Yoga Vasistha · Chapter 3.84

caturaśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
etatte kathitaṃ sarvaṃ mayākhyānamaninditam /
karkaṭyā himarākṣasyā yathāvadanupūrvaśaḥ

śrīrāma uvāca /
himavadgahvare protthā sā kathaṃ kṛṣṇarākṣasī /
babhūva karkaṭī nāmnā yathāvadvada me prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
kulāni santyanekāni rākṣasānāṃ svabhāvataḥ /
tāni śuklāni kṛṣṇāni haritānyujjvalāni ca

karkaṭaprāṇisādṛśyātkarkaṭo nāma rākṣasaḥ /
babhūva tajjā sā kṛṣṇā karkaṭī karkaṭākṛtiḥ

karkaṭīpraśnasaṃsmṛtyā mayaiṣā kathitā tava /
adhyātmoktiprasaṅgena viśvarūpanirūpaṇe

saṃpannameva me kasmādasaṃpannamiva sphuṭam /
idaṃ jagadanādyantātpadātparamakāraṇāt

plāvinyo vīcayo vāriṇyanyānanyāḥ sthitā yathā /
vartamānā api pare sṛṣṭayaḥ saṃsthitāstathā

ajvalanneva kāṣṭheṣu vahnirarthakriyāṃ yathā /
karoti markaṭādīnāṃ śītāpaharaṇādikam

samaṃ saumyatvamajahadeva nityodayasthiti /
tathā brahma karotīdaṃ nānā karteva sajjagat

apyanāgata evāyamevaṃ sarga upāgataḥ /
bhoḥ śālabhañjikāsaṃviddāruṇyeva mudhoditā

bīje yathā'nanyadapi phalādyanyadivoditam /
citau tathā'nanyadapi cetyamanyadivoditam

acchedādekasattāyā na bhedaḥ phalabījayoḥ /
ciccetyayośca vāryūrmyoriva vastuni kaścana

avicārātkuto bhedo naitayorupapadyate /
yataḥkutaściduditaḥ sa vicāreṇa naśyati

bhrāntireṣā yathā''yātā tathā yātu raghūdvaha /
jñāsyase tatprabuddhastvamenāṃ kevalamutsṛja

bhrāntigranthau vitruṭite maduktiśravaṇāttataḥ /
jñānaśabdārthabhedānāṃ vastu jñāsyasyalaṃ svayam

cittādiyamanarthaśrīstacca sā cetarā ca te /
maduktiśravaṇādeva śāntimeṣyatyasaṃśayam

brahmaṇaḥ sarvamutpannaṃ sarvaṃ brahmaivameti ca /
madgīrbhiḥ saṃprabuddhaḥ san jñāsyasyalamaninditam

śrīrāma uvāca /
tasmādiyamiti brahanvyatirekārthapañcamī /
nanu kiṃ viddhi deveśādabhinnaṃ sarvamityapi

śrīvasiṣṭha uvāca /
upadeśāya śāstreṣu jātaḥ śabdo'thavārthajaḥ /
pratiyogivyavacchedasaṃkhyālakṣaṇapakṣavān

bhedo dṛśyata evāyaṃ vyavahārānna vāstavaḥ /
vetālo bālakasyeva kāryārthaṃ parikalpitaḥ

dvaitaikyamapi no yasyāṃ tathā bhūtārthasaṃsthitau /
asti tasyāmīdṛśaḥ syātkutaḥ saṃkalpaviplavaḥ

kāryakāraṇabhāvo hi tathā svasvāmilakṣaṇam /
hetuśca hetumāṃścaivāvayavāvayavikramaḥ

vyatirekāvyatirekau pariṇāmādivibhramaḥ /
tathā bhāvavilāsādi vidyāvidye sukhāsukhe

evamādimayī mithyāsaṃkalpakalanā mitā /
ajñānāmavabodhārthaṃ natu bhedo'sti vastuni

avibodhādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate /
jñāte saṃśāntakalanaṃ maunamevāvaśiṣyate

