Yoga Vasistha · Chapter 3.70

saptatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
atha bhūdharaśṛṅgābhā sā mahākṛṣṇarākṣasī /
kajjalāmbudalekheva tānavaṃ gantumudyatā

babhūvābhropamākārā tato viṭaparūpiṇī /
puṃspramāṇā tato'pyāsīdathābhūddhastamātrikā

tataḥ prādeśamātrā sā tato'pyaṅgulirūpiṇī /
tato māṣaśamītulyā tataḥ sūcī babhūva ha

tataḥ kauśeyasūcitvaṃ padmakesarasundarī /
prāpa sā śikharākārā saṃkalpādririvāṇutām

rarāja sūcikā kṛṣṇā sūkṣmāyasamanāyasī /
puryaṣṭakena calitā vyomagā vyomavāsinī

sūcī dṛśyata evāsau natvayo nāma vidyate/ /
saṃvidbhramakule caiṣā svalpasūcīva lakṣyate

ratnasūcīva masṛṇā manomananasaṃyutā /
vaidūryaraśmilekheva bhānusaṃtānasundarī/

kajjalāmbhodasaṃkalkalateva pavanāhṛtā /
sūkṣmarandhrekṣaṇasvacchadṛṣṭajyotiḥkanīnikā

sumukhagrāhyarūpeṇa ślakṣṇapucchaśikhāṇunā /
tadā vaipulyaśāntyarthaṃ paraṃ maunavrataṃ gatā

sudūrāddīpavadṛṣṭaṃ khatanmātratvamāgatā /
dūrādeva manojñena prodgirantī mukhena kham

kuñcitekṣaṇasaṃdṛśyā dīrghadīpāṃśukomalā /
sadyaḥsnātasamutsannabālavālavilāsinī

tanturbisādivoḍḍīnā bāhyasaṃcārakautukāt /
brahmanāḍirivodyuktā bahīrandhraṃ susundarī

niyatendriyaśaktiḥ sā jīvenaiva bahiḥsthitā /
bauddhatārkikavijñānasaṃtānavadalakṣitā

śūnyasiddhārthasavikā randhrānīlamayā'ravā /
adṛśyayā jīvasūcyā saṃtatānusṛtā sthitā

kalākalanadharmiṇyā vāsanāmātrasārayā /
kṣīṇadīpāṃśusūcīvattīkṣṇayānupalabhyayā

grāsārthaṃ sūcitāṃ yātā saivāsthā nopayujyate /
vicāritaṃ tayā naitadaho maurkhyavijṛmbhitam

sāgrā saṃcintayāmāsa na sūcīrūpatucchatām/
cittamīhitamevaikaṃ paśyantyāste nirarthakam

avicāryaiva sūcitvaṃ tayā mūḍhadhiyā''sthitam/
nānarthabuddheḥ sphurati pūrvāparavicāraṇā

svārthakriyograsāmarthyādyāti bhāvanayānyatām /
padārtho'bhimatāṃśāḍhyo niḥśvāseneva darpaṇaḥ

sūcībhāvaṃ prapannāyāstyajantyāḥ pīvaraṃ vapuḥ /
mahāmaraṇamapyasyā rākṣasyāḥ susukhaṃ sthitam

ekavastvatirāgāṇāmaho nu viṣamā gatiḥ /
deho'pi tṛṇavattyakto rākṣasyā nijayecchayā

ekavastvatigandhena bhraśyantyanyā hi saṃvidaḥ /
rākṣasyā grāsagandhena dehanāśo'pi nekṣitaḥ

nāśo'pi sukhayatyajñamekavastvatirāgiṇam /
sūcībhūtā videhāpi parituṣṭaiva rākṣasī

anyā vabhūva lagnā sā tathā jīvaviṣūcikā /
vyomātmikā nirākārā vyomavṛttiśarīrakā

tejastanupravāhābhā prāṇatantumayātmikā /
mūlasaṃvedanākārā candrārkāṃśukasundarī

pṛthagevāsidhārābhā paramāṇvavalīya sā /
kausumī gandhalekheva kalā kalanarūpiṇī

pāpātmikā manovṛttiḥ so hi tasyāstathā sthitā /
paraprāṇavaśādeva paramārthaparāyaṇā

