યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.57

સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સત્યમેતત્ત્વયા બ્રહ્મન્યદુક્તં સૂક્તિસુન્દરમ્ ।
અકર્તૈવ હિ કર્તાત્મા ભોક્તાભોક્તૈવ ભૂતકૃત્

સર્વેશ્વરઃ સર્વગશ્ચ ચિન્માત્રમમલં પદમ્ ।
સ્થાનં ભુવિ વપુર્દેવઃ સર્વભૂતાન્તરસ્થિતઃ

હદયંગમતાં પ્રાપ્તમિદાનીં બ્રહ્મ મે વિભો ।
ત્વદુક્તિભિર્યથામ્ભોદધારાભિર્ભૂભૃદવ્યથઃ

ઔદાસીન્યાદનિચ્છત્વાન્ન ભુઙ્ક્તે ન કરોતિ ચ ।
સમગ્રાલોકકારિત્વાદ્ભુંક્તે દેવઃ કરોતિ ચ

કિંત્વયં ભગવન્સ્ફારઃ સંશયો મે હૃદિ સ્થિતઃ ।
તં ત્વં છિન્ધિ ગિરા બ્રહ્મન્દીધિત્યેન્દુર્યથા તમઃ

ઇદં સત્તદિદં વાઽસદયં સોઽહમિદં નતુ ।
અયમેકો દ્વિતીયોઽયમિત્યાદિકલનામયમ્

એકસ્મિન્વિદ્યતેઽધ્વાન્તે નીહાર ઇવ ભાસ્કરે ।
ઇદં પ્રથમમેવાચ્છે કથમાત્મનિ સંસ્થિતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સિદ્ધાન્તકાલ એવાસ્ય સંપ્રશ્નસ્યોત્તરં સ્થિરમ્ ।
કથયિષ્યામિ તે રામ યેન જ્ઞાસ્યસિ તત્ત્વતઃ

મોક્ષોપાયસ્ય સિદ્ધાન્તમસંપ્રાપ્ય ન રાઘવ ।
શ્રોતું પ્રશ્નોત્તરાણ્યેતાન્યલં યોગ્યો ભવિષ્યસિ

કાન્તાગીતગિરાં રામ તરુણો ભાજનં યથા ।
પ્રશ્નાનામુત્તમોક્તીનાં પુણ્યકૃદ્ભાજનં તથા

વૃથા ભવતિ બાલેષુ યથા રાગમયી કથા ।
નિરર્થકાલ્પબોધેષુ તથોદારોદયા કથા

કસ્મિંશ્ચિદેવ સમયે કિંચિત્પુંસો વિરાજતે ।
ફલમાભાતિ વૃક્ષસ્ય શરદ્યેવ ન માધવે

ઉપદેશગિરો વૃદ્ધે રઞ્જના નિર્મલે પટે ।
લગન્ત્યુદારવિજ્ઞાનકથા ચાધિગતાત્મનિ

પ્રશ્નસ્યાસ્યોત્તરં પૂર્વં લેશતઃ કથિતં મયા ।
ન વિસ્તરેણ તેનૈતન્ન જ્ઞાતં ભવતા સ્ફુટમ્

યદિ ત્વમાત્મનાત્માનમધિગચ્છસિ તં સ્વયમ્ ।
એતત્પ્રશ્નોત્તરં સાધુ જાનાસ્યત્ર ન સંશયઃ

મયા સિદ્ધાન્તકાલે તુ પ્રાપ્તબોધે ત્વયિ સ્થિતે ।
વક્તવ્યો વિસ્તરેણૈવ સાધો પ્રશ્નોત્તરક્રમઃ

જાનાત્યાત્માનમાત્મૈવ કૃત આત્માત્મનૈવ હિ ।
આત્મૈવ સંપ્રસન્નઃ સન્નાત્માનં પ્રતિપદ્યતે

તદેતત્કથિતં રામ કર્ત્રકર્તૃવિચારણમ્ ।
અજ્ઞાતત્વાત્તુ તામેતામક્ષીણવાસનો ભવેત્

બદ્ધો હિ વાસનાબદ્ધો મોક્ષઃ સ્યાદ્વાસનાક્ષયઃ ।
વાસનાસ્ત્વં પરિત્યજ્ય મોક્ષાર્થિત્વમપિ ત્યજ

