યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.5

પઞ્ચમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇદમુત્તમસિદ્ધાન્તસુન્દરં સુન્દરાકૃતે ।
ઉપશાન્તિપ્રકરણં શ્રૃણુષ્વાવહિતો હિતમ્

દીર્ઘસંસારમાયેયં રામ રાજસતામસૈઃ ।
ધાર્યતે જન્તુભિર્નિત્યં સુસ્તમ્ભૈરિવ મણ્ડપઃ

સત્ત્વસ્યજાતિભિર્ધીરૈસ્ત્વાદૃશૈર્ગુણબૃંહિતૈઃ ।
હેલયા ત્યજ્યતે પક્વા માયેયં ત્વગિવોરગૈઃ

યે સત્ત્વજાતયઃ પ્રાજ્ઞાસ્તથા રાજસસાત્ત્વિકાઃ ।
વિચારયન્તિ તે સાધો જગત્પૂર્વપરમ્પરામ્

શાસ્ત્રસજ્જનસત્કાર્યસઙ્ગેનોપહતૈનસામ્ ।
સારાવલોકિની બુદ્ધિર્જાયતે દીપિકોપમા

સ્વયમેવ વિચારેણ વિચાર્યાત્માનમાત્મના ।
યાવન્નાધિગતં જ્ઞેયં ન તાવદધિગમ્યતે

પ્રજ્ઞાવતાં નયવતાં ધીરાણાં કુલશાલિનામ્ ।
જાત્યા રાજસસત્ત્વાનાં મુખ્યસ્ત્વં રઘુનન્દન

સ્વયમાલોકય પ્રાજ્ઞ સંસારારમ્ભદૃષ્ટિષુ ।
કિં સત્યં કિમસત્યં વા ભવ સત્યપરાયણઃ

આદાવન્તે ચ યન્નાસ્તિ કીદૃશી તસ્ય સત્યતા ।
આદાવન્તે ચ યન્નિત્યં તત્સત્યં નામ નેતરત્

આદ્યન્તાસન્મયે યસ્ય વસ્તુન્યાસજ્જતે મનઃ ।
તસ્ય મુગ્ધપશોર્જન્તોર્વિવેકઃ કેન જન્યતે

જાયતે મન એવેહ મન એવ વિવર્ધતે ।
સમ્યગ્દર્શનદૃષ્ટ્યા તુ મન એવ હિ મુચ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જ્ઞાતમેતન્મયા બ્રહ્મન્યથાસ્મિન્ભુવનત્રયે ।
મન એવ હિ સંસારિજરામરણભાજનમ્

યસ્તસ્યોત્તરણોપાયસ્તન્મે બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
હાર્દં તમસ્ત્વયાર્કેણ રાઘવાણાં વિનાશ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પૂર્વં રાઘવ શાસ્ત્રેણ વૈરાગ્યેણ પરેણ ચ ।
તથા સજ્જનસઙ્ગેન નીયતાં પુણ્યતાં મનઃ

