યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.34

ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
વરં ગુણનિધે દૈત્યકુલચૂડામહામણે ।
ગૃહાણાભિમતં ભૂયો જન્મ દુઃખોપશાન્તયે

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
સર્વસંકલ્પફલદ સર્વલોકાન્તરસ્થિત ।
યદુદારતમં વેત્સિ તદેવાદિશ મે વિભો

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સર્વસંભ્રમસંશાન્ત્યૈ પરમાય ફલાય ચ ।
બ્રહ્મવિશ્રાન્તિપર્યન્તો વિચારોઽસ્તુ તવાનઘ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા દિતિપુત્રેન્દ્રં વિષ્ણુરન્તરધીયત ।
કૃતઘર્ઘરનિર્હ્રાદસ્તરઙ્ગસ્તોયધેરિવ

વિષ્ણાવન્તર્હિતે દેવે પૂજાયાં કુસુમાઞ્જલિમ્ ।
પાશ્ચાત્યં દાનવસ્ત્વક્ત્વા મણિરત્નપરિષ્કૃતમ્

પદ્માસનસ્થોઽતિમુદા હ્યુપવિશ્ય વરાસને ।
સ્તોત્રપાઠવિધાવન્તશ્ચિન્તયામાસ ચેતસા

વિચારવાનેવ ભવાન્ભવત્વિતિ ભવારિણા ।
દેવેનોક્તોઽસ્મિ તેનાન્તઃ કરોમ્યાત્મવિચારણમ્

કિમહં નામ તાવત્સ્યાં યોઽસ્મિન્ભુવનડમ્બરે ।
વચ્મિ ગચ્છામિ તિષ્ઠામિ પ્રયત્નેનાહરામિ ચ

જગત્તાવદિદં નાહં સવૃક્ષતૃણપર્વતમ્ ।
યદ્બાહ્યમલમત્યન્તં તત્સ્યાં કથમહં કિલ

અસન્નભ્યુદિતો મૂકઃ પવનૈઃ સ્ફુરિતઃ ક્ષણમ્ ।
કાલેનાલ્પેન વિલયી દેહો નાહમચેતનઃ

જડયા કર્ણશષ્કુલ્યા કલ્પ્યમાનઃ ક્ષણક્ષયી ।
શૂન્યાકૃતિઃ શૂન્યભવઃ શબ્દો નાહમચેતનઃ

ત્વચા ક્ષણવિનાશિન્યા પ્રાપ્યમપ્રાપ્યમપ્યથ ।
ચિત્પ્રસાદોપલબ્ધાત્મસ્પર્શનં નાસ્મ્યચેતનમ્

બદ્ધાત્મા જિહ્વયા તુચ્છો લોલયા લોલસત્તયા ।
સ્વલ્પસ્પન્દો દ્રવ્યનિષ્ઠો રસો નાહમચેતનઃ

દૃશ્યદર્શનયોર્લીનં ક્ષયિક્ષણવિનાશિનોઃ ।
કેવલે દ્રષ્ટરિ ક્ષીણં રૂપં નાહમચેતનમ્

નાસયાપ્યન્ધજડયા ક્ષયિણ્યા પરિકલ્પિતઃ ।
પેલવોઽનિયતાકારો ગન્ધો નાહમચેતનઃ

નિર્મમોઽમનનઃ શાન્તો ગતપઞ્ચેન્દ્રિયભ્રમઃ ।
શુદ્ધચેતન એવાહં કલાકલનવર્જિતઃ

ચેત્યવર્જિતચિન્માત્રમહમેષોઽવભાસકઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરવ્યાપી નિષ્કલામલસન્મયઃ

અનેન ચેતનેનેમે સર્વે ઘટપટાદયઃ ।
સૂર્યાન્તા અવભાસ્યન્તે દીપેનોત્તમતેજસા

આ ઇદાનીં સ્મૃતં સત્યમેતત્તદખિલં મયા ।
નિર્વિકલ્પચિદાભાસ એષ આત્માસ્મિ સર્વગઃ

અનેનૈતાઃ સ્ફુરન્તીહ વિચિત્રેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
તેજસાન્તઃપ્રકાશેન યથાગ્નિકણપઙ્ક્તયઃ