sarvamekamanādyantamavibhāgamakhaṇḍitam /
iti jñāsyasi siddhāntaṃ kāle bodhamupāgataḥ

vivadante hyasaṃbuddhāḥ svavikalpavijṛmbhitaiḥ /
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate

vācyavācakasaṃbodho vinā dvaitaṃ na siddhyati /
naca dvaitaṃ saṃbhavati maunaṃ vāpādayatyalam

mahāvākyārthaniṣṭhāntāṃ buddhiṃ kṛtvā raghūdvaha /
vacobhedamanādṛtya yadidaṃ vacmi te śrṛṇu

yataḥkutaściducchrāyaṃ gandharvapuravanmanaḥ /
bhrāntimātraṃ tanotīdaṃ jagadākhyaṃ svajṛmbhaṇam

yathā cetastanotīmāṃ jaganmāyāṃ tathānagha /
śrṛṇu tvaṃ kathayāmīdaṃ dṛṣṭāntaṃ dṛṣṭivedanam

yaṃ śrutvā sarvamevedaṃ bhrāntimātramiti svayam /
rāma niścayavānbhūtvā dūre tyakṣyasi vāsanām

manomanananirmāṇamātrameva jagattrayam /
sarvamutsṛjya śāntātmā svātmanyeva nivatsyasi

madvākyārthāvadhānastho manovyādhicikitsane /
vivekauṣadhaleśena prayatnaṃ ca kariṣyasi

evaṃ sthite jagadrūpaṃ cittameveha jṛmbhate /
na vidyate śarīrādi sikatāntaratailavat

cittameva hi saṃsāro rāgādikleśadūṣitam /
tadaiva tairvinirmuktaṃ bhavānta iti kathyate

cittaṃ sādhyaṃ pālanīyaṃ vicāryaṃ kāryamāryavat /
āhāryaṃ vyavahāryaṃ ca saṃcāryaṃ dhāryamādarāt

sarvamabhyantare cittaṃ bibharti trijagannabhaḥ /
ahamāpūramiva tadyathākālaṃ vijṛmbhate

yo'yaṃ cittasya cidbhāgaḥ saiṣā sarvārthabījatā /
yaścāsya jaḍabhāgaśca tajjagatso'ṅga saṃbhramaḥ

avidyamānamevedamādisarge dharādikam /
nirākṛtirajaḥ svapnaṃ paśyatīva na paśyati

sargādidīrghasaṃvityā śailādijaḍasaṃvidā /
sūkṣmaṃ sūkṣmavidā ceti dehaṃ śūnyaṃ na vāstavam

sarvagenātmanā vyāptaṃ svacetyātmavapurmanaḥ /
ātataṃ saumya vimalaṃ vārīva ravitejasā

cittabālo jagadyakṣaṃ mithyā paśyatyabodhataḥ /
bodhito'sau paraṃ rūpaṃ svaṃ paśyati nirāmayam

yathātmā dṛśyatāmeti dvitvaikyabhramadāyinīm /
śrṛṇu tatte pravakṣyāmi vakṣyamāṇakathāgamaiḥ

yatkathyate hi hṛdayaṃgamayopamāna-
yuktyā girā madhurayuktapadārthayā ca /
śrotustadaṅga hṛdayaṃ parito visāri
vyāpnoti tailamiva vāriṇi vārya śaṅkām

tyaktopamānamamanojñapadaṃ durāpaṃ
kṣubdhaṃ dharāvidhuritaṃ vinigīrṇavarṇam /
śroturna yāti hṛdayaṃ pravināśameti
vākyaṃ kilājyamiva bhasmani hūyamānam

ākhyānakāni bhuvi yāni kathāśca yā yā
yadyatprameyamucitaṃ paripelavaṃ vā /
dṛṣṭāntadṛṣṭikathanena tadeti sādho
prākāśyamāśu bhuvanaṃ sitaraśmineva

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe sūcyupākhyāne manoṅkurotpattikathanaṃ nāma caturaśītitamaḥ sargaḥ