naca kasyacit /
sarvamātmamayaṃ śāntamanantaṃ paśya rāghava

imā yāḥ paridṛśyante vitatāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ /
payasīva taraṅgāste picchaṃ vyomnīva cātmani

yathā maṇirdadātyātmacchāyāḥ svayamakāraṇam /
tejomayīstathaivāyamātmā sṛṣṭīḥ prayacchati

ātmā jagacca sumate naikaṃ na dvaitamapyasat /
ābhāsamātramevedamitthaṃ saṃprati jṛmbhate

samastaṃ khalvidaṃ brahma sarvamātmaivamātatam /
ahamanyadidaṃ cānyaditi bhrāntiṃ tyajānagha

tate brahmaghane nitye saṃbhavanti na kalpanāḥ /
vicchittayaḥ payorāśau yathā rāma na sanmayāḥ

ekasminneva sarvasminparamātmani vastuni /
dvitīyā kalpanā nāsti vahnau himakaṇā yathā

bhāvayannātmanātmānaṃ cidrūpeṇaiva cinmayam /
ṛjūjjvalamaye hyātmā svayamātmani jṛmbhate

na śokosti na mohosti na janmāsti na janmavān /
yadastīha tadevāsti vijvaro bhava rāghava

nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān /
advitīyo viśokātmā vijvaro bhava rāghava

samaḥ svasthaḥ sthiramatiḥ śāntaśokamanā muniḥ /
maunī varamaṇisvaccho vijvaro bhava rāghava

viviktaḥ śāntasaṃkalpo dhīradhīrvijitāśayaḥ /
yathāprāptānuvartī ca vijvaro bhava rāghava

vītarāgo nirāyāso vimalo vītakalmaṣaḥ /
nādātā na parityāgī vijvaro bhava rāghava

viśvātītapadaṃ prāptaḥ prāptaprāptavyapūritaḥ /
pūrṇārṇavavadakṣubdho vijvaro bhava rāghava

vikalpajālanirmukto māyāñjanavivarjitaḥ /
ātmanātmani tṛptātmā vijvaro bhava rāghava

anantāpāraparyantavapurātmavidāṃvara /
dharādharaśirodhīro vijvaro bhava rāghava

yathāprāptānubhavanātsarvatrānabhivāñchanāt /
tyāgādānaparityāgādvijvaro bhava rāghava

ātmanyevātmanaudāryaṃ bhaja pūrṇaṃ ivārṇavaḥ /
ātmanyevātmanāhlādaṃ bhaja pūrṇandubimbavat

viśvaprapañcaracaneyamasatyarūpā
nāsatyarūpamanudhāvati rāma tajjñaḥ /
tajjño'si śāntakalano'si nirāmayo'si
nityodito'si bhava sundara śāntaśokaḥ

ekātapatramavanau guruṇopadiṣṭaṃ
samyaksupālaya ciraṃ samayeha dṛṣṭyā /
rājyaṃ samastaguṇarañjitarājaloka-
stvāśo na yuktaiha karmasu nāpi rāgaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe praśamopadeśo nāma pañcamaḥ sargaḥ