યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.70

સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ ભૂધરશૃઙ્ગાભા સા મહાકૃષ્ણરાક્ષસી ।
કજ્જલામ્બુદલેખેવ તાનવં ગન્તુમુદ્યતા

બભૂવાભ્રોપમાકારા તતો વિટપરૂપિણી ।
પુંસ્પ્રમાણા તતોઽપ્યાસીદથાભૂદ્ધસ્તમાત્રિકા

તતઃ પ્રાદેશમાત્રા સા તતોઽપ્યઙ્ગુલિરૂપિણી ।
તતો માષશમીતુલ્યા તતઃ સૂચી બભૂવ હ

તતઃ કૌશેયસૂચિત્વં પદ્મકેસરસુન્દરી ।
પ્રાપ સા શિખરાકારા સંકલ્પાદ્રિરિવાણુતામ્

રરાજ સૂચિકા કૃષ્ણા સૂક્ષ્માયસમનાયસી ।
પુર્યષ્ટકેન ચલિતા વ્યોમગા વ્યોમવાસિની

સૂચી દૃશ્યત એવાસૌ નત્વયો નામ વિદ્યતે। ।
સંવિદ્ભ્રમકુલે ચૈષા સ્વલ્પસૂચીવ લક્ષ્યતે

રત્નસૂચીવ મસૃણા મનોમનનસંયુતા ।
વૈદૂર્યરશ્મિલેખેવ ભાનુસંતાનસુન્દરી।

કજ્જલામ્ભોદસંકલ્કલતેવ પવનાહૃતા ।
સૂક્ષ્મરન્ધ્રેક્ષણસ્વચ્છદૃષ્ટજ્યોતિઃકનીનિકા

સુમુખગ્રાહ્યરૂપેણ શ્લક્ષ્ણપુચ્છશિખાણુના ।
તદા વૈપુલ્યશાન્ત્યર્થં પરં મૌનવ્રતં ગતા

સુદૂરાદ્દીપવદૃષ્ટં ખતન્માત્રત્વમાગતા ।
દૂરાદેવ મનોજ્ઞેન પ્રોદ્ગિરન્તી મુખેન ખમ્

કુઞ્ચિતેક્ષણસંદૃશ્યા દીર્ઘદીપાંશુકોમલા ।
સદ્યઃસ્નાતસમુત્સન્નબાલવાલવિલાસિની

તન્તુર્બિસાદિવોડ્ડીના બાહ્યસંચારકૌતુકાત્ ।
બ્રહ્મનાડિરિવોદ્યુક્તા બહીરન્ધ્રં સુસુન્દરી

નિયતેન્દ્રિયશક્તિઃ સા જીવેનૈવ બહિઃસ્થિતા ।
બૌદ્ધતાર્કિકવિજ્ઞાનસંતાનવદલક્ષિતા

શૂન્યસિદ્ધાર્થસવિકા રન્ધ્રાનીલમયાઽરવા ।
અદૃશ્યયા જીવસૂચ્યા સંતતાનુસૃતા સ્થિતા

કલાકલનધર્મિણ્યા વાસનામાત્રસારયા ।
ક્ષીણદીપાંશુસૂચીવત્તીક્ષ્ણયાનુપલભ્યયા

ગ્રાસાર્થં સૂચિતાં યાતા સૈવાસ્થા નોપયુજ્યતે ।
વિચારિતં તયા નૈતદહો મૌર્ખ્યવિજૃમ્ભિતમ્

સાગ્રા સંચિન્તયામાસ ન સૂચીરૂપતુચ્છતામ્।
ચિત્તમીહિતમેવૈકં પશ્યન્ત્યાસ્તે નિરર્થકમ્

અવિચાર્યૈવ સૂચિત્વં તયા મૂઢધિયાઽઽસ્થિતમ્।
નાનર્થબુદ્ધેઃ સ્ફુરતિ પૂર્વાપરવિચારણા

સ્વાર્થક્રિયોગ્રસામર્થ્યાદ્યાતિ ભાવનયાન્યતામ્ ।
પદાર્થોઽભિમતાંશાઢ્યો નિઃશ્વાસેનેવ દર્પણઃ

સૂચીભાવં પ્રપન્નાયાસ્ત્યજન્ત્યાઃ પીવરં વપુઃ ।
મહામરણમપ્યસ્યા રાક્ષસ્યાઃ સુસુખં સ્થિતમ્

