યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.1

ઉત્પત્તિપ્રકરણં તૃતીયમ્
પ્રથમઃ સર્ગઃ

વાગ્ભાભિર્બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મ ભાતિ સ્વપ્ન ઇવાત્મનિ ।
યદિદંતત્સ્વશબ્દોત્થૈર્યો યદ્વેત્તિ સ વેત્તિ તત્

ન્યાયેનાનેન લોકેઽસ્મિન્સર્ગે બ્રહ્મામ્બરે સતિ ।
કિમિદં કસ્ય કુત્રેતિ ચોદ્યમૂચે નિરાકૃતમ્

અહં તાવદ્યથાજ્ઞાનં યથાવસ્તુ યથાક્રમમ્ ।
યથાસ્વભાવં તત્સર્વં વચ્મીદં શ્રૂયતાં બુધ

સ્વપ્નવત્પશ્યતિ જગચ્ચિન્નભોદેહવિત્સ્વયમ્ ।
સ્વપ્નસંસારદૃષ્ટાન્ત એવાહં ત્વં સમન્વિતમ્

મુમુક્ષુવ્યવહારોક્તિમયાત્પ્રકરણાત્પરમ્ ।
અથોત્પત્તિપ્રકરણં મયેદં પરિકથ્યતે

બન્ધોઽયં દૃશ્યસદ્ભાવાદ્દૃશ્યાભાવેન બન્ધનમ્ ।
ન સંભવતિ દૃશ્યં તુ યથેદં તચ્છ્રણુ ક્રમાત્

ઉત્પદ્યતે યો જગતિ સ એવ કિલ વર્ધતે ।
સ એવ મોક્ષમાપ્નોતિ સ્વર્ગં વા નરકં ચ વા

અતસ્તે સ્વાવબોધાર્થં તત્તાવત્કથયામ્યહમ્ ।
ઉત્પત્તિઃ સંસૃતાવેતિ પૂર્વમેવ હિ યો યથા

ઇદં પ્રકરણાર્થં ત્વં સંક્ષેપાચ્છૃણુ રાઘવ ।
તતઃ સંકથયિષ્યામિ વિસ્તરં તે યથેપ્સિતમ્

યદિદં દૃશ્યતે સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
તત્સુષુપ્તાવિવ સ્વપ્નઃ કલ્પાન્તે પ્રવિનશ્યતિ

તતઃ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્તતમ્ ।
અનાખ્યમનભિવ્યક્તં સત્કિંચિદવશિષ્યતે

ઋતમાત્મા પરં બ્રહ્મ સત્યમિત્યાદિકા બુધૈઃ ।
કલ્પિતા વ્યવહારાર્થં તસ્ય સંજ્ઞા મહાત્મનઃ

સ તથાભૂત એવાત્મા સ્વયમન્ય ઇવોલ્લસન્ ।
જીવતામુપયાતીવ ભાવિનામ્ના કદર્થિતામ્

તતઃ સ જીવશબ્દાર્થકલનાકુલતાં ગતઃ ।
મનો ભવતિ ભૂતાત્મા મનનાન્મન્થરીભવન્

મનઃ સંપદ્યતે તેન મહતઃ પરમાત્મનઃ ।
સુસ્થિરાદસ્થિરાકારસ્તરઙ્ગ ઇવ વારિધેઃ

તત્સ્વયં સ્વૈરમેવાશુ સંકલ્પયતિ નિત્યશઃ ।
તેનેત્થમિન્દ્રજાલશ્રીર્વિતતેયં વિતન્યતે

યથા કટકશબ્દાર્થઃ પૃથક્ત્વાર્હો ન કાઞ્ચનાત્ ।
ન હેમ કટકાત્તદ્વજ્જગચ્છબ્દાર્થતા પરે

બ્રહ્મણ્યેવાસ્ત્યનન્તાત્મ યથાસ્થિતમિદં જગત્ ।
ન જગચ્છબ્દકાર્થેઽસ્તિ હેમ્નીવ કટકાત્મતા

સતી વાપ્યસતી તાપનદ્યેવ લહરી ચલા ।
મનસેહેન્દ્રજાલશ્રીર્જાગતી પ્રવિતન્યતે

અવિદ્યા સંસૃતિર્બન્ધો માયા મોહો મહત્તમઃ ।
કલ્પિતાનીતિ નામાનિ યસ્યાઃ સકલવેદિભિઃ

બન્ધસ્ય તાવદ્રૂપં ત્વં કથ્યમાનમિદં શ્રૃણુ ।
તતઃ સ્વરૂપં મોક્ષસ્ય જ્ઞાસ્યસીન્દુનિભાનન

દ્રષ્ટુર્દૃશ્યસ્ય સત્તાઙ્ગ બન્ધ ઇત્યભિધીયતે ।
દ્રષ્ટા દૃશ્યબલાદ્બદ્ધો દૃશ્યાભાવે વિમુચ્યતે

