યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.52

દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે રામ લીલોવાચ સરસ્વતીમ્ ।
શ્વાસાવશેષમાલોક્ય મૂઢં ભર્તારમગ્રગમ્

પ્રવૃત્તો દેહમુત્સ્રષ્ટું મદ્ભર્તાયમિહામ્બિકે ।
જ્ઞપ્તિરુવાચ ।
એવંરૂપમહારમ્ભે સંગ્રામે રાષ્ટ્રસંભ્રમે

સંપન્નેઽપિ સ્થિતેઽપ્યુચ્ચૈર્વિચિત્રારમ્ભમન્થરે ।
ન કિંચિદપિ સંપન્નં રાષ્ટ્રં ન ચ મહીતલમ્

ન સ્થિતં ક્વચનાપ્યેવ સ્વપ્નાત્મકમિદં જગત્ ।
તસ્ય તન્મણ્ડપસ્યાન્તઃ શવસ્ય નિકટામ્બરે

ઇદં ભૂરાષ્ટ્રમાભાતિ ભર્તૃજીવસ્ય તેઽનઘે ।
અન્તઃપુરગૃહાન્તે તદિદં રાષ્ટ્રાન્વિતોદરમ્

વસિષ્ઠવિપ્રગેહેઽન્તર્વિન્ધ્યાદ્રિગ્રામકે સ્થિતમ્ ।
વસિષ્ઠવિપ્રગેહેન્તઃ શવગેહજગત્સ્થિતમ્

શવગેહજગત્કુક્ષાવિદં ગેહજગત્સ્થિતમ્ ।
એવમેષ મહારમ્ભો જગત્ત્રયમયો ભ્રમઃ

ત્વયા મયાઽનયાઽનેન સંયુક્તઃ સાર્ણવાવનિઃ ।
ગિરિગ્રામકદેહાન્તર્મધ્યે ગગનકોશકે

સ્વાત્મૈવ કચતિ વ્યર્થો ન કચત્યેવ વા ક્વચિત્ ।
તત્પદં પરમં વિદ્ધિ નાશોત્પાદવિવર્જિતમ્

સ્વયં કચિતમાભાતં શાન્તં પરમનામયમ્ ।
કિલ મણ્ડપગેહેન્તઃ સ્વસ્વભાવોદિતાત્મનિ

એવમારમ્ભઘનયોરપિ મણ્ડપયોસ્તયોઃ ।
ઉદરે શૂન્યમાકાશમેવાસ્તિ ન જગદ્ભ્રમઃ

ભ્રમદ્રષ્ટુરભાવે હિ કીદૃશી ભ્રમતા ભ્રમે ।
નાસ્ત્યેવ ભ્રમસત્તાતો યદસ્તિ તદજં પદમ્

ભ્રમો દૃશ્યમસત્તસ્ય દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશા કુતઃ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમાભાવાદદ્વયં સહજં હિ તત્

તત્પદં પરમં વિદ્ધિ નાશોત્પાદવિવર્જિતમ્ ।
સ્વયં કચિતમાભાતં શાન્તમાદ્યમનામયમ્

કિલ મણ્ડપગેહાન્તઃ સ્વસ્વભાવોદિતાત્મનિ ।
વિહરન્તિ જનાસ્તત્ર સ્વગેહે સ્વવ્યવસ્થયા

ન જગત્તત્ર નો સર્ગઃ કશ્ચિદપ્યનુભૂયતે ।
તેનાહમજમાકાશં જગદિત્યેવ વર્તતે

સર્વં શૂન્યાત્મવિજ્ઞાનં મેર્વાદિગિરિજાલકમ્ ।
નેદં કુડ્યમયં કિંચિદ્યથા સ્વપ્ને મહાપુરમ્

દેશે પ્રાદેશમાત્રેઽપિ ગિરિજાલમયાન્યપિ ।
વજ્રસારાણિ ખાન્યેવ લક્ષાણિ જગતો વિદુઃ

જગન્તિ સુબહૂન્યેવ સંભવન્ત્યણુકેઽપિ ચ ।
કદલીપલ્લવાનીવ સંનિવેશેન ભૂરિશઃ

ત્રિજગચ્ચિદણાવન્તરસ્તિ સ્વપ્નપુરં યથા ।
તસ્યાપ્યન્તશ્ચિદણવસ્તેષ્વપ્યેકૈકશો જગત્

તેષાં યસ્મિઞ્જગત્યેષ પદ્મો રાજા શવઃ સ્થિતઃ ।
લીલા તવ સપત્નીયં પ્રાપ્તા પૂર્વતરા શુભે

યદૈવ મૂર્ચ્છામાયાતા લીલેયં પુરતસ્તવ ।
તદૈવ ભર્તુઃ પદ્મસ્ય શવસ્ય નિકટે સ્થિતા

લીલોવાચ ।
કથમેષા પુરા દેવિ સંપન્ના તત્ર દેહિની ।
કથં ચ તત્સપત્નીકભાવમાપ્તવતી સ્થિતા

તે ચાસ્યા વદ કિં રૂપં પશ્યન્ત્યથ વદન્તિ કિમ્ ।
તદ્ગેહવરવાસ્તવ્યાઃ સમાસેનેતિ મે વદ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
શ્રૃણુ સર્વં સમાસેન યથાપૃષ્ટં વદામિ તે ।
લીલે લીલાસ્વવૃત્તાન્તમન્તદં દૃશ્યદુર્દશમ્

પદ્મસ્તવ સ ભર્તૈષ ભ્રાન્તિં તાવત્તતામિમામ્ ।
ઇયં જગન્મયી તસ્મિન્નેવ સદ્મનિ પશ્યતિ