અનેનૈતાઃ સ્ફુરન્તીહ વિચિત્રેન્દ્રિયપઙ્ક્તયઃ ।
સર્વગેન નિદાઘેન યથા મરુમરીચિકાઃ

અનેનૈતત્પદાર્થાનાં વસ્તુત્વં પ્રતિપાદ્યતે ।
શુક્લાદિગુણવત્ત્વં સ્વં પ્રદીપેનેવ વાસસામ્

અસાવેવ હિ ભૂતાનાં સર્વેષામેવ જાગ્રતામ્ ।
સર્વાનુભવિતાભૂમિરાત્મા મુકુરવત્સ્થિતઃ

તસ્યૈકસ્યાવિકલ્પસ્ય ચિદ્દીપસ્ય પ્રસાદતઃ ।
ઉષ્ણોઽર્કઃ શિશિરશ્ચન્દ્રો ઘનોઽદ્રિર્વિદ્રુતં પયઃ

સાતત્યેનાનુભૂતાનાં સર્વેષાં ચ જગત્સ્થિતૌ ।
એતત્કારણમાદ્યં તત્કારણં નાસ્ય વિદ્યતે।

સાતત્યેનાનુભૂતાનાં પદાર્થાનામનેન તત્ ।
પદાર્થત્વમુદેત્યુચ્ચૈઃ પ્રતાપેનેવ તપ્તતા

અનાકારાત્કારણાચ્ચ સર્વકારણકારણાત્ ।
એતસ્માદિદમુત્પન્નં જગચ્છૈત્યં હિમાદિવ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાણાં કારણાનાં જગત્સ્થિતૌ ।
એતત્કારણમાદ્યં તત્કારણં નાસ્ય વિદ્યતે

ચિચ્ચેત્યદ્રષ્ટદૃશ્યાદિનામભિર્વર્જિતાત્મને ।
સ્વયં સકૃદ્વિભાતાય મહ્યમસ્મૈ નમો નમઃ

એતસ્મિન્સર્વભૂતાનિ નિર્વિકલ્પચિદાત્મનિ ।
ગુણભૂતાનિ ભૂતેશે તિષ્ઠન્તિ વિવિશન્તિ ચ

યત્કિલાનેન કલિતં ચેતનેનાન્તરાત્મના ।
તત્તદ્ભવતિ સર્વત્ર નેતરત્સદપિ સ્થિતમ્

યચ્ચિતા કલિતં કિંચિત્તદાપ્નોતિ નિજં પદમ્ ।
યચ્ચિતાકલિતં નેહ તત્સદપ્યન્તમાગતમ્

ઇમે ઘટપટાકારાઃ પદાર્થશતપઙ્ક્તયઃ ।
જાગત્યો વિપુલાદર્શે હ્યસ્મિન્વ્યોમનિ બિમ્બિતાઃ

એતદ્વૃદ્ધં વૃદ્ધતરે ક્ષયિ ક્ષયિણિ જાયતે ।
પદાર્થે સદસચ્ચાપિ પ્રતિબિમ્બાર્કવત્સ્થિતમ્

અદૃશ્યં સર્વભૂતાનાં પ્રાપ્યં ગલિતચેતસામ્ ।
એતત્તદ્દૃશ્યતે સદ્ભિઃ પરં વ્યોમાતિનિર્મલમ્

ઇયમભ્યુદયં યાતિ નાનાદૃશ્યસુમઞ્જરી ।
આચારચઞ્ચરીકાઢ્યા એતસ્માત્કારણદ્રુમાત્

અસ્માદિયમુદેત્યુચ્ચૈઃ સંસારરચનાચલા ।
વિચિત્રતરુગુલ્માઢ્યા શૈલાદિવ વનાવલી

સર્વેષામવિભિન્નોઽસૌ ત્રૈલોક્યોદરવર્તિનામ્ ।
બ્રહ્માદીનાં તૃણાન્તાનાં ચિદાત્મા સંપ્રકાશકઃ

