યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.23

ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ય ઉત્તમપદાલમ્બી ચક્રભ્રમવદાસ્થિતઃ ।
શરીરનગરીરાજ્યં કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે

તસ્યેયં ભોગમોક્ષાર્થં તજ્જ્ઞસ્યોપવનોપમા ।
સુખાયૈવ ન દુઃખાય સ્વશરીરમહાપુરી

શ્રીરામ ઉવાચ ।
નગરીત્વં શરીરસ્ય કથં નામ મહામુને ।
એતાં ચાધિવસન્યોગી કથં રાજસુખૈકભાક્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રમ્યેયં દેહનગરી રામ સર્વગુણાન્વિતા ।
જ્ઞસ્યાનન્તવિલાસાઢ્યા સ્વાલોકાર્કપ્રકાશિતા

નેત્રવાતાયનોદ્દ્યોતપ્રકાશભુવનાન્તરા ।
કરપ્રતોલીવિસ્તારપ્રાપ્તપાદોપજાઙ્ગલા

રોમરાજીલતાગુલ્મા ત્વચાજાલકમાલિતા ।
ગુલ્ફાઙ્ગુલ્યાં પ્રવિશ્રાન્તજઙ્ઘોરુસ્તમ્ભમણ્ડલા

રેખાવિભક્તપાદાગ્રશિલાપ્રથમનિર્મિતા ।
ચર્મમર્મશિરાસારસંધિસીમામનોરમા

ઉરૂરુતનુભાગાગ્રનિર્મિતોપસ્થનિમ્નગા ।
કચત્કેશાવલીકાચદલપ્રસ્થવનાવૃતા

ભ્રૂલલાટોષ્ઠસચ્છાયવદનોદ્યાનશોભિતા ।
દૃષ્ટિપાતોત્પલાકીર્ણકપોલવિપુલસ્થલી

વક્ષઃસ્થલસરઃસ્યૂતકુચપઙ્કજકોરકા ।
ઘનરોમાવલીચ્છન્નસ્કન્ધક્રીડાશિલોચ્ચયા

ઉદરશ્વભ્રનિક્ષિપ્તસ્વાન્નેષ્ટા ભક્ષ્યતત્પરા ।
દીર્ઘકણ્ઠબિલોદ્ગીર્ણવાતસંરમ્ભશબ્દિતા

હૃદયાપણનિર્ણીતયથાપ્રાપ્તાર્થભૂષિતા ।
અનારતનવદ્વારપ્રવહત્પ્રાણનાગરા

આસ્યસ્ફારવદાદૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલાકુલા ।
મુખાસ્પદાભ્રમજ્જિહ્વાચણ્ડીચર્વિતભોજના

રોમશષ્પતરચ્છન્ના કર્ણકોટરકૂપકા ।
સ્ફિક્શ્રૃંખલાસ્થિતોપાન્તપૃષ્ઠવિસ્તીર્ણજઙ્ગલા

ગુદોત્થાનારઘટ્ટાન્તપ્રદ્રુતાનન્તકર્દમા ।
ચિત્તોદ્યાનમહીવલ્ગદાત્મચિન્તાવરાઙ્ગના

ધીવરત્રાદૃઢાબદ્ધચપલેન્દ્રિયમર્કટા ।
વદનોદ્યાનહસનપુષ્પોદ્ગમમનોરમા

સ્વશરીરમનોજ્ઞસ્ય સર્વસૌભાગ્યસુન્દરી ।
સુખાયૈવ ન દુઃખાય પરમાય હિતાય ચ

અજ્ઞસ્યેયમનન્તાનાં દુઃખાનાં કોશમાલિકા ।
જ્ઞસ્ય ત્વિયમનન્તાનાં સુખાનાં કોશમાલિકા

કિંચિદસ્યાં પ્રનષ્ટાયાં જ્ઞસ્ય નષ્ટમરિન્દમ ।
સ્થિતાયાં સંસ્થિતં સર્વં તેનેયં જ્ઞસુખાવહા

યદેનાં જ્ઞઃ સમારુહ્ય સંસારે વિહરત્યલમ્ ।
અશેષભોગમોક્ષાર્થં તેનેયં જ્ઞરથઃ સ્મૃતઃ

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધબન્ધુશ્રિયો યતઃ ।
અનયૈવ હિ લભ્યન્તે તેનેયં જ્ઞસ્ય લાભદા