ભ્રાન્તિયુદ્ધમિદં યુદ્ધમેષા ભ્રાન્તિર્જનોઽજનઃ ।
ભ્રાન્ત્યૈવાસ્તીહ મરણમેષ ચૈવં ભ્રમાત્મકઃ

ભ્રમક્રમેણાનેનૈવ લીલાસ્ય દયિતા સ્થિતા ।
ત્વં ચૈષા ચ વરારોહે સ્વપ્નમાત્રં વરાઙ્ગને

યથા ભવત્યાવેતસ્ય સ્વપ્નમાત્રં વરાઙ્ગને ।
તથા ભવત્યોર્ભર્તૈષ તથૈવાહમપિ સ્વયમ્

જગચ્છોભૈવેદૃશીયં દૃશ્યમેતદિહોચ્યતે ।
એતદેવ પરિજ્ઞાતં દૃશ્યશબ્દાર્થમુજ્પ્તતિ

એવમેષા ત્વમેષા ચ સંપન્નૈવમસૌ નૃપઃ ।
અહં ચાત્મનિ સત્યત્વં ગતા સર્વતયાત્મનઃ

ઇમે વયમિહાન્યોન્યં સંપન્નાશ્ચોદિતા ઇતિ ।
ઇત્થં સર્વાત્મકતયા મહાચિદ્ધનસંસ્થિતેઃ

એવમેષા સ્થિતા રાજ્ઞી હારિહાસવિલાસિની ।
લીલા વિલોલવદના નવયૌવનશાલિની

પેશલાચારમધુરા મધુરોદારભાષિણી ।
કોકિલાસ્વરસંકાશા મદમન્મથમન્થરા

અસિતોત્પલપત્રાક્ષી વૃત્તપીનપયોધરા ।
કાન્તા કાઞ્ચનગૌરાઙ્ગી પક્વબિમ્બફલાધરા

ત્વત્સંકલ્પાત્મકસ્યૈષા યદા ભર્તુર્મનઃકલા ।
તદા ત્વત્સદૃશાકારા સ્થિતૈષા ચિચ્ચમત્કૃતૌ

ત્વદ્ભર્તુર્મરણે ક્ષિપ્રં સમનન્તરમેવ હિ ।
ત્વદ્ભર્ત્રૈષા પુરો દૃષ્ટા ત્વત્સંકલ્પાત્મનામુના

યદાધિભૌતિકં ભાવં ચેતોઽનુભવતિ સ્વયમ્ ।
ચેત્યં સન્મયમેવાત આતિવાહિકકલ્પનમ્

યદાધિભૌતિકં ભાવં ચેતો વેત્તિ ન સન્મયમ્ ।
આતિવાહિકસંકલ્પસ્તદા સત્યોપજાયતે

અથો મરણસંવિત્ત્યા પુનર્જન્મમયે ભ્રમે ।
ત્વં હિ સંવિદિતાનેન ત્વયા ચ ગત એવ સઃ

ઇત્થં ત્વાં દૃષ્ટવાનેષ દૃષ્ટશ્ચૈવ ત્વયેતિ ચ ।
ત્વમપ્યાત્મનિ સંપન્ના સર્વગત્વાચ્ચિદાત્મનઃ

બ્રહ્મ સર્વગતં યસ્માદ્યથા યત્ર યદોદિતમ્ ।
ભવત્યાશુ તથા તત્ર સ્વપ્નશક્ત્યૈવ પશ્યતિ

સર્વત્ર સર્વશક્તિત્વાદ્યત્ર યા શક્તિરુન્નયેત્ ।
આસ્તે તત્ર તથા ભાતિ તીવ્રસંવેગહેતુતઃ

મૃતિમોહક્ષણેનૈવ યદૈતૌ દંપતી સ્થિતૌ ।
તદૈવાભ્યામિદં બુદ્ધં પ્રતિભાસવશાધૃદિ

આવયોઃ પિતરાવેતાવિમે વૈ ચાપિ માતરૌ ।
દેશ એષ ધનં ચેદં કર્મેદં પૂર્વમીદૃશમ્

આવાં વિવાહિતાવેવમેવં નામૈકતાં ગતૌ ।
એતયોઃ સાપિ જનતા યાતા તત્રૈવ સત્યતામ્

તથૈવાત્રાસ્તિ દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષં સ્વપ્નવેદનમ્ ।
ઇત્યેવંભાવયા લીલે લીલયાહમથાર્ચિતા

નાહં સ્યાં વિધવેત્યેવં વરો દત્તો મયાપ્યસૌ ।
ઇત્યર્થેન મૃતા પૂર્વમેવેહ ખલુ બાલિકા

ભવતાં ચેતનાંશાનામહં ચેતનધર્મિણી ।
કુલદેવી સદા પૂજ્યા સ્વત એવ કરોમ્યહમ્

અથાસ્યા જીવકો દેહાત્પ્રાણમારુતરૂપધૃક્ ।
મનસા ચલતાં પ્રાપ્તો મુખાગ્રત્યક્તદેહકઃ

તતો મરણમૂર્ચ્છાન્તે ગૃહેઽસ્મિન્નેવ ચૈતયા ।
બુદ્ધૌ ભાવિત આકાશે દૃષ્ટો જીવાત્મના તતઃ

સંપન્નૈષા હરિણનયના ચન્દ્રબિમ્બાનનશ્રી-
ર્માનોન્નદ્ધા દયિતલલિતા કાન્તમાભોક્તુકામા ।
પૂર્વસ્મૃત્યા સરભસમુખી સંયુતા મણ્ડલાન્તઃ
સ્વપ્નાન્તે વાઽપ્રકૃતિવિભવા પદ્મિની ચોદિતેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે લીલોપાખ્યાને૦ મરણસમનન્તરદેહપ્રતિભાવર્ણનં નામ દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