સૌજન્યોપહિતં ચેતો યદા વૈરાગ્યમાગતમ્ ।
તદાનુગમ્યા ગુરવો વિજ્ઞાનગુરવોઽપિ યે

તતસ્તસ્યોપદિષ્ટેન કૃત્વા ધ્યાનાર્ચનાદિકમ્ ।
ક્રમેણ પદમાપ્નોતિ તદ્યત્પરમપાવનમ્

વિચારેણાવદાતેન પશ્યત્યાત્માનમાત્મના ।
ઇન્દુના શીતલેનાન્તર્વિશ્વં ખમિવ તેજસા

તાવદ્ભવમહામ્ભોધૌ જનસ્તૃણવદુહ્યતે ।
વિચારતટવિશ્રાન્તિમેતિ યાવન્ન ચેતસા

વિચારેણ પરિજ્ઞાતવસ્તુનોઽસ્ય જનસ્ય ધીઃ ।
સર્વાનધઃકરોત્યાધીન્સૌમ્યામ્ભ ઇવ વાલુકાઃ

ઇદં રુક્મમિદં ભસ્મ પરિજ્ઞાતમિતિ સ્ફુટમ્ ।
ન યથા હેમકારસ્ય હેમજ્ઞાનાત્મનસ્તથા

અક્ષયોઽયં મનાગાત્મા સ્વાત્મન્યવગતે ચિરમ્ ।
ભવતીતિ નરસ્યેહ મોહસ્યાવસરઃ કુતઃ

અપરિજ્ઞાતસારે હિ મનોઽન્તર્યદિ મુહ્યતે ।
જ્ઞાતસારે ત્વસંદિગ્ધમસતી કિલ મૂઢતા

હે જના અપરિજ્ઞાત આત્મા વો દુઃખસિદ્ધયે ।
પરિજ્ઞાતસ્ત્વનન્તાય સુખાયોપશમાય ચ

મિશ્રીભૂતમિવાનેન દેહેનોપહતાત્મના ।
વ્યક્તીકૃત્ય સ્વમાત્માનં સ્વસ્થા ભવત મા ચિરમ્

દેહેનાસ્ય ન સંબન્ધો મનાગેવામલાત્મનઃ ।
હેમ્નઃ પઙ્કલવેનેવ તદ્ગતસ્યાપિ માનવાઃ

પૃથગાત્મા પૃથગ્દેહી જલપદ્મલવોપમૌ ।
ઊર્ધ્વબાહુર્વિરૌમ્યેષ ન ચ કશ્ચિચ્છૃણોતિ મે

જડધર્મિ મનો યાવદ્ગર્તકચ્છપવત્સ્થિતમ્ ।
ભોગમાર્ગવદામૂઢં વિસ્મૃતાત્મવિચારણમ્

તાવત્સંસારતિમિરં સેન્દુનાપિ સવહ્નિના ।
અર્કદ્વાદશકેનાપિ મનાગપિ ન ભિદ્યતે

સંપ્રબુદ્ધે હિ મનસિ સ્વાં વિવેચયતિ સ્થિતિમ્ ।
નૈશમર્કોદય ઇવ તમો હાર્દં પલાયતે

નિત્યમુત્તમબોધાય યોગશય્યાગતં મનઃ ।
બોધયેદ્ભવભેદાય ભવો હ્યત્યન્તદુઃખદઃ

યથા રજોભિર્ગગનં યથા કમલમમ્બુભિઃ ।
ન લિપ્યતે હિ સંશ્લિષ્ટૈર્દેહૈરાત્મા તથૈવ ચ

કર્દમાદિ યથા હેમ્ના શ્લિષ્ટિમેતિ પૃથક્સ્થિતમ્ ।
નાન્તઃપરિણતિં યાતિ જડો દેહસ્તથાત્મના

સુખદુઃખાનુભાવિત્વમાત્મનીત્યવબુધ્યતે ।
અસત્યમેવ ગગને બિન્દુતામ્લાનતે યથા

સુખદુઃખે ન દેહસ્ય સર્વાતીતસ્ય નાત્મનઃ ।
એતે હ્યજ્ઞાનકસ્યૈવ તસ્મિન્નષ્ટે ન કસ્યચિત્

ન કસ્યચિત્સુખં કિંચિદ્દુઃખં ચ નચ કસ્યચિત્ ।
સર્વમાત્મમયં શાન્તમનન્તં પશ્ય રાઘવ

ઇમા યાઃ પરિદૃશ્યન્તે વિતતાઃ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ ।
પયસીવ તરઙ્ગાસ્તે પિચ્છં વ્યોમ્નીવ ચાત્મનિ