તામસીર્વાસનાઃ પૂર્વં ત્યક્ત્વા વિષયવાસિતાઃ ।
મૈત્ર્યાદિભાવનાનામ્નીં ગૃહાણામલવાસનામ્

તામપ્યન્તઃ પરિત્યજ્ય તાભિર્વ્યવહરન્નપિ ।
અન્તઃશાન્તસમસ્તેહો ભવ ચિન્માત્રવાસનઃ

તામપ્યથ પરિત્યજ્ય મનોબુદ્ધિસમન્વિતામ્ ।
શેષે સ્થિરસમાધાનો યેન ત્યજસિ તત્ત્યજ

ચિન્મયઃ કલનાકાલપ્રકાશતિમિરાદિકમ્ ।
વાસનાં વાસિતારં ચ પ્રાણસ્પન્દનપૂર્વકમ્

સમૂલમપિ સંત્યક્ત્વા વ્યોમસૌમ્યપ્રશાન્તધીઃ ।
યસ્ત્વં ભવસિ સદ્બુદ્ધે સ ભવાનસ્તુ સત્કૃતઃ

હૃદયાત્સંપરિત્યજ્ય સર્વમેવ મહામતિઃ ।
યસ્તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રઃ સ મુક્તઃ પરમેશ્વરઃ

સમાધિમથ કર્માણિ મા કરોતુ કરોતુ વા ।
હૃદયેનાસ્તસર્વાસ્થો મુક્ત એવોત્તમાશયઃ

નૈષ્કર્મ્યેણ ન તસ્યાર્થો ન તસ્યાર્થોઽસ્તિ કર્મભિઃ ।
ન સમાધાનજપ્યાભ્યાં યસ્ય નિર્વાસનં મનઃ

વિચારિતમલં શાસ્ત્રં ચિરમુદ્ગ્રાહિતં મિથઃ ।
સંત્યક્તવાસનાન્મૌનાદૃતે નાસ્ત્યુત્તમં પદમ્

દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમખિલં ભ્રાન્ત્વા ભ્રાન્ત્વા દિશો દશ ।
જનાઃ કતિપયા એવ યથાવસ્ત્વવલોકિનઃ

યદ્યદાલોક્યતે કિંચિત્કશ્ચિદ્યત્તન્ન વિદ્યતે ।
ઈપ્સિતાનીપ્સિતાદન્યન્ન તત્ર યતતે જનઃ

યે કેચન સમારમ્ભા યે જનસ્ય ક્રિયાક્રમાઃ ।
તે સર્વે દેહમાત્રાર્થમાત્માર્થં નતુ કિંચન

પાતાલે બ્રહ્મલોકે ચ સ્વર્ગે ચ વસુધાતલે ।
વ્યોમ્નિ કતિપયા એવ દૃશ્યન્તે દૃષ્ટદૃષ્ટયઃ

ઇદં હેયમુપાદેયમિદમિત્યસદુત્થિતૌ ।
નિશ્ચયૌ ગલિતૌ યસ્ય જ્ઞસ્યાસાવતિદુર્લભઃ

કરોતુ ભુવને રાજ્યં વિશત્વમ્ભોદમમ્બુ વા ।
નાત્મલાભાદૃતે જન્તુર્વિશ્રાન્તિમધિગચ્છતિ

યે મહામતયઃ સન્તઃ શૂરાશ્ચેન્દ્રિયશત્રુષુ ।
જન્મજ્વરવિનાશાય ત ઉપાસ્યા મહાધિયઃ

સર્વત્ર પઞ્ચભૂતાનિ ષષ્ઠં કિંચિન્ન વિદ્યતે ।
પાતાલે ભૂતલે સ્વર્ગે રતિમેતુ ક્વ ધીરધીઃ

યુક્ત્યા વૈ ચરતો જ્ઞસ્ય સંસારો ગોષ્પદાકૃતિઃ ।
દૂરસંત્યક્તયુક્તેસ્તુ મહામત્તાર્ણવોપમઃ

કદમ્બગોલકૈસ્તુલ્યં બ્રહ્માણ્ડં સ્ફારચેતસઃ ।
કિં પ્રયચ્છતિ કિં ભુંક્તે પ્રાપ્તેઽસ્મિન્સકલેપિ સઃ

એતદર્થમબુદ્ધીનાં યન્મહાસમરક્રિયાઃ ।
તન્મન્યે રામ ધિક્કાર્યં દ્વન્દ્વલક્ષક્ષયાવહમ્