evamasyāstanurjātā sūcīdvayamayī hi sā /
nīhārāṃśukavattanvī kārpāsāṃśusupelavā

tanudvayena tenāsau praviśya hṛdayaṃ nṛṇām /
vedhayantī tataḥ krūrā prababhrāma diśo daśa

sarvaḥ svasaṃkalpavaśāllaghurbhavati vā guruḥ /
karkaṭyograṃ vapustyaktvā sūcītvamurarīkṛtam

tuccho'pyartho'lpasattvānāṃ gacchati prārthanīyatām /
sūcīvṛttapiśācītvaṃ rākṣasyā tapasā sthitam

api puṇyaśarīrāṇāṃ jātibandho na śāmyati //
tanusūcīpiśācītvaṃ rākṣasyā tapasārjitam

tasyāṃ digantabhramaṇe pravṛttāyāṃ mahānilaiḥ /
tatraiva sā tanuḥ sthūlā galitā śaradabhravat

kasyacidvivaśāṅgasya kṣīṇasya vipulasya ca /
praviśyāntarvātasūcirbhavatyativiṣūcikā

kasyacittanudehasya svasthasya sudhiyo'pi vā /
praviśya jīvasūcitve bhavatyantarviṣūcikā

evaṃ kvacittṛpyati sā durbuddhihṛdayāsthitā /
kvaciducchedyate puṇyairmantrauṣadhitapaḥkramaiḥ

āsīdbahūni varṣāṇi bhramaṇaikaparāyaṇā /
dehadvayena gacchantī vyomni bhūmitale tathā

rajastirohitā bhūmau haste'ṅgulitirohitā /
prabhātirohitā vyomni vastre sūtratirohitā

antaḥsthasnāyusariti durbhage pāṃśupāṇḍure /
śuṣkarekhāsaritkhāte sūkṣmarekhājarattṛṇe

arthahīne gatacchāye śūnyā ucchvāsakāriṇī /
makṣikāvātaharite śrīvṛkṣaparivarjite

sthūlāsthigranthivalite nityakampasphurattame /
anātmīyācchanīhāre'śuddhāṃśukakṛtabhrame

kiṇasthāṇvaṅgaviśrāntamakṣikāpikavāyase /
raukṣarūḍharasadvāte vilolāṅguliśākhini

mālābhralekhāsaṃsāre svāṅgulivraṇagartake /
spandāvaśyāyapṛṣati padavalmīkaparvate

kacatyāśu jalabhrāntau nakhājagarakarkaśe /
kvācitkavisaradbhītabhītayūkakupānthake

virūpāśuṣkasaṃdaṣṭavīṭikāpūtipalvale /
madhyasthalekhamārgaughaśītaśvasanagocare

grastayūkānaraughāsṛkpūrṇasṛkkinakhāsyatām /
dadhatāṅguṣṭhapakṣeṇa krānte sarvatra yāyinī

nānāviracanācitrapaṭapattanagāminī /
gamāgamapariśrāntā tatrātyantacirādhvagā

nagarānagare vyastasūtrabhāṇḍaikabhāriṇī /
tapte kalevarāraṇye balīvardāpavartinī

guptā viśramaṇāyaiva manākkaraparicyutā /
tantuprotā mukhākṛṣṭiḥ khinnā kvāpi vilīyate/

vedhanaṃ karmasaṃśliṣṭā kaṭhināpi na sākarot /
na hi tīkṣṇo bahiḥ kāryo nijatvaṃ vijahāti cet

sāyaḥsūcī manaḥsūcyā valitā vijahāra ha /
dikṣvāśeva śilāgurvī nāvāṅgapalitā satī

visasāra diganteṣu sāntaḥkaraṇasattayā /
tuṣalekheva pavanaśaktyā saṃsṛtirūpayā

mukhena sūkṣmasūtrāntaṃ carantīva parombhitam /
parapūrodyamenāśu jāteva hṛdayānvitā

parapūrarasenaiva sūcyā hṛtsuvikāsitam /
anāratapatatsūkṣmasūtrānta iva stambhitā

tīkṣṇairapi cirakṣīṇaṃ pūryate nirvicāraṇā /
dṛṣṭānto'tra kṣaṇātsūcyā pūrito jarjaraḥ paṭaḥ

sūtrāṃśunirgame yogyaṃ sūcyā hṛdayamarjitam /
parapūraṇayaivāśu tejaśca kavitārkaruk