સુખદુઃખક્રિયાજાલં યદેષોદ્વહતિ સ્વયમ્ ।
તદેષા રામ સર્વજ્ઞસર્વવસ્તુભરક્ષમા

તસ્યાં શરીરપુર્યાં હિ રાજ્યં કુર્વન્ગતજ્વરઃ ।
જ્ઞસ્તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રઃ સ્વપુર્યામિવ વાસવઃ

ન ક્ષિપત્યવટાટોપે મનોમત્તતુરઙ્ગમમ્ ।
ન લોભદુર્દ્રુમાદાય પ્રજ્ઞાપુત્રીં પ્રયચ્છતિ

અજ્ઞાનપરરાષ્ટ્રં ચ ન રન્ધ્રં ત્વસ્ય પશ્યતિ ।
સંસારારિભયસ્યાન્તર્મૂલાન્યેવ નિકૃન્તતિ

તૃષ્ણાસારપરાવર્તે કામસંભોગદુર્ગ્રહે ।
ન નિમજ્જતિ પર્યસ્તઃ સુખદુઃખપ્રદેવને

કરોત્યવિરતં સ્નાનં બહિરન્તરવીક્ષણાત્ ।
સરિત્સંગમતીર્થેષુ મનોરથગતઃ ક્રમાત્

સકલાક્ષજનાદૃશ્યસુખપ્રેક્ષાપરાઙ્મુખઃ ।
ધ્યાનનામ્નિ સુખં નિત્યં તિષ્ઠત્યન્તઃપુરાન્તરે

સુખાવહૈષા નગરી નિત્યં વૈ વિદિતાત્મનઃ ।
ભોગમોક્ષપ્રદા ચૈષા શક્રસ્યેવામરાવતી

સ્થિતયા સંસ્થિતં સર્વં કિંચિન્નષ્ટં ન નષ્ટયા ।
યયા પુર્યા મહીયસ્યા સા કથં ન સુખાવહા

વિનષ્ટે દેહનગરે જ્ઞસ્ય નષ્ટં ન કિંચન ।
આક્રાન્તકુમ્ભાકાશસ્ય ખસ્ય કુમ્ભક્ષયે યથા

વિદ્યમાનં ઘટં વાયુઃ કિંચિત્સ્પૃશતિ નાસ્થિતમ્ ।
યથા તથૈવ દેહી સ્વાં શરીરનગરીમિમામ્

અત્રસ્થઃ પુરુષો ભોગાનાત્મા સર્વગતોઽપિ સન્ ।
વિશ્વકલ્પકૃતાન્ભુક્ત્વા પુંસામધિગતાર્થભાક્

કુર્વન્નપિ ન કુર્વાણઃ સમસ્તાર્થક્રિયોન્મુખઃ ।
કદાચિત્પ્રકૃતાન્સર્વાન્કાર્યાર્થાનનુતિષ્ઠતિ

કદાચિલ્લીલયા લોલં વિમાનમધિરોહતિ ।
અનાહતગતિઃ કાન્તં વિહર્તુમમલં મનઃ

તત્રસ્થો લોકસુન્દર્યા સતતં શીતલાઙ્ગયા ।
રમતે રામયા મૈત્ર્યા નિત્યં હૃદયસંસ્થિતઃ

દ્વે કાન્તે તિષ્ઠતઃ સમ્યક્ પાર્શ્વયોઃ સત્યતૈકતે ।
ઇન્દોરિવ વિશાખે દ્વે સમાહ્લાદિતચેતસી

ક્ષપિતાનખિલાન્લોકાન્દુઃખક્રકચદારિતાન્ ।
વલ્લીવનસ્થાન્નભસઃ પૃષ્ઠાદર્ક ઇવેક્ષતે

ચિરં પૂરિતસર્વાશઃ સર્વસંપત્તિસુન્દરઃ ।
અપુનઃખણ્ડનાયેન્દુઃ પૂર્ણાઙ્ગ ઇવ રાજતે

સેવ્યમાનોઽપિ ભોગૌઘો ન ખેદાયાસ્ય જાયતે ।
કાલકૂટઃ કિલેશસ્ય કણ્ઠે પ્રત્યુત રાજતે

પરિજ્ઞાતોપભુક્તો હિ ભોગો ભવતિ તુષ્ટયે ।
વિજ્ઞાય સેવિતો મૈત્રીમેતિ ચોરો ન શત્રુતામ્

નરનારીનટૌઘાનાં વિરહે દૂરગામિનામ્ ।
જ્ઞેન યાત્રેવ સુભગા ભોગશ્રીરવલોક્યતે

અશઙ્કિતોપસંપ્રાપ્તા ગ્રામયાત્રા યથાધ્વગૈઃ ।
પ્રેક્ષ્યન્તે તદ્વદેવ જ્ઞૈર્વ્યવહારમયાઃ ક્રિયાઃ