એકવસ્ત્વતિરાગાણામહો નુ વિષમા ગતિઃ ।
દેહોઽપિ તૃણવત્ત્યક્તો રાક્ષસ્યા નિજયેચ્છયા

એકવસ્ત્વતિગન્ધેન ભ્રશ્યન્ત્યન્યા હિ સંવિદઃ ।
રાક્ષસ્યા ગ્રાસગન્ધેન દેહનાશોઽપિ નેક્ષિતઃ

નાશોઽપિ સુખયત્યજ્ઞમેકવસ્ત્વતિરાગિણમ્ ।
સૂચીભૂતા વિદેહાપિ પરિતુષ્ટૈવ રાક્ષસી

અન્યા વભૂવ લગ્ના સા તથા જીવવિષૂચિકા ।
વ્યોમાત્મિકા નિરાકારા વ્યોમવૃત્તિશરીરકા

તેજસ્તનુપ્રવાહાભા પ્રાણતન્તુમયાત્મિકા ।
મૂલસંવેદનાકારા ચન્દ્રાર્કાંશુકસુન્દરી

પૃથગેવાસિધારાભા પરમાણ્વવલીય સા ।
કૌસુમી ગન્ધલેખેવ કલા કલનરૂપિણી

પાપાત્મિકા મનોવૃત્તિઃ સો હિ તસ્યાસ્તથા સ્થિતા ।
પરપ્રાણવશાદેવ પરમાર્થપરાયણા

એવમસ્યાસ્તનુર્જાતા સૂચીદ્વયમયી હિ સા ।
નીહારાંશુકવત્તન્વી કાર્પાસાંશુસુપેલવા

તનુદ્વયેન તેનાસૌ પ્રવિશ્ય હૃદયં નૃણામ્ ।
વેધયન્તી તતઃ ક્રૂરા પ્રબભ્રામ દિશો દશ

સર્વઃ સ્વસંકલ્પવશાલ્લઘુર્ભવતિ વા ગુરુઃ ।
કર્કટ્યોગ્રં વપુસ્ત્યક્ત્વા સૂચીત્વમુરરીકૃતમ્

તુચ્છોઽપ્યર્થોઽલ્પસત્ત્વાનાં ગચ્છતિ પ્રાર્થનીયતામ્ ।
સૂચીવૃત્તપિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા તપસા સ્થિતમ્

અપિ પુણ્યશરીરાણાં જાતિબન્ધો ન શામ્યતિ ॥
તનુસૂચીપિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા તપસાર્જિતમ્

તસ્યાં દિગન્તભ્રમણે પ્રવૃત્તાયાં મહાનિલૈઃ ।
તત્રૈવ સા તનુઃ સ્થૂલા ગલિતા શરદભ્રવત્

કસ્યચિદ્વિવશાઙ્ગસ્ય ક્ષીણસ્ય વિપુલસ્ય ચ ।
પ્રવિશ્યાન્તર્વાતસૂચિર્ભવત્યતિવિષૂચિકા

કસ્યચિત્તનુદેહસ્ય સ્વસ્થસ્ય સુધિયોઽપિ વા ।
પ્રવિશ્ય જીવસૂચિત્વે ભવત્યન્તર્વિષૂચિકા

એવં ક્વચિત્તૃપ્યતિ સા દુર્બુદ્ધિહૃદયાસ્થિતા ।
ક્વચિદુચ્છેદ્યતે પુણ્યૈર્મન્ત્રૌષધિતપઃક્રમૈઃ

આસીદ્બહૂનિ વર્ષાણિ ભ્રમણૈકપરાયણા ।
દેહદ્વયેન ગચ્છન્તી વ્યોમ્નિ ભૂમિતલે તથા

રજસ્તિરોહિતા ભૂમૌ હસ્તેઽઙ્ગુલિતિરોહિતા ।
પ્રભાતિરોહિતા વ્યોમ્નિ વસ્ત્રે સૂત્રતિરોહિતા

અન્તઃસ્થસ્નાયુસરિતિ દુર્ભગે પાંશુપાણ્ડુરે ।
શુષ્કરેખાસરિત્ખાતે સૂક્ષ્મરેખાજરત્તૃણે

અર્થહીને ગતચ્છાયે શૂન્યા ઉચ્છ્વાસકારિણી ।
મક્ષિકાવાતહરિતે શ્રીવૃક્ષપરિવર્જિતે

સ્થૂલાસ્થિગ્રન્થિવલિતે નિત્યકમ્પસ્ફુરત્તમે ।
અનાત્મીયાચ્છનીહારેઽશુદ્ધાંશુકકૃતભ્રમે