akasmāttena rūḍhena kṣīṇapūreṇa rūpiṇī /
hṛdaye rākṣasī sūciḥ karmaṇā tapyate ca sā

vedhaṃ pūrarayeṇeva karoti svaṃ pracāritā /
prakṛtena nijenāpi vedhāya vyavahāritā

saṃcārayati vastreṣu sūtraṃ caturavedhanāt /
ādīrghavāsanātantuḥ śarīreṣviva cetanām

saṃcāryamāṇavedhena dhāvantīvākṣipātane /
adarśitamukhā eva durjanā marmavedhinaḥ

kaṇṭhavastradalaprotā vedhākṣṇā mukhamīkṣate /
kathametā bhinadmīti tīkṣṇānāmetadīpsitam

samameva ca kauśeye kṣaume ca vasane sṛtā /
jaḍaḥ ka iva vā nāma guṇāguṇamapekṣate

sā dadhānā tataṃ sūtramaṅguṣṭhāṅgulipīḍitā /
āntratantumivāmāntamudgirantī nirīkṣate

tīkṣṇāpyahṛdayatvena saraseṣvaraseṣvavit /
sūtritāpi padārtheṣu viśatyarasagāminī

agardatī mukhaprotā sutīkṣṇāpi ca tāpidhīḥ /
suvedhitāpyahṛdayā rājaputryāpi durbhagā

vinā parāpakāreṇa tīkṣṇā maraṇamīhate /
vedanādrodhitā sūcī karmapāśe pralambate/

śete kiṃśyāmamaitryeva dūre karaparicyutā /
svarūpasadṛśaṃ mitraṃ kasmai nāma na rocate

miśritā mūḍhacittānāṃ vṛttibhiḥ prākṛte jane /
tiṣṭhatyātmasamāṃ ko hi saṃgatiṃ tyaktumicchati // ६८,
bhavatyayaskāravittau saṃtyajyāntardhigāminī /
bhastrāvātairvicalitā gaganādutpatonmukhī

prāṇāpānapravāhasthahṛtpadmāntaracāriṇī /
duḥkhaśaktirmahāghorā jīvaśaktirivoditā

samānavaiparītyena samānasamagāminī /
udānaviparītatvādudānasamagāminī

vyānasthā vyādhijananī sarvāṅgarasacāriṇī /
hṛtkaṇṭhe śūlapavane vaivarṇyonmādakāriṇī

prāyaśo'vikahastasthā suptorṇā gandhakoṭare/
bālahastāṅgulītalpavedhanaikavilāsinī

pādapraviṣṭā rudhirapānopārjanavismitā /
tuṣyatyatitarāṃ gucchabhojanā tucchabhojanaiḥ

śete kardamakośasthā cirakālamadhomukhī /
icchānurūpamāsādya ka ivāspadamujjhati

krauryeṇāpahatātmānaṃ darśayatyupavedhanaiḥ /
utsavādapi nīcānāṃ kalaho'pi sukhāyate

kapardakārdhalābhena kṛpaṇo bahu manyate /
durucchedā hi bhūtānāmahaṃkāracamatkṛtiḥ

sūcikāyugmalabhyena mohitenātmanā nṛṇām /
mṛtimāśaṅkate citrā svārthe nodeti mūḍhatā

vastratantuvibhedena paramāraṇamāśu me /
idaṃ saṃpadyata iti bhavatyantarhi nirmalā

sthāpitā malamādatte yathā mṛddharṣaṇaṃ vinā /
parāparādhavirahādvyādhistasyāḥ pravartate

sūkṣmā'dṛśyā caiva dātrī kṣaṇādvismṛtimeti sā /
tīkṣṇabhedakarī krūrā sūcī ceṣṭeva daivikī

tantuvedhanamātreṇa hato'nya iti toṣitā /
durjano yena tenaiva nāśitenaiti hṛṣṭatām

paṅke majjati yāti khaṃ viharati vyomānilairdiktaṭe
śete pāṃsuṣu bhūtaleṣviva vane paṭṭe gṛhe'ntaḥpure /
haste śrotrasaroruhe'tha mṛduni svecchorṇikākhaṇḍake
randhre kāṣṭhamṛdāṃ ca māti hṛdaye dravyātmaśaktyaiva sā //
śrīvālmīkiruvāca /
ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmakṣaye ravikaraiśca sahājagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe sūcivyavahāravarṇanaṃ nāma saptatitamaḥ sarga.