Yoga Vasistha · Chapter 5.34

catustriṃśaḥ sargaḥ

śrībhagavānuvāca /
varaṃ guṇanidhe daityakulacūḍāmahāmaṇe /
gṛhāṇābhimataṃ bhūyo janma duḥkhopaśāntaye

prahlāda uvāca /
sarvasaṃkalpaphalada sarvalokāntarasthita /
yadudāratamaṃ vetsi tadevādiśa me vibho

śrībhagavānuvāca /
sarvasaṃbhramasaṃśāntyai paramāya phalāya ca /
brahmaviśrāntiparyanto vicāro'stu tavānagha

śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktvā ditiputrendraṃ viṣṇurantaradhīyata /
kṛtaghargharanirhrādastaraṅgastoyadheriva

viṣṇāvantarhite deve pūjāyāṃ kusumāñjalim /
pāścātyaṃ dānavastvaktvā maṇiratnapariṣkṛtam

padmāsanastho'timudā hyupaviśya varāsane /
stotrapāṭhavidhāvantaścintayāmāsa cetasā

vicāravāneva bhavānbhavatviti bhavāriṇā /
devenokto'smi tenāntaḥ karomyātmavicāraṇam

kimahaṃ nāma tāvatsyāṃ yo'sminbhuvanaḍambare /
vacmi gacchāmi tiṣṭhāmi prayatnenāharāmi ca

jagattāvadidaṃ nāhaṃ savṛkṣatṛṇaparvatam /
yadbāhyamalamatyantaṃ tatsyāṃ kathamahaṃ kila

asannabhyudito mūkaḥ pavanaiḥ sphuritaḥ kṣaṇam /
kālenālpena vilayī deho nāhamacetanaḥ

jaḍayā karṇaśaṣkulyā kalpyamānaḥ kṣaṇakṣayī /
śūnyākṛtiḥ śūnyabhavaḥ śabdo nāhamacetanaḥ

tvacā kṣaṇavināśinyā prāpyamaprāpyamapyatha /
citprasādopalabdhātmasparśanaṃ nāsmyacetanam

baddhātmā jihvayā tuccho lolayā lolasattayā /
svalpaspando dravyaniṣṭho raso nāhamacetanaḥ

dṛśyadarśanayorlīnaṃ kṣayikṣaṇavināśinoḥ /
kevale draṣṭari kṣīṇaṃ rūpaṃ nāhamacetanam

nāsayāpyandhajaḍayā kṣayiṇyā parikalpitaḥ /
pelavo'niyatākāro gandho nāhamacetanaḥ

nirmamo'mananaḥ śānto gatapañcendriyabhramaḥ /
śuddhacetana evāhaṃ kalākalanavarjitaḥ

cetyavarjitacinmātramahameṣo'vabhāsakaḥ /
sabāhyābhyantaravyāpī niṣkalāmalasanmayaḥ

anena cetaneneme sarve ghaṭapaṭādayaḥ /
sūryāntā avabhāsyante dīpenottamatejasā

ā idānīṃ smṛtaṃ satyametattadakhilaṃ mayā /
nirvikalpacidābhāsa eṣa ātmāsmi sarvagaḥ

anenaitāḥ sphurantīha vicitrendriyavṛttayaḥ /
tejasāntaḥprakāśena yathāgnikaṇapaṅktayaḥ

anenaitāḥ sphurantīha vicitrendriyapaṅktayaḥ /
sarvagena nidāghena yathā marumarīcikāḥ

anenaitatpadārthānāṃ vastutvaṃ pratipādyate /
śuklādiguṇavattvaṃ svaṃ pradīpeneva vāsasām

asāveva hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva jāgratām /
sarvānubhavitābhūmirātmā mukuravatsthitaḥ

tasyaikasyāvikalpasya ciddīpasya prasādataḥ /
uṣṇo'rkaḥ śiśiraścandro ghano'drirvidrutaṃ payaḥ

sātatyenānubhūtānāṃ sarveṣāṃ ca jagatsthitau /
etatkāraṇamādyaṃ tatkāraṇaṃ nāsya vidyate/

sātatyenānubhūtānāṃ padārthānāmanena tat /
padārthatvamudetyuccaiḥ pratāpeneva taptatā

anākārātkāraṇācca sarvakāraṇakāraṇāt /
etasmādidamutpannaṃ jagacchaityaṃ himādiva

brahmaviṣṇvindrarudrāṇāṃ kāraṇānāṃ jagatsthitau /
etatkāraṇamādyaṃ tatkāraṇaṃ nāsya vidyate