યથા મણિર્દદાત્યાત્મચ્છાયાઃ સ્વયમકારણમ્ ।
તેજોમયીસ્તથૈવાયમાત્મા સૃષ્ટીઃ પ્રયચ્છતિ

આત્મા જગચ્ચ સુમતે નૈકં ન દ્વૈતમપ્યસત્ ।
આભાસમાત્રમેવેદમિત્થં સંપ્રતિ જૃમ્ભતે

સમસ્તં ખલ્વિદં બ્રહ્મ સર્વમાત્મૈવમાતતમ્ ।
અહમન્યદિદં ચાન્યદિતિ ભ્રાન્તિં ત્યજાનઘ

તતે બ્રહ્મઘને નિત્યે સંભવન્તિ ન કલ્પનાઃ ।
વિચ્છિત્તયઃ પયોરાશૌ યથા રામ ન સન્મયાઃ

એકસ્મિન્નેવ સર્વસ્મિન્પરમાત્મનિ વસ્તુનિ ।
દ્વિતીયા કલ્પના નાસ્તિ વહ્નૌ હિમકણા યથા

ભાવયન્નાત્મનાત્માનં ચિદ્રૂપેણૈવ ચિન્મયમ્ ।
ઋજૂજ્જ્વલમયે હ્યાત્મા સ્વયમાત્મનિ જૃમ્ભતે

ન શોકોસ્તિ ન મોહોસ્તિ ન જન્માસ્તિ ન જન્મવાન્ ।
યદસ્તીહ તદેવાસ્તિ વિજ્વરો ભવ રાઘવ

નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્ ।
અદ્વિતીયો વિશોકાત્મા વિજ્વરો ભવ રાઘવ

સમઃ સ્વસ્થઃ સ્થિરમતિઃ શાન્તશોકમના મુનિઃ ।
મૌની વરમણિસ્વચ્છો વિજ્વરો ભવ રાઘવ

વિવિક્તઃ શાન્તસંકલ્પો ધીરધીર્વિજિતાશયઃ ।
યથાપ્રાપ્તાનુવર્તી ચ વિજ્વરો ભવ રાઘવ

વીતરાગો નિરાયાસો વિમલો વીતકલ્મષઃ ।
નાદાતા ન પરિત્યાગી વિજ્વરો ભવ રાઘવ

વિશ્વાતીતપદં પ્રાપ્તઃ પ્રાપ્તપ્રાપ્તવ્યપૂરિતઃ ।
પૂર્ણાર્ણવવદક્ષુબ્ધો વિજ્વરો ભવ રાઘવ

વિકલ્પજાલનિર્મુક્તો માયાઞ્જનવિવર્જિતઃ ।
આત્મનાત્મનિ તૃપ્તાત્મા વિજ્વરો ભવ રાઘવ

અનન્તાપારપર્યન્તવપુરાત્મવિદાંવર ।
ધરાધરશિરોધીરો વિજ્વરો ભવ રાઘવ

યથાપ્રાપ્તાનુભવનાત્સર્વત્રાનભિવાઞ્છનાત્ ।
ત્યાગાદાનપરિત્યાગાદ્વિજ્વરો ભવ રાઘવ

આત્મન્યેવાત્મનૌદાર્યં ભજ પૂર્ણં ઇવાર્ણવઃ ।
આત્મન્યેવાત્મનાહ્લાદં ભજ પૂર્ણન્દુબિમ્બવત્

વિશ્વપ્રપઞ્ચરચનેયમસત્યરૂપા
નાસત્યરૂપમનુધાવતિ રામ તજ્જ્ઞઃ ।
તજ્જ્ઞોઽસિ શાન્તકલનોઽસિ નિરામયોઽસિ
નિત્યોદિતોઽસિ ભવ સુન્દર શાન્તશોકઃ

એકાતપત્રમવનૌ ગુરુણોપદિષ્ટં
સમ્યક્સુપાલય ચિરં સમયેહ દૃષ્ટ્યા ।
રાજ્યં સમસ્તગુણરઞ્જિતરાજલોક-
સ્ત્વાશો ન યુક્તૈહ કર્મસુ નાપિ રાગઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષુ ઉપશમપ્રકરણે પ્રશમોપદેશો નામ પઞ્ચમઃ સર્ગઃ