એકોઽસાવહમાદ્યન્તરહિતઃ સર્વગાકૃતિઃ ।
ચરાચરાણાં ભૂતાનામન્તઃ સ્વાનુભવઃ સ્થિતઃ

અસ્ય તસ્ય મમેમાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
પરિસંખ્યાદિહીનાનિ શરીરાણિ બહૂનિ ચ

એકોઽસાવનુભૂત્યાત્મા સ્વાનુભૂતિવશાત્સ્વયમ્ ।
સર્વદૃગ્દ્રષ્ટૃદૃશ્યત્વાત્સહસ્રકરલોચનઃ

એષોઽસાવહમાકાશે સૂર્યદેહેન ચારુણા ।
વિહરામીતરેણાપિ વાયુદેહેન વાયુના

મમૈતદ્વપુરાનીલં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
સર્વસૌભાગ્યસીમાન્તં હ્યસ્મિઞ્જગતિ વલ્ગતિ

અહમસ્મિન્સમુદ્ભૂતઃ પદ્માસનગતઃ સદા ।
નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થઃ પરાં નિર્વૃતિમાગતઃ

અહં ત્રિનેત્રયાઽઽકૃત્યા ગૌરીવક્ત્રાબ્જષટ્પદઃ ।
સર્ગાન્તે સંહરામીદં કૂર્મોઽઙ્ગપટલં યથા

અહમિન્દ્રેણ રૂપેણ ત્રિલોકીમખિલામિમામ્ ।
પાલયામિ ક્રમપ્રાપ્તાં મઠિકામિવ તાપસઃ

સ્ત્રીપુમાનહમેવૈતત્કુમારો હ્યહમિત્યપિ ।
જીર્ણોઽહં દેહધારિત્વાજ્જાતોઽહં વિશ્વતોમુખઃ

અહં તૃણલતાગુલ્મજાલં રસતયા સ્થિતઃ ।
ઉત્થાપયામિ ચિદ્ભૂમેઃ કૂપોઽન્તરલતામિવ

સ્વલીલાર્થમિદં ચારુ જગદાડમ્બરં તતમ્ ।
મયાભિજાતબાલેન પઙ્કક્રીડનકં યથા

મયેદમાપ્યતે સર્વં સત્તા માં પ્રાપ્ય ગચ્છતિ ।
મત્પરિત્યક્તમેતચ્ચ સદપ્યેવ ન કિંચન

મયિ સ્ફારે ચિદાદર્શે પ્રતિબિમ્બં યદાગતમ્ ।
તદસ્તિ નેતરદ્યસ્માન્મત્તોઽન્યન્નેહ વિદ્યતે

કુસુમેષ્વહમામોદઃ પુષ્પપત્રેષ્વહં છવિઃ ।
છવિષ્વહં રૂપકલા રૂપેષ્વનુભવોઽપ્યહમ્

યદ્યત્કિંચિદિદં દૃશ્યં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સર્વસંકલ્પરહિતં તચ્ચિત્તત્ત્વમહં પરમ્

આદ્યા રસમયી શક્તી રસૌઘો વિસ્તૃતો યયા ।
સા યથા દારુકુડ્યેષુ તથાહં સર્વવસ્તુષુ

પરમાં તામહં સર્વપદાર્થાન્તરવર્તિતામ્ ।
ઉપેત્ય સંવિદ્વૈચિત્ર્યં પ્રતનોમિ સ્વયેચ્છયા

ઘૃતં યથાન્તઃ પયસો રસશક્તિર્યથા જલે ।
ચિચ્છક્તિઃ સર્વભાવેષુ તથાન્તરહમાસ્થિતઃ

ઇદં જગત્ત્રિકાલસ્થં ચિતિ મધ્યે ચ સંસ્થિતમ્ ।
ચેત્યોપચારરહિતં વસ્તુજાતમિવાવનૌ

ભરિતાશેષદિક્કુક્ષિસ્ત્યક્તસંકોચવિભ્રમઃ ।
સર્વસ્થઃ સર્વકર્તા ચ વિરાટ્ સમ્રાડહં સ્થિતઃ