કલ્પમાત્રેણ કાલેન સુમહાપેલવોદરે ।
તસ્મિન્નપિ હિ યો નાશઃ સર્વાધિરમહાધિયામ્

આત્મનો જ્ઞસ્ય સર્ગાદેર્યન્મનાગપિ નોદ્ગતમ્ ।
તસ્મિઞ્જગત્ત્રયે પ્રાપ્તે કિં ચિદાત્મા બલી ભવેત્

ઇતઃ શૈલશતૈર્વ્યાપ્તા તથેતો જલરાશિભિઃ ।
કિયાનસ્ય ભુવો દેહો યેનોદારં પ્રપૂરયેત્

ન તદસ્તિ જગત્યસ્મિન્સપાતાલસુરાલયે ।
યન્નામાત્મવતો જ્ઞસ્ય કિંચિત્કાર્યતરં ભવેત્

એકતામનુયાતસ્ય વ્યોમવદ્વિતતસ્ય ચ ।
સ્વસ્થસ્યાત્મવતો જ્ઞસ્ય સ્થિતસ્યાત્મન્યચેતસઃ

શરીરજાલનીહારધૂસરા શૂન્યકોટરા ।
શાન્તસંસારસુભગા ત્રિલોકીવિપુલાતટી

સ્ફારબ્રહ્મામલામ્ભોધિફેનાઃ સર્વે કુલાચલાઃ ।
ચિદાદિત્યમહાભાસમૃગતૃષ્ણાજલશ્રિયઃ

આત્મતત્ત્વમહામ્ભોધિવીચયઃ સર્ગરાજયઃ ।
અનુત્તમપદામ્ભોદવૃષ્ટયઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ

ચન્દ્રાગ્નિતપનાલોકા ઘટકાષ્ઠાદિસન્નિભાઃ ।
પ્રકાશનીયાશ્ચિદ્રૂપત્વિષો મલકણાસ્તથા

વિહરન્તિ સ્વમાત્માનઃ સંસારવનચારિણઃ ।
કામભોગોલપગ્રાસમૃગા નરસુરાસુરાઃ

અસ્થિખણ્ડાર્ગલામૂર્ધપિધાનાઃ સ્નાયુશ્રૃંખલાઃ ।
જગદ્દેહા જરજ્જીવરક્તમાંસસમુવદ્ગકાઃ

વનમાલામૃગા મુગ્ધાઃ પુરસંચારસંસ્થિતૌ ।
બાલબુદ્ધિવિનોદાય યોજિતાશ્ચર્મપુત્રિકાઃ

નૈવંવિધોદારમના મનાગપિ મહામતિઃ ।
ન જ્ઞશ્ચલતિ ભોગૌધૈર્મન્દવાતૈરિવાચલઃ

તસ્મિન્કિલ પદે રામ જ્ઞસ્તિષ્ઠતિ મહોત્તમે ।
યસ્મિંશ્ચન્દ્રાર્કદેશોઽપિ ન પાતાલમિવ સ્થિતઃ

યસ્યાલોકાલ્લોકપાલાઃ સમાલોકાઃ સુવેદિનઃ ।
શરીરં પાન્ત્યયમિવ પશ્યન્મૂઢાઃ ક્ષપાર્ણવે

ન કેચન જગદ્ભાવાસ્તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્યમી ।
અપ્યભ્યાસગતાઃ સ્ફારહૃદયં ખમિવામ્બુદાઃ

ન કેચન જગદ્ભાવાસ્તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્યમી ।
મર્કટા ઇવ નૃત્યન્તો ગૌરીલાસ્યાર્થિનં હરમ્

ન કેચન જગદ્ભાવાસ્તત્ત્વજ્ઞં રજયન્ત્યમી ।
પ્રાક્તનપ્રતિબિમ્બશ્રી રત્નં કુમ્ભગતં યથા

વજ્રાર્પિતોપમમસન્મયમમ્બુભઙ્ગ-
તુઙ્ગં તરઙ્ગકૃતબિમ્બમિવાવલોક્ય ।
લોલાં તદીહિતસુખેષુ રતિં ન યાતિ
તજ્જ્ઞઃ કુશૈવલલવેષ્વિવ રાજહંસઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે પૂર્ણાશયસ્વરૂપવર્ણનં નામ સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