ciccetyadraṣṭadṛśyādināmabhirvarjitātmane /
svayaṃ sakṛdvibhātāya mahyamasmai namo namaḥ

etasminsarvabhūtāni nirvikalpacidātmani /
guṇabhūtāni bhūteśe tiṣṭhanti viviśanti ca

yatkilānena kalitaṃ cetanenāntarātmanā /
tattadbhavati sarvatra netaratsadapi sthitam

yaccitā kalitaṃ kiṃcittadāpnoti nijaṃ padam /
yaccitākalitaṃ neha tatsadapyantamāgatam

ime ghaṭapaṭākārāḥ padārthaśatapaṅktayaḥ /
jāgatyo vipulādarśe hyasminvyomani bimbitāḥ

etadvṛddhaṃ vṛddhatare kṣayi kṣayiṇi jāyate /
padārthe sadasaccāpi pratibimbārkavatsthitam

adṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ prāpyaṃ galitacetasām /
etattaddṛśyate sadbhiḥ paraṃ vyomātinirmalam

iyamabhyudayaṃ yāti nānādṛśyasumañjarī /
ācāracañcarīkāḍhyā etasmātkāraṇadrumāt

asmādiyamudetyuccaiḥ saṃsāraracanācalā /
vicitratarugulmāḍhyā śailādiva vanāvalī

sarveṣāmavibhinno'sau trailokyodaravartinām /
brahmādīnāṃ tṛṇāntānāṃ cidātmā saṃprakāśakaḥ

eko'sāvahamādyantarahitaḥ sarvagākṛtiḥ /
carācarāṇāṃ bhūtānāmantaḥ svānubhavaḥ sthitaḥ

asya tasya mamemāni sthāvarāṇi carāṇi ca /
parisaṃkhyādihīnāni śarīrāṇi bahūni ca

eko'sāvanubhūtyātmā svānubhūtivaśātsvayam /
sarvadṛgdraṣṭṛdṛśyatvātsahasrakaralocanaḥ

eṣo'sāvahamākāśe sūryadehena cāruṇā /
viharāmītareṇāpi vāyudehena vāyunā

mamaitadvapurānīlaṃ śaṅkhacakragadādharam /
sarvasaubhāgyasīmāntaṃ hyasmiñjagati valgati

ahamasminsamudbhūtaḥ padmāsanagataḥ sadā /
nirvikalpasamādhisthaḥ parāṃ nirvṛtimāgataḥ

ahaṃ trinetrayā''kṛtyā gaurīvaktrābjaṣaṭpadaḥ /
sargānte saṃharāmīdaṃ kūrmo'ṅgapaṭalaṃ yathā

ahamindreṇa rūpeṇa trilokīmakhilāmimām /
pālayāmi kramaprāptāṃ maṭhikāmiva tāpasaḥ

strīpumānahamevaitatkumāro hyahamityapi /
jīrṇo'haṃ dehadhāritvājjāto'haṃ viśvatomukhaḥ

ahaṃ tṛṇalatāgulmajālaṃ rasatayā sthitaḥ /
utthāpayāmi cidbhūmeḥ kūpo'ntaralatāmiva

svalīlārthamidaṃ cāru jagadāḍambaraṃ tatam /
mayābhijātabālena paṅkakrīḍanakaṃ yathā

mayedamāpyate sarvaṃ sattā māṃ prāpya gacchati /
matparityaktametacca sadapyeva na kiṃcana

mayi sphāre cidādarśe pratibimbaṃ yadāgatam /
tadasti netaradyasmānmatto'nyanneha vidyate

kusumeṣvahamāmodaḥ puṣpapatreṣvahaṃ chaviḥ /
chaviṣvahaṃ rūpakalā rūpeṣvanubhavo'pyaham

yadyatkiṃcididaṃ dṛśyaṃ jagatsthāvarajaṅgamam /
sarvasaṃkalparahitaṃ taccittattvamahaṃ param