અપૂર્વમનિબદ્ધેન્દ્રમશસ્ત્રદલિતામરમ્ ।
અપ્રાર્થિતં મે સંપ્રાપ્તં જગદ્રાજ્યમિદં તતમ્

અહો નુ વિતતાત્માસ્મિ ન મામ્યપ્યાત્મનાત્મનિ ।
કલ્પાન્તપવનાધૂત એકાર્ણવ ઇવાર્ણવે

નાત્મન્યન્તમવાપ્નોમિ સ્વસ્થેઽન્તઃ સ્વદિતે સ્વયમ્ ।
ક્ષીરવારિનિધૌ પઙ્ગુઃ સરીસૃપ ઇવ સ્ફુરન્

સ્વલ્પેયં મઠિકા બ્રાહ્મી જગન્નામ્ની સુસંકટા ।
ગજો બિલ્વ ઇવ સ્વાઙ્ગે ન માતિ વિપુલં વપુઃ

વિરિઞ્ચિભવનાત્પારે તત્ત્વાન્તેઽપ્યાહરત્પદમ્ ।
પ્રસરત્યેવ મે રૂપમદ્યાપિ ન નિવર્તતે

અયં નામાહમિત્યન્તઃ કુતો નિરવલમ્બના ।
અપર્યન્તાકૃતેરેષા કિલાસીત્સ્વલ્પતા મમ

ભવાનયમયં ચાહમિતિ મિથ્યૈવ વિભ્રમઃ ।
કોદેહઃ કોઽપ્યદેહો વા કો મૃતઃ કશ્ચ જીવતિ

વરાકાઃ પેલવધિયો બભૂવુર્મે પિતામહાઃ ।
યે સામ્રાજ્યમિદં ત્યક્ત્વા રેમિરે ભવભૂમિષુ

ક્વેયં કિલ મહાદૃષ્ટિર્ભરિતા બ્રહ્મબૃંહિતા ।
ક્વ સરીસૃપભીમાશા ભીમા રાજ્યવિભૂતિભિઃ

અનન્તાનન્દસંભોગા પરોપશમશાલિની ।
શુદ્ધેયં ચિન્મયી દૃષ્ટિજયત્યખિલદૃષ્ટિષુ

સર્વભાવાન્તરસ્થાય ચેત્યમુક્તચિદાત્મને ।
પ્રત્યક્ચેતનરૂપાય મહ્યમેવ નમો નમઃ

જયામ્યહમજો જાતો જીર્ણસંસારસંસૃતિઃ ।
પ્રાપ્તપ્રાપ્યો મહાત્માયં જીવામિ ચ જયામિ ચ

ઇદમુત્તમસામ્રાજ્યં બોધં સંત્યજ્ય શાશ્વતમ્ ।
ન રમેઽહમરમ્યાસુ રાજ્યદુઃખવિભૂતિષુ

દારુવારિદૃષન્માત્રે લુલિતો યો ધરાતલે ।
ધિગ્વરાકમનાત્મજ્ઞં તં કુદાનવકીટકમ્

અવિદ્યૈકાત્મભિર્દ્રવ્યૈરવિદ્યામયમઙ્ગકમ્ ।
અજ્ઞેન સંતર્પયતા કિં નામ ગુરુણા કૃતમ્

વર્ષાણિ કતિચિત્પ્રાપ્ય જગચ્છ્રીમઠિકામિમામ્ ।
કિં નામ પ્રાપદુચિતં હિરણ્યકશિપુઃ કિલ

અનાસ્વાદ્યેદમાનન્દં જગદ્રાજ્યશતાન્યપિ ।
સમાસ્વાદયતા નેહ કિંચિદાસ્વાદિતં ભવેત્

ન કિંચિદ્યેન સંપ્રાપ્તં તેનેદં પરમામૃતમ્ ।
સંપ્રાપ્યાન્તઃ પ્રપૂર્ણેન સર્વં પ્રાપ્તમખણ્ડિતમ્

ત્યક્ત્વા પદમિદં મૂર્ખો મિતમેતિ ન પણ્ડિતઃ ।
ઉષ્ટ્રો હિ ત્યક્તસુલતઃ કણ્ટકં યાતિ નેતરઃ

