Yoga Vasistha · Chapter 3.52

dvipañcāśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
etasminnantare rāma līlovāca sarasvatīm /
śvāsāvaśeṣamālokya mūḍhaṃ bhartāramagragam

pravṛtto dehamutsraṣṭuṃ madbhartāyamihāmbike /
jñaptiruvāca /
evaṃrūpamahārambhe saṃgrāme rāṣṭrasaṃbhrame

saṃpanne'pi sthite'pyuccairvicitrārambhamanthare /
na kiṃcidapi saṃpannaṃ rāṣṭraṃ na ca mahītalam

na sthitaṃ kvacanāpyeva svapnātmakamidaṃ jagat /
tasya tanmaṇḍapasyāntaḥ śavasya nikaṭāmbare

idaṃ bhūrāṣṭramābhāti bhartṛjīvasya te'naghe /
antaḥpuragṛhānte tadidaṃ rāṣṭrānvitodaram

vasiṣṭhavipragehe'ntarvindhyādrigrāmake sthitam /
vasiṣṭhavipragehentaḥ śavagehajagatsthitam

śavagehajagatkukṣāvidaṃ gehajagatsthitam /
evameṣa mahārambho jagattrayamayo bhramaḥ

tvayā mayā'nayā'nena saṃyuktaḥ sārṇavāvaniḥ /
girigrāmakadehāntarmadhye gaganakośake

svātmaiva kacati vyartho na kacatyeva vā kvacit /
tatpadaṃ paramaṃ viddhi nāśotpādavivarjitam

svayaṃ kacitamābhātaṃ śāntaṃ paramanāmayam /
kila maṇḍapagehentaḥ svasvabhāvoditātmani

evamārambhaghanayorapi maṇḍapayostayoḥ /
udare śūnyamākāśamevāsti na jagadbhramaḥ

bhramadraṣṭurabhāve hi kīdṛśī bhramatā bhrame /
nāstyeva bhramasattāto yadasti tadajaṃ padam

bhramo dṛśyamasattasya draṣṭṛdṛśyadaśā kutaḥ /
draṣṭṛdṛśyakramābhāvādadvayaṃ sahajaṃ hi tat

tatpadaṃ paramaṃ viddhi nāśotpādavivarjitam /
svayaṃ kacitamābhātaṃ śāntamādyamanāmayam

kila maṇḍapagehāntaḥ svasvabhāvoditātmani /
viharanti janāstatra svagehe svavyavasthayā

na jagattatra no sargaḥ kaścidapyanubhūyate /
tenāhamajamākāśaṃ jagadityeva vartate

sarvaṃ śūnyātmavijñānaṃ mervādigirijālakam /
nedaṃ kuḍyamayaṃ kiṃcidyathā svapne mahāpuram

deśe prādeśamātre'pi girijālamayānyapi /
vajrasārāṇi khānyeva lakṣāṇi jagato viduḥ

jaganti subahūnyeva saṃbhavantyaṇuke'pi ca /
kadalīpallavānīva saṃniveśena bhūriśaḥ

trijagaccidaṇāvantarasti svapnapuraṃ yathā /
tasyāpyantaścidaṇavasteṣvapyekaikaśo jagat

teṣāṃ yasmiñjagatyeṣa padmo rājā śavaḥ sthitaḥ /
līlā tava sapatnīyaṃ prāptā pūrvatarā śubhe

yadaiva mūrcchāmāyātā līleyaṃ puratastava /
tadaiva bhartuḥ padmasya śavasya nikaṭe sthitā

līlovāca /
kathameṣā purā devi saṃpannā tatra dehinī /
kathaṃ ca tatsapatnīkabhāvamāptavatī sthitā

te cāsyā vada kiṃ rūpaṃ paśyantyatha vadanti kim /
tadgehavaravāstavyāḥ samāseneti me vada