ādyā rasamayī śaktī rasaugho vistṛto yayā /
sā yathā dārukuḍyeṣu tathāhaṃ sarvavastuṣu

paramāṃ tāmahaṃ sarvapadārthāntaravartitām /
upetya saṃvidvaicitryaṃ pratanomi svayecchayā

ghṛtaṃ yathāntaḥ payaso rasaśaktiryathā jale /
cicchaktiḥ sarvabhāveṣu tathāntarahamāsthitaḥ

idaṃ jagattrikālasthaṃ citi madhye ca saṃsthitam /
cetyopacārarahitaṃ vastujātamivāvanau

bharitāśeṣadikkukṣistyaktasaṃkocavibhramaḥ /
sarvasthaḥ sarvakartā ca virāṭ samrāḍahaṃ sthitaḥ

apūrvamanibaddhendramaśastradalitāmaram /
aprārthitaṃ me saṃprāptaṃ jagadrājyamidaṃ tatam

aho nu vitatātmāsmi na māmyapyātmanātmani /
kalpāntapavanādhūta ekārṇava ivārṇave

nātmanyantamavāpnomi svasthe'ntaḥ svadite svayam /
kṣīravārinidhau paṅguḥ sarīsṛpa iva sphuran

svalpeyaṃ maṭhikā brāhmī jagannāmnī susaṃkaṭā /
gajo bilva iva svāṅge na māti vipulaṃ vapuḥ

viriñcibhavanātpāre tattvānte'pyāharatpadam /
prasaratyeva me rūpamadyāpi na nivartate

ayaṃ nāmāhamityantaḥ kuto niravalambanā /
aparyantākṛtereṣā kilāsītsvalpatā mama

bhavānayamayaṃ cāhamiti mithyaiva vibhramaḥ /
kodehaḥ ko'pyadeho vā ko mṛtaḥ kaśca jīvati

varākāḥ pelavadhiyo babhūvurme pitāmahāḥ /
ye sāmrājyamidaṃ tyaktvā remire bhavabhūmiṣu

kveyaṃ kila mahādṛṣṭirbharitā brahmabṛṃhitā /
kva sarīsṛpabhīmāśā bhīmā rājyavibhūtibhiḥ

anantānandasaṃbhogā paropaśamaśālinī /
śuddheyaṃ cinmayī dṛṣṭijayatyakhiladṛṣṭiṣu

sarvabhāvāntarasthāya cetyamuktacidātmane /
pratyakcetanarūpāya mahyameva namo namaḥ

jayāmyahamajo jāto jīrṇasaṃsārasaṃsṛtiḥ /
prāptaprāpyo mahātmāyaṃ jīvāmi ca jayāmi ca

idamuttamasāmrājyaṃ bodhaṃ saṃtyajya śāśvatam /
na rame'hamaramyāsu rājyaduḥkhavibhūtiṣu

dāruvāridṛṣanmātre lulito yo dharātale /
dhigvarākamanātmajñaṃ taṃ kudānavakīṭakam

avidyaikātmabhirdravyairavidyāmayamaṅgakam /
ajñena saṃtarpayatā kiṃ nāma guruṇā kṛtam

varṣāṇi katicitprāpya jagacchrīmaṭhikāmimām /
kiṃ nāma prāpaducitaṃ hiraṇyakaśipuḥ kila

anāsvādyedamānandaṃ jagadrājyaśatānyapi /
samāsvādayatā neha kiṃcidāsvāditaṃ bhavet

na kiṃcidyena saṃprāptaṃ tenedaṃ paramāmṛtam /
saṃprāpyāntaḥ prapūrṇena sarvaṃ prāptamakhaṇḍitam

tyaktvā padamidaṃ mūrkho mitameti na paṇḍitaḥ /
uṣṭro hi tyaktasulataḥ kaṇṭakaṃ yāti netaraḥ

parāṃ dṛṣṭimimāṃ tyaktvā dagdharājye rameta kaḥ /
kastyaktvekṣurasaṃ prājñaḥ kaṭu nimbapayaḥ pibet

mūrkhā eva hi te sarve babhuvurme pitāmahāḥ /
imāṃ dṛṣṭiṃ parityajya remire rājyasaṃkaṭe

kva phullānandanasthalyaḥ kva dagdhamarubhūmayaḥ /
kvemā bodhadṛśaḥ śāntāḥ kva bhogeṣvātmabuddhayaḥ

na kiṃcidapi trailokye yadrājyamapi vāñchate /
sarvamastyeva cittattve tatkasmānnānubhūyate

citā sarvasthayā svasthasamayā nirvikārayā /
sarvayā sarvadā sarvaṃ sarvataḥ sādhu labhyate

bhāsinī taijasī śaktiramṛtaprāptiraindavī /
brāhmī mahattā mahatī śākrī trailokyarājatā

paramā pūrṇatā śārvī jayalakṣmīśca vaiṣṇavī /
mānasī śīghragatitā balavattā ca vāyavī

āgneyī dāhakalanā pāyasī rasanirvṛtiḥ /
maunī mahātapaḥsiddhirvidyā bārhaspatī tathā

vaimānikī vyomagatiḥ sthiratā cāpi pārvatī /
gambhīratātha sāmudrī mairavī ca mahonnatiḥ