પરાં દૃષ્ટિમિમાં ત્યક્ત્વા દગ્ધરાજ્યે રમેત કઃ ।
કસ્ત્યક્ત્વેક્ષુરસં પ્રાજ્ઞઃ કટુ નિમ્બપયઃ પિબેત્

મૂર્ખા એવ હિ તે સર્વે બભુવુર્મે પિતામહાઃ ।
ઇમાં દૃષ્ટિં પરિત્યજ્ય રેમિરે રાજ્યસંકટે

ક્વ ફુલ્લાનન્દનસ્થલ્યઃ ક્વ દગ્ધમરુભૂમયઃ ।
ક્વેમા બોધદૃશઃ શાન્તાઃ ક્વ ભોગેષ્વાત્મબુદ્ધયઃ

ન કિંચિદપિ ત્રૈલોક્યે યદ્રાજ્યમપિ વાઞ્છતે ।
સર્વમસ્ત્યેવ ચિત્તત્ત્વે તત્કસ્માન્નાનુભૂયતે

ચિતા સર્વસ્થયા સ્વસ્થસમયા નિર્વિકારયા ।
સર્વયા સર્વદા સર્વં સર્વતઃ સાધુ લભ્યતે

ભાસિની તૈજસી શક્તિરમૃતપ્રાપ્તિરૈન્દવી ।
બ્રાહ્મી મહત્તા મહતી શાક્રી ત્રૈલોક્યરાજતા

પરમા પૂર્ણતા શાર્વી જયલક્ષ્મીશ્ચ વૈષ્ણવી ।
માનસી શીઘ્રગતિતા બલવત્તા ચ વાયવી

આગ્નેયી દાહકલના પાયસી રસનિર્વૃતિઃ ।
મૌની મહાતપઃસિદ્ધિર્વિદ્યા બાર્હસ્પતી તથા

વૈમાનિકી વ્યોમગતિઃ સ્થિરતા ચાપિ પાર્વતી ।
ગમ્ભીરતાથ સામુદ્રી મૈરવી ચ મહોન્નતિઃ

શમશ્રીઃ સૌગતી સૌમ્યા માદિરી મદલોલતા ।
માધવી પુષ્પમયતા વાર્ષિકી ઘનશબ્દિતા

યાક્ષી ચ માયામયતા નાભસી નિષ્કલઙ્કતા ।
શીતતાપિ ચ તૌષારી નૈદાઘી તાપતપ્તતા

એતાશ્ચાન્યાસ્તથા બહ્વયો દેશકાલક્રિયાત્મિકાઃ ।
નાનાકારવિકારોત્થાસ્ત્રિકાલોદરસંસ્થિતાઃ

વિચિત્રાઃ શક્તયઃ સ્વસ્થસમયા નિર્વિકારયા ।
ચિતા ક્રિયન્તે પરયા કલાકલનયુક્તયા

વિકલ્પહીના ચિત્સર્વા પદાર્થશતદૃષ્ટિષુ ।
સમમેવાભિપતતિ પ્રભા પ્રાભાકરી યથા

સર્વાશાકોશવિશ્રાન્તાં પદાર્થપટલીં મહીમ્ ।
કાલત્રયેહાકલિતાં યથાનુભવતિ ક્ષણાત્

તથા સમસ્તસંસારબૃહદ્દૃશ્યદશાશ્રિયમ્ ।
કાલત્રયસ્થામમલા ચિચ્ચેતતિ તદાત્મિકા

તુલ્યકાલપરામૃષ્ટા ત્રિકાલકલનાશતા ।
અનન્તભુવનાભોગા પરિપૂર્ણૈવ શુદ્ધચિત્

પરામૃષ્ટત્રિકાલાયા દૃષ્ટાનન્તદૃશશ્ચિતઃ ।
સમતાપરપર્યાયા પૂર્ણતૈવાવશિષ્યતે

તુલ્યકાલાવબુદ્ધેન સ્વાદુના કટુનાપિ ચિત્ ।
સમેન સમતામેતિ મધુનિમ્બાનુભૂતિવત્

ત્યક્તસંકલ્પકલયા સૂક્ષ્મયા ચિદ્વ્યવસ્થયા ।
સર્વભાવાનુગતયા સત્તાદ્વૈતૈકરૂપયા

વિચિત્રાપિ પદાર્થશ્રીરન્યોન્યવલિતાન્તરા ।
તુલ્યકાલાનુભવના સામ્યેનૈવાનુભૂયતે

ભાવેનાભાવમાશ્રિત્ય ભાવસ્ત્યજતિ દુઃખતામ્ ।
પ્રેક્ષ્ય ભાવમભાવેન ભાવસ્ત્યજતિ દુષ્ટતામ્