અયત્નોપનતેઽપ્યક્ષિ પદાર્થેષુ યથા પુનઃ ।
નીરાગમેવ પતતિ તદ્વત્કાર્યેષુ ધીરધીઃ

ઇન્દ્રિયાણાં ન હરતિ પ્રાપ્તમર્થં કદાચન ।
નાદદાતિ તથાઽપ્રાપ્તં સંપૂર્ણો જ્ઞોઽવતિષ્ઠતે

અપ્રાપ્તચિન્તાઃ સંપ્રાપ્તસમુપેક્ષાશ્ચ સન્મતિમ્ ।
ન કમ્પયન્તિ તરલાઃ પિચ્છાઘાતા ઇવાચલમ્

સંશાન્તસર્વસંદેહો ગલિતાખિલકૌતુકઃ ।
સંક્ષીણકલ્પનાદેહો જ્ઞઃ સમ્રાડિવ રાજતે

આત્મન્યેવ ન માત્યન્તઃ સ્વાત્મનાત્મનિ જૃમ્ભતે ।
સંપૂર્ણોઽપારપર્યન્તઃ ક્ષીરાર્ણવ ઇવાર્ણવે

ભોગેચ્છાકૃપણાઞ્જન્તૂન્દીનાન્દીનેન્દ્રિયાણિ ચ ।
અનુન્મત્તમનાઃ શાન્તો હસત્યુન્મત્તકાનિવ

ઇચ્છતોઽન્યોજ્ઝિતાં જાયાં યથૈવાન્યેન હસ્યતે ।
ઇન્દ્રિયસ્યેચ્છતો ભોગં તદ્વજ્જ્ઞેન વિહસ્યતે

ત્યજત્સ્વાત્મસુખં સૌમ્યં મનો વિષયવિદ્રુતમ્ ।
અઙ્કુશેનેવ નાગેન્દ્રં વિચારેણ વશં નયેત્

ભોગેષુ પ્રસરો યસ્યા મનોવૃત્તેશ્ચ દીયતે ।
સાપ્યાદાવેવ હન્તવ્યા વિષસ્યેવાઙ્કુરોદ્ગતિઃ

તાડિતસ્ય હિ યઃ પશ્ચાત્સંમાનઃ સોઽપ્યનન્તકઃ ।
શાલેર્ગ્રીષ્માભિતપ્તસ્ય કુસેકોઽપ્યમૃતાયતે

અનાર્તેન હિ સન્માનો બહુમાનો ન બુધ્યતે ।
પૂર્ણાનાં સરિતાં પ્રાવૃટ્પૂરઃ સ્વલ્પો ન રાજતે

પૂર્ણસ્તુ પ્રાકૃતોઽપ્યન્યત્પુનરપ્યભિવાઞ્છતે ।
જગત્પૂરણયોગ્યામ્બુર્ગૃહ્ણાત્યેવાર્ણવો જલમ્

મનસોઽભિગૃહીતસ્ય યા પશ્ચાદ્ભોગમણ્ડના ।
તામેવાલબ્ધવિસ્તારાં ક્લિષ્ટત્વાદ્બહુ મન્યતે

બન્ધમુક્તો મહીપાલો ગ્રાસમાત્રેણ તુષ્યતિ ।
પરૈરબદ્ધો નાક્રાન્તો ન રાજ્યં બહુ મન્યતે

હસ્તં હસ્તેન સંપીડ્ય દન્તૈર્દન્તાન્વિચૂર્ણ્ય ચ ।
અઙ્ગાન્યઙ્ગૈરિવાક્રમ્ય જયેશ્ચેન્દ્રિયશાત્રવાન્

જેતુમન્યં કૃતોત્સાહૈઃ પુરુષૈરિહ પણ્ડિતૈઃ ।
પૂર્વં હૃદયશત્રુત્વાજ્જેતવ્યાનીન્દ્રિયાણ્યલમ્

એતાવતિ ધરણિતલે
સુભગાસ્તે સાધુચેતનાઃ પુરુષાઃ ।
પુરુષકલાસુ ચ ગણ્યા
ન જિતા યે ચેતસા સ્વેન

હૃદયબિલે કૃતકુણ્ડલ.
કલનાવિવશો મનોમહાભુજગઃ ।
યસ્યોપશાન્તિમાગત-
મલમુદિતં તં સુનિર્મલં વન્દે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે શરીરનગરવિભૂતિયોગો નામ ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