śamaśrīḥ saugatī saumyā mādirī madalolatā /
mādhavī puṣpamayatā vārṣikī ghanaśabditā

yākṣī ca māyāmayatā nābhasī niṣkalaṅkatā /
śītatāpi ca tauṣārī naidāghī tāpataptatā

etāścānyāstathā bahvayo deśakālakriyātmikāḥ /
nānākāravikārotthāstrikālodarasaṃsthitāḥ

vicitrāḥ śaktayaḥ svasthasamayā nirvikārayā /
citā kriyante parayā kalākalanayuktayā

vikalpahīnā citsarvā padārthaśatadṛṣṭiṣu /
samamevābhipatati prabhā prābhākarī yathā

sarvāśākośaviśrāntāṃ padārthapaṭalīṃ mahīm /
kālatrayehākalitāṃ yathānubhavati kṣaṇāt

tathā samastasaṃsārabṛhaddṛśyadaśāśriyam /
kālatrayasthāmamalā ciccetati tadātmikā

tulyakālaparāmṛṣṭā trikālakalanāśatā /
anantabhuvanābhogā paripūrṇaiva śuddhacit

parāmṛṣṭatrikālāyā dṛṣṭānantadṛśaścitaḥ /
samatāparaparyāyā pūrṇataivāvaśiṣyate

tulyakālāvabuddhena svādunā kaṭunāpi cit /
samena samatāmeti madhunimbānubhūtivat

tyaktasaṃkalpakalayā sūkṣmayā cidvyavasthayā /
sarvabhāvānugatayā sattādvaitaikarūpayā

vicitrāpi padārthaśrīranyonyavalitāntarā /
tulyakālānubhavanā sāmyenaivānubhūyate

bhāvenābhāvamāśritya bhāvastyajati duḥkhatām /
prekṣya bhāvamabhāvena bhāvastyajati duṣṭatām

kālatrayamapaśyantyā hīnāyāścetyabandhanaiḥ /
citaścetyamupekṣiṇyāḥ samataivāvaśiṣyate

yāti vācāmagamyatvādasattāmiva śāśvatīm /
nairātmyasiddhāntadaśāmupayāteva tiṣṭhati

bhavatyātmā tathā brahma na kiṃciccākhilaṃ ca vā /
paramopaśame'līnā mokṣanāmnā parocyate

saṃkalpakalitā tveṣā mandābhāsatayā jagat /
na samyakpaśyatīdaṃ cidṛṣṭiḥ paṭalinī yathā

īhānīhāmayairantaryā cidāvalitā malaiḥ /
sā hi noḍḍayituṃ śaktā pāśabaddheva pakṣiṇī

saṃkalpakalanenaiva ye kecana janā ime /
patitā mohajāleṣu vinetrā iva pakṣiṇaḥ

saṃkalpajālavalitairviṣayāvaṭapātibhiḥ /
padavī gatabādheyaṃ na dṛṣṭā matpitāmahaiḥ

dinaiḥ katipayaireva sphuritā dharaṇītale /
varākāstena te naṣṭā maśakāḥ kuhareṣviva

yadyajñāsyannime tattvaṃ bhogaduḥkhārthinastadā /
bhāvābhāvāndhakūpeṣu nāpatiṣyanhatāśayāḥ

icchādveṣasamutthena dvandvamohena jantavaḥ /
dharāvivaramagnānāṃ kīṭānāṃ samatāṃ gatāḥ

īhitānīhitākārāḥ kalanāmṛgatṛṣṇikāḥ /
satyāvabodhamedhena yasya śāntāḥ sa jīvati

kutaḥ kilāsyāḥ śuddhāyā avicchinnāmalākṛteḥ /
candrikāyā rucaḥ koṣṇāḥ kalaṅkāḥ kalanāścitaḥ

ātmane'stu namo mahyamavicchinnacidātmane /
lokālokamaṇe deva cireṇādhigato'syaho

parāmṛṣṭo'si labdho'si prodito'si cirāya ca /
uddhṛtosivikalpebhyo yosi sosi namostu te

mahyaṃ tubhyamanantāya mahyaṃ tubhyaṃ śivātmane /
namo devādhidevāya parāya paramātmane

gataghanaparipūrṇamindubimbaṃ
gatakalanāvaraṇaṃ svameva rūpam /
svavaṣuṣi mudite svayaṃ svasaṃsthaṃ
svayamuditaṃ svavaśaṃ svayaṃ namāmi

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prahlādātmopadeśayogo nāma catustriṃśaḥ sargaḥ