śrīdevyuvāca /
śrṛṇu sarvaṃ samāsena yathāpṛṣṭaṃ vadāmi te /
līle līlāsvavṛttāntamantadaṃ dṛśyadurdaśam

padmastava sa bhartaiṣa bhrāntiṃ tāvattatāmimām /
iyaṃ jaganmayī tasminneva sadmani paśyati

bhrāntiyuddhamidaṃ yuddhameṣā bhrāntirjano'janaḥ /
bhrāntyaivāstīha maraṇameṣa caivaṃ bhramātmakaḥ

bhramakrameṇānenaiva līlāsya dayitā sthitā /
tvaṃ caiṣā ca varārohe svapnamātraṃ varāṅgane

yathā bhavatyāvetasya svapnamātraṃ varāṅgane /
tathā bhavatyorbhartaiṣa tathaivāhamapi svayam

jagacchobhaivedṛśīyaṃ dṛśyametadihocyate /
etadeva parijñātaṃ dṛśyaśabdārthamujptati

evameṣā tvameṣā ca saṃpannaivamasau nṛpaḥ /
ahaṃ cātmani satyatvaṃ gatā sarvatayātmanaḥ

ime vayamihānyonyaṃ saṃpannāścoditā iti /
itthaṃ sarvātmakatayā mahāciddhanasaṃsthiteḥ

evameṣā sthitā rājñī hārihāsavilāsinī /
līlā vilolavadanā navayauvanaśālinī

peśalācāramadhurā madhurodārabhāṣiṇī /
kokilāsvarasaṃkāśā madamanmathamantharā

asitotpalapatrākṣī vṛttapīnapayodharā /
kāntā kāñcanagaurāṅgī pakvabimbaphalādharā

tvatsaṃkalpātmakasyaiṣā yadā bharturmanaḥkalā /
tadā tvatsadṛśākārā sthitaiṣā ciccamatkṛtau

tvadbharturmaraṇe kṣipraṃ samanantarameva hi /
tvadbhartraiṣā puro dṛṣṭā tvatsaṃkalpātmanāmunā

yadādhibhautikaṃ bhāvaṃ ceto'nubhavati svayam /
cetyaṃ sanmayamevāta ātivāhikakalpanam

yadādhibhautikaṃ bhāvaṃ ceto vetti na sanmayam /
ātivāhikasaṃkalpastadā satyopajāyate

atho maraṇasaṃvittyā punarjanmamaye bhrame /
tvaṃ hi saṃviditānena tvayā ca gata eva saḥ

itthaṃ tvāṃ dṛṣṭavāneṣa dṛṣṭaścaiva tvayeti ca /
tvamapyātmani saṃpannā sarvagatvāccidātmanaḥ

brahma sarvagataṃ yasmādyathā yatra yadoditam /
bhavatyāśu tathā tatra svapnaśaktyaiva paśyati

sarvatra sarvaśaktitvādyatra yā śaktirunnayet /
āste tatra tathā bhāti tīvrasaṃvegahetutaḥ

mṛtimohakṣaṇenaiva yadaitau daṃpatī sthitau /
tadaivābhyāmidaṃ buddhaṃ pratibhāsavaśādhṛdi

āvayoḥ pitarāvetāvime vai cāpi mātarau /
deśa eṣa dhanaṃ cedaṃ karmedaṃ pūrvamīdṛśam

āvāṃ vivāhitāvevamevaṃ nāmaikatāṃ gatau /
etayoḥ sāpi janatā yātā tatraiva satyatām

tathaivātrāsti dṛṣṭāntaḥ pratyakṣaṃ svapnavedanam /
ityevaṃbhāvayā līle līlayāhamathārcitā

nāhaṃ syāṃ vidhavetyevaṃ varo datto mayāpyasau /
ityarthena mṛtā pūrvameveha khalu bālikā

bhavatāṃ cetanāṃśānāmahaṃ cetanadharmiṇī /
kuladevī sadā pūjyā svata eva karomyaham

athāsyā jīvako dehātprāṇamārutarūpadhṛk /
manasā calatāṃ prāpto mukhāgratyaktadehakaḥ

tato maraṇamūrcchānte gṛhe'sminneva caitayā /
buddhau bhāvita ākāśe dṛṣṭo jīvātmanā tataḥ

saṃpannaiṣā hariṇanayanā candrabimbānanaśrī-
rmānonnaddhā dayitalalitā kāntamābhoktukāmā /
pūrvasmṛtyā sarabhasamukhī saṃyutā maṇḍalāntaḥ
svapnānte vā'prakṛtivibhavā padminī coditeva

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye līlopākhyāne० maraṇasamanantaradehapratibhāvarṇanaṃ nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