કિણસ્થાણ્વઙ્ગવિશ્રાન્તમક્ષિકાપિકવાયસે ।
રૌક્ષરૂઢરસદ્વાતે વિલોલાઙ્ગુલિશાખિનિ

માલાભ્રલેખાસંસારે સ્વાઙ્ગુલિવ્રણગર્તકે ।
સ્પન્દાવશ્યાયપૃષતિ પદવલ્મીકપર્વતે

કચત્યાશુ જલભ્રાન્તૌ નખાજગરકર્કશે ।
ક્વાચિત્કવિસરદ્ભીતભીતયૂકકુપાન્થકે

વિરૂપાશુષ્કસંદષ્ટવીટિકાપૂતિપલ્વલે ।
મધ્યસ્થલેખમાર્ગૌઘશીતશ્વસનગોચરે

ગ્રસ્તયૂકાનરૌઘાસૃક્પૂર્ણસૃક્કિનખાસ્યતામ્ ।
દધતાઙ્ગુષ્ઠપક્ષેણ ક્રાન્તે સર્વત્ર યાયિની

નાનાવિરચનાચિત્રપટપત્તનગામિની ।
ગમાગમપરિશ્રાન્તા તત્રાત્યન્તચિરાધ્વગા

નગરાનગરે વ્યસ્તસૂત્રભાણ્ડૈકભારિણી ।
તપ્તે કલેવરારણ્યે બલીવર્દાપવર્તિની

ગુપ્તા વિશ્રમણાયૈવ મનાક્કરપરિચ્યુતા ।
તન્તુપ્રોતા મુખાકૃષ્ટિઃ ખિન્ના ક્વાપિ વિલીયતે।

વેધનં કર્મસંશ્લિષ્ટા કઠિનાપિ ન સાકરોત્ ।
ન હિ તીક્ષ્ણો બહિઃ કાર્યો નિજત્વં વિજહાતિ ચેત્

સાયઃસૂચી મનઃસૂચ્યા વલિતા વિજહાર હ ।
દિક્ષ્વાશેવ શિલાગુર્વી નાવાઙ્ગપલિતા સતી

વિસસાર દિગન્તેષુ સાન્તઃકરણસત્તયા ।
તુષલેખેવ પવનશક્ત્યા સંસૃતિરૂપયા

મુખેન સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તં ચરન્તીવ પરોમ્ભિતમ્ ।
પરપૂરોદ્યમેનાશુ જાતેવ હૃદયાન્વિતા

પરપૂરરસેનૈવ સૂચ્યા હૃત્સુવિકાસિતમ્ ।
અનારતપતત્સૂક્ષ્મસૂત્રાન્ત ઇવ સ્તમ્ભિતા

તીક્ષ્ણૈરપિ ચિરક્ષીણં પૂર્યતે નિર્વિચારણા ।
દૃષ્ટાન્તોઽત્ર ક્ષણાત્સૂચ્યા પૂરિતો જર્જરઃ પટઃ

સૂત્રાંશુનિર્ગમે યોગ્યં સૂચ્યા હૃદયમર્જિતમ્ ।
પરપૂરણયૈવાશુ તેજશ્ચ કવિતાર્કરુક્

અકસ્માત્તેન રૂઢેન ક્ષીણપૂરેણ રૂપિણી ।
હૃદયે રાક્ષસી સૂચિઃ કર્મણા તપ્યતે ચ સા

વેધં પૂરરયેણેવ કરોતિ સ્વં પ્રચારિતા ।
પ્રકૃતેન નિજેનાપિ વેધાય વ્યવહારિતા

સંચારયતિ વસ્ત્રેષુ સૂત્રં ચતુરવેધનાત્ ।
આદીર્ઘવાસનાતન્તુઃ શરીરેષ્વિવ ચેતનામ્

સંચાર્યમાણવેધેન ધાવન્તીવાક્ષિપાતને ।
અદર્શિતમુખા એવ દુર્જના મર્મવેધિનઃ

કણ્ઠવસ્ત્રદલપ્રોતા વેધાક્ષ્ણા મુખમીક્ષતે ।
કથમેતા ભિનદ્મીતિ તીક્ષ્ણાનામેતદીપ્સિતમ્

સમમેવ ચ કૌશેયે ક્ષૌમે ચ વસને સૃતા ।
જડઃ ક ઇવ વા નામ ગુણાગુણમપેક્ષતે

સા દધાના તતં સૂત્રમઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપીડિતા ।
આન્ત્રતન્તુમિવામાન્તમુદ્ગિરન્તી નિરીક્ષતે