કાલત્રયમપશ્યન્ત્યા હીનાયાશ્ચેત્યબન્ધનૈઃ ।
ચિતશ્ચેત્યમુપેક્ષિણ્યાઃ સમતૈવાવશિષ્યતે

યાતિ વાચામગમ્યત્વાદસત્તામિવ શાશ્વતીમ્ ।
નૈરાત્મ્યસિદ્ધાન્તદશામુપયાતેવ તિષ્ઠતિ

ભવત્યાત્મા તથા બ્રહ્મ ન કિંચિચ્ચાખિલં ચ વા ।
પરમોપશમેઽલીના મોક્ષનામ્ના પરોચ્યતે

સંકલ્પકલિતા ત્વેષા મન્દાભાસતયા જગત્ ।
ન સમ્યક્પશ્યતીદં ચિદૃષ્ટિઃ પટલિની યથા

ઈહાનીહામયૈરન્તર્યા ચિદાવલિતા મલૈઃ ।
સા હિ નોડ્ડયિતું શક્તા પાશબદ્ધેવ પક્ષિણી

સંકલ્પકલનેનૈવ યે કેચન જના ઇમે ।
પતિતા મોહજાલેષુ વિનેત્રા ઇવ પક્ષિણઃ

સંકલ્પજાલવલિતૈર્વિષયાવટપાતિભિઃ ।
પદવી ગતબાધેયં ન દૃષ્ટા મત્પિતામહૈઃ

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ સ્ફુરિતા ધરણીતલે ।
વરાકાસ્તેન તે નષ્ટા મશકાઃ કુહરેષ્વિવ

યદ્યજ્ઞાસ્યન્નિમે તત્ત્વં ભોગદુઃખાર્થિનસ્તદા ।
ભાવાભાવાન્ધકૂપેષુ નાપતિષ્યન્હતાશયાઃ

ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન દ્વન્દ્વમોહેન જન્તવઃ ।
ધરાવિવરમગ્નાનાં કીટાનાં સમતાં ગતાઃ

ઈહિતાનીહિતાકારાઃ કલનામૃગતૃષ્ણિકાઃ ।
સત્યાવબોધમેધેન યસ્ય શાન્તાઃ સ જીવતિ

કુતઃ કિલાસ્યાઃ શુદ્ધાયા અવિચ્છિન્નામલાકૃતેઃ ।
ચન્દ્રિકાયા રુચઃ કોષ્ણાઃ કલઙ્કાઃ કલનાશ્ચિતઃ

આત્મનેઽસ્તુ નમો મહ્યમવિચ્છિન્નચિદાત્મને ।
લોકાલોકમણે દેવ ચિરેણાધિગતોઽસ્યહો

પરામૃષ્ટોઽસિ લબ્ધોઽસિ પ્રોદિતોઽસિ ચિરાય ચ ।
ઉદ્ધૃતોસિવિકલ્પેભ્યો યોસિ સોસિ નમોસ્તુ તે

મહ્યં તુભ્યમનન્તાય મહ્યં તુભ્યં શિવાત્મને ।
નમો દેવાધિદેવાય પરાય પરમાત્મને

ગતઘનપરિપૂર્ણમિન્દુબિમ્બં
ગતકલનાવરણં સ્વમેવ રૂપમ્ ।
સ્વવષુષિ મુદિતે સ્વયં સ્વસંસ્થં
સ્વયમુદિતં સ્વવશં સ્વયં નમામિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે પ્રહ્લાદાત્મોપદેશયોગો નામ ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