યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.84

ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં મયાખ્યાનમનિન્દિતમ્ ।
કર્કટ્યા હિમરાક્ષસ્યા યથાવદનુપૂર્વશઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
હિમવદ્ગહ્વરે પ્રોત્થા સા કથં કૃષ્ણરાક્ષસી ।
બભૂવ કર્કટી નામ્ના યથાવદ્વદ મે પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કુલાનિ સન્ત્યનેકાનિ રાક્ષસાનાં સ્વભાવતઃ ।
તાનિ શુક્લાનિ કૃષ્ણાનિ હરિતાન્યુજ્જ્વલાનિ ચ

કર્કટપ્રાણિસાદૃશ્યાત્કર્કટો નામ રાક્ષસઃ ।
બભૂવ તજ્જા સા કૃષ્ણા કર્કટી કર્કટાકૃતિઃ

કર્કટીપ્રશ્નસંસ્મૃત્યા મયૈષા કથિતા તવ ।
અધ્યાત્મોક્તિપ્રસઙ્ગેન વિશ્વરૂપનિરૂપણે

સંપન્નમેવ મે કસ્માદસંપન્નમિવ સ્ફુટમ્ ।
ઇદં જગદનાદ્યન્તાત્પદાત્પરમકારણાત્

પ્લાવિન્યો વીચયો વારિણ્યન્યાનન્યાઃ સ્થિતા યથા ।
વર્તમાના અપિ પરે સૃષ્ટયઃ સંસ્થિતાસ્તથા

અજ્વલન્નેવ કાષ્ઠેષુ વહ્નિરર્થક્રિયાં યથા ।
કરોતિ મર્કટાદીનાં શીતાપહરણાદિકમ્

સમં સૌમ્યત્વમજહદેવ નિત્યોદયસ્થિતિ ।
તથા બ્રહ્મ કરોતીદં નાના કર્તેવ સજ્જગત્

અપ્યનાગત એવાયમેવં સર્ગ ઉપાગતઃ ।
ભોઃ શાલભઞ્જિકાસંવિદ્દારુણ્યેવ મુધોદિતા

બીજે યથાઽનન્યદપિ ફલાદ્યન્યદિવોદિતમ્ ।
ચિતૌ તથાઽનન્યદપિ ચેત્યમન્યદિવોદિતમ્

અચ્છેદાદેકસત્તાયા ન ભેદઃ ફલબીજયોઃ ।
ચિચ્ચેત્યયોશ્ચ વાર્યૂર્મ્યોરિવ વસ્તુનિ કશ્ચન

અવિચારાત્કુતો ભેદો નૈતયોરુપપદ્યતે ।
યતઃકુતશ્ચિદુદિતઃ સ વિચારેણ નશ્યતિ

ભ્રાન્તિરેષા યથાઽઽયાતા તથા યાતુ રઘૂદ્વહ ।
જ્ઞાસ્યસે તત્પ્રબુદ્ધસ્ત્વમેનાં કેવલમુત્સૃજ

ભ્રાન્તિગ્રન્થૌ વિત્રુટિતે મદુક્તિશ્રવણાત્તતઃ ।
જ્ઞાનશબ્દાર્થભેદાનાં વસ્તુ જ્ઞાસ્યસ્યલં સ્વયમ્

ચિત્તાદિયમનર્થશ્રીસ્તચ્ચ સા ચેતરા ચ તે ।
મદુક્તિશ્રવણાદેવ શાન્તિમેષ્યત્યસંશયમ્

બ્રહ્મણઃ સર્વમુત્પન્નં સર્વં બ્રહ્મૈવમેતિ ચ ।
મદ્ગીર્ભિઃ સંપ્રબુદ્ધઃ સન્ જ્ઞાસ્યસ્યલમનિન્દિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તસ્માદિયમિતિ બ્રહન્વ્યતિરેકાર્થપઞ્ચમી ।
નનુ કિં વિદ્ધિ દેવેશાદભિન્નં સર્વમિત્યપિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઉપદેશાય શાસ્ત્રેષુ જાતઃ શબ્દોઽથવાર્થજઃ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસંખ્યાલક્ષણપક્ષવાન્

ભેદો દૃશ્યત એવાયં વ્યવહારાન્ન વાસ્તવઃ ।
વેતાલો બાલકસ્યેવ કાર્યાર્થં પરિકલ્પિતઃ

દ્વૈતૈક્યમપિ નો યસ્યાં તથા ભૂતાર્થસંસ્થિતૌ ।
અસ્તિ તસ્યામીદૃશઃ સ્યાત્કુતઃ સંકલ્પવિપ્લવઃ

કાર્યકારણભાવો હિ તથા સ્વસ્વામિલક્ષણમ્ ।
હેતુશ્ચ હેતુમાંશ્ચૈવાવયવાવયવિક્રમઃ

વ્યતિરેકાવ્યતિરેકૌ પરિણામાદિવિભ્રમઃ ।
તથા ભાવવિલાસાદિ વિદ્યાવિદ્યે સુખાસુખે

એવમાદિમયી મિથ્યાસંકલ્પકલના મિતા ।
અજ્ઞાનામવબોધાર્થં નતુ ભેદોઽસ્તિ વસ્તુનિ

અવિબોધાદયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે ।
જ્ઞાતે સંશાન્તકલનં મૌનમેવાવશિષ્યતે