તીક્ષ્ણાપ્યહૃદયત્વેન સરસેષ્વરસેષ્વવિત્ ।
સૂત્રિતાપિ પદાર્થેષુ વિશત્યરસગામિની

અગર્દતી મુખપ્રોતા સુતીક્ષ્ણાપિ ચ તાપિધીઃ ।
સુવેધિતાપ્યહૃદયા રાજપુત્ર્યાપિ દુર્ભગા

વિના પરાપકારેણ તીક્ષ્ણા મરણમીહતે ।
વેદનાદ્રોધિતા સૂચી કર્મપાશે પ્રલમ્બતે।

શેતે કિંશ્યામમૈત્ર્યેવ દૂરે કરપરિચ્યુતા ।
સ્વરૂપસદૃશં મિત્રં કસ્મૈ નામ ન રોચતે

મિશ્રિતા મૂઢચિત્તાનાં વૃત્તિભિઃ પ્રાકૃતે જને ।
તિષ્ઠત્યાત્મસમાં કો હિ સંગતિં ત્યક્તુમિચ્છતિ ॥ ૬૮,
ભવત્યયસ્કારવિત્તૌ સંત્યજ્યાન્તર્ધિગામિની ।
ભસ્ત્રાવાતૈર્વિચલિતા ગગનાદુત્પતોન્મુખી

પ્રાણાપાનપ્રવાહસ્થહૃત્પદ્માન્તરચારિણી ।
દુઃખશક્તિર્મહાઘોરા જીવશક્તિરિવોદિતા

સમાનવૈપરીત્યેન સમાનસમગામિની ।
ઉદાનવિપરીતત્વાદુદાનસમગામિની

વ્યાનસ્થા વ્યાધિજનની સર્વાઙ્ગરસચારિણી ।
હૃત્કણ્ઠે શૂલપવને વૈવર્ણ્યોન્માદકારિણી

પ્રાયશોઽવિકહસ્તસ્થા સુપ્તોર્ણા ગન્ધકોટરે।
બાલહસ્તાઙ્ગુલીતલ્પવેધનૈકવિલાસિની

પાદપ્રવિષ્ટા રુધિરપાનોપાર્જનવિસ્મિતા ।
તુષ્યત્યતિતરાં ગુચ્છભોજના તુચ્છભોજનૈઃ

શેતે કર્દમકોશસ્થા ચિરકાલમધોમુખી ।
ઇચ્છાનુરૂપમાસાદ્ય ક ઇવાસ્પદમુજ્ઝતિ

ક્રૌર્યેણાપહતાત્માનં દર્શયત્યુપવેધનૈઃ ।
ઉત્સવાદપિ નીચાનાં કલહોઽપિ સુખાયતે

કપર્દકાર્ધલાભેન કૃપણો બહુ મન્યતે ।
દુરુચ્છેદા હિ ભૂતાનામહંકારચમત્કૃતિઃ

સૂચિકાયુગ્મલભ્યેન મોહિતેનાત્મના નૃણામ્ ।
મૃતિમાશઙ્કતે ચિત્રા સ્વાર્થે નોદેતિ મૂઢતા

વસ્ત્રતન્તુવિભેદેન પરમારણમાશુ મે ।
ઇદં સંપદ્યત ઇતિ ભવત્યન્તર્હિ નિર્મલા

સ્થાપિતા મલમાદત્તે યથા મૃદ્ધર્ષણં વિના ।
પરાપરાધવિરહાદ્વ્યાધિસ્તસ્યાઃ પ્રવર્તતે

સૂક્ષ્માઽદૃશ્યા ચૈવ દાત્રી ક્ષણાદ્વિસ્મૃતિમેતિ સા ।
તીક્ષ્ણભેદકરી ક્રૂરા સૂચી ચેષ્ટેવ દૈવિકી

તન્તુવેધનમાત્રેણ હતોઽન્ય ઇતિ તોષિતા ।
દુર્જનો યેન તેનૈવ નાશિતેનૈતિ હૃષ્ટતામ્

પઙ્કે મજ્જતિ યાતિ ખં વિહરતિ વ્યોમાનિલૈર્દિક્તટે
શેતે પાંસુષુ ભૂતલેષ્વિવ વને પટ્ટે ગૃહેઽન્તઃપુરે ।
હસ્તે શ્રોત્રસરોરુહેઽથ મૃદુનિ સ્વેચ્છોર્ણિકાખણ્ડકે
રન્ધ્રે કાષ્ઠમૃદાં ચ માતિ હૃદયે દ્રવ્યાત્મશક્ત્યૈવ સા ॥
શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે સૂચિવ્યવહારવર્ણનં નામ સપ્તતિતમઃ સર્ગ.