સર્વમેકમનાદ્યન્તમવિભાગમખણ્ડિતમ્ ।
ઇતિ જ્ઞાસ્યસિ સિદ્ધાન્તં કાલે બોધમુપાગતઃ

વિવદન્તે હ્યસંબુદ્ધાઃ સ્વવિકલ્પવિજૃમ્ભિતૈઃ ।
ઉપદેશાદયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે

વાચ્યવાચકસંબોધો વિના દ્વૈતં ન સિદ્ધ્યતિ ।
નચ દ્વૈતં સંભવતિ મૌનં વાપાદયત્યલમ્

મહાવાક્યાર્થનિષ્ઠાન્તાં બુદ્ધિં કૃત્વા રઘૂદ્વહ ।
વચોભેદમનાદૃત્ય યદિદં વચ્મિ તે શ્રૃણુ

યતઃકુતશ્ચિદુચ્છ્રાયં ગન્ધર્વપુરવન્મનઃ ।
ભ્રાન્તિમાત્રં તનોતીદં જગદાખ્યં સ્વજૃમ્ભણમ્

યથા ચેતસ્તનોતીમાં જગન્માયાં તથાનઘ ।
શ્રૃણુ ત્વં કથયામીદં દૃષ્ટાન્તં દૃષ્ટિવેદનમ્

યં શ્રુત્વા સર્વમેવેદં ભ્રાન્તિમાત્રમિતિ સ્વયમ્ ।
રામ નિશ્ચયવાન્ભૂત્વા દૂરે ત્યક્ષ્યસિ વાસનામ્

મનોમનનનિર્માણમાત્રમેવ જગત્ત્રયમ્ ।
સર્વમુત્સૃજ્ય શાન્તાત્મા સ્વાત્મન્યેવ નિવત્સ્યસિ

મદ્વાક્યાર્થાવધાનસ્થો મનોવ્યાધિચિકિત્સને ।
વિવેકૌષધલેશેન પ્રયત્નં ચ કરિષ્યસિ

એવં સ્થિતે જગદ્રૂપં ચિત્તમેવેહ જૃમ્ભતે ।
ન વિદ્યતે શરીરાદિ સિકતાન્તરતૈલવત્

ચિત્તમેવ હિ સંસારો રાગાદિક્લેશદૂષિતમ્ ।
તદૈવ તૈર્વિનિર્મુક્તં ભવાન્ત ઇતિ કથ્યતે

ચિત્તં સાધ્યં પાલનીયં વિચાર્યં કાર્યમાર્યવત્ ।
આહાર્યં વ્યવહાર્યં ચ સંચાર્યં ધાર્યમાદરાત્

સર્વમભ્યન્તરે ચિત્તં બિભર્તિ ત્રિજગન્નભઃ ।
અહમાપૂરમિવ તદ્યથાકાલં વિજૃમ્ભતે

યોઽયં ચિત્તસ્ય ચિદ્ભાગઃ સૈષા સર્વાર્થબીજતા ।
યશ્ચાસ્ય જડભાગશ્ચ તજ્જગત્સોઽઙ્ગ સંભ્રમઃ

અવિદ્યમાનમેવેદમાદિસર્ગે ધરાદિકમ્ ।
નિરાકૃતિરજઃ સ્વપ્નં પશ્યતીવ ન પશ્યતિ

સર્ગાદિદીર્ઘસંવિત્યા શૈલાદિજડસંવિદા ।
સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મવિદા ચેતિ દેહં શૂન્યં ન વાસ્તવમ્

સર્વગેનાત્મના વ્યાપ્તં સ્વચેત્યાત્મવપુર્મનઃ ।
આતતં સૌમ્ય વિમલં વારીવ રવિતેજસા

ચિત્તબાલો જગદ્યક્ષં મિથ્યા પશ્યત્યબોધતઃ ।
બોધિતોઽસૌ પરં રૂપં સ્વં પશ્યતિ નિરામયમ્

યથાત્મા દૃશ્યતામેતિ દ્વિત્વૈક્યભ્રમદાયિનીમ્ ।
શ્રૃણુ તત્તે પ્રવક્ષ્યામિ વક્ષ્યમાણકથાગમૈઃ

યત્કથ્યતે હિ હૃદયંગમયોપમાન-
યુક્ત્યા ગિરા મધુરયુક્તપદાર્થયા ચ ।
શ્રોતુસ્તદઙ્ગ હૃદયં પરિતો વિસારિ
વ્યાપ્નોતિ તૈલમિવ વારિણિ વાર્ય શઙ્કામ્

ત્યક્તોપમાનમમનોજ્ઞપદં દુરાપં
ક્ષુબ્ધં ધરાવિધુરિતં વિનિગીર્ણવર્ણમ્ ।
શ્રોતુર્ન યાતિ હૃદયં પ્રવિનાશમેતિ
વાક્યં કિલાજ્યમિવ ભસ્મનિ હૂયમાનમ્

આખ્યાનકાનિ ભુવિ યાનિ કથાશ્ચ યા યા
યદ્યત્પ્રમેયમુચિતં પરિપેલવં વા ।
દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટિકથનેન તદેતિ સાધો
પ્રાકાશ્યમાશુ ભુવનં સિતરશ્મિનેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે સૂચ્યુપાખ્યાને મનોઙ્કુરોત્પત્તિકથનં નામ ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