જગત્ત્વમહમિત્યાદિર્મિથ્યાત્મા દૃશ્યમુચ્યતે ।
યાવદેતત્સંભવતિ તાવન્મોક્ષો ન વિદ્યતે

નેદં નેદમિતિ વ્યર્થપ્રલાપૈર્નોપશામ્યતિ ।
સંકલ્પજનકૈર્દૃશ્યવ્યાધિઃ પ્રત્યુત વર્ધતે

ન ચ તર્કભરક્ષોદૈર્ન તીર્થનિયમાદિભિઃ ।
સતો દૃશ્યસ્ય જગતો યસ્માદેતિ વિચારકાઃ

જગદ્દૃશ્યં તુ યદ્યસ્તિ ન શામ્યત્યેવ કસ્યચિત્ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ

અચેત્યચિત્સ્વરૂપાત્મા યત્ર યત્રૈવ તિષ્ઠતિ ।
દ્રષ્ટા તત્રાસ્ય દૃશ્યશ્રીઃ સમુદેત્યપ્યણૂદરે

તસ્માદસ્તિ જગદ્દૃશ્યં તત્પ્રમૃષ્ટમિદં મયા ।
ત્યક્તં તપોધ્યાનજપૈરિતિ કાઞ્જિકતૃપ્તિવત્

યદિ રામ જગદ્દૃશ્યમસ્તિ તત્પ્રતિબિમ્બતિ ।
પરમાણૂદરેઽપ્યસ્મિંશ્ચિદાદર્શે તથૈવ હિ

યત્ર તત્ર સ્થિતે યદ્વદ્દર્પણે પ્રતિબિમ્બતિ ।
અદ્યબ્ધ્યુર્વીનદીવારિ ચિદાદર્શે તથૈવ હિ

તતસ્તત્ર પુનર્દુઃખં જરા મરણજન્મની ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મચલાચલઃ

ઇદં પ્રમાર્જિતં દૃશ્યં મયા ચાત્રાહમાસ્થિતઃ ।
એતદેવાક્ષયં બીજં સમાધૌ સંસૃતિસ્મૃતેઃ

સતિ ત્વસ્મિન્કુતો દૃશ્યે નિર્વિકલ્પસમાધિતા ।
સમાધૌ ચેતનત્વં તુ તુર્યં ચાપ્યુપપદ્યતે

વ્યુત્થાને હિ સમાધાનાત્સુષુપ્તાન્ત ઇવાખિલમ્ ।
જગદ્દુઃખમિદં ભાતિ યથાસ્થિતમખણ્ડિતમ્

પ્રાપ્તં ભવતિ હે રામ તત્કિં નામ સમાધિભિઃ ।
ભૂયોઽનર્થનિપાતે હિ ક્ષણસામ્યે હિ કિં સુખમ્

યદિ વાપિ સમાધાને નિર્વિકલ્પે સ્થિતિં વ્રજેત્ ।
તદક્ષયસુષુપ્તાભં તન્મન્યેતામલં પદમ્

પ્રાપ્યતે સતિ દૃશ્યેઽસ્મિન્ન ચ કિંનામ કેનચિત્ ।
યત્ર યત્ર કિલાયાતિ ચિત્તતાસ્ય જગદ્ભ્રમઃ

દ્રષ્ટાથ યદિ પાષાણરૂપતાં ભાવયન્બલાત્ ।
કિલાસ્તે તત્તદન્તેઽપિ ભૂયોઽસ્યોદેતિ દૃશ્યતા

ન ચ પાષાણતાતુલ્યા નિર્વિકલ્પસમાધયઃ ।
કેષાંચિત્સ્થિતિમાયાન્તિ સર્વૈરિત્યનુભૂયતે

ન ચ પાષાણતાતુલ્યા રૂઢિં યાતાઃ સમાધયઃ ।
ભવન્ત્યગ્રપદં શાન્તં ચિદ્રૂપમજમક્ષયમ્

તસ્માદ્યદીદં સદ્દૃશ્યં તન્ન શામ્યેત્કદાચન ।
શામ્યેત્તપોજપધ્યાનૈર્દૃશ્યમિત્યજ્ઞકલ્પના

આલીનવલ્લરીરૂપં યથા પદ્માક્ષકોટરે ।
આસ્તે કમલિનીબીજં તથા દ્રષ્ટરિ દૃશ્યધીઃ

યથા રસઃ પદાર્થેષુ યથા તૈલં તિલાદિષુ ।
કુસુમેષુ યથાઽઽમોદસ્તથા દ્રષ્ટરિ દૃશ્યધીઃ

યત્ર તત્ર સ્થિતસ્યાપિ કર્પૂરાદેઃ સુગન્ધિતા ।
યથોદેતિ તથા દૃશ્યં ચિદ્ધાતોરુદરે જગત્

યથા ચાત્ર તવ સ્વપ્નઃ સંકલ્પશ્ચિત્તરાજ્યધીઃ ।
સ્વાનુભૂત્યૈવ દૃષ્ટાન્તસ્તથા હૃદ્યસ્તિ દૃશ્યભૂઃ

તસ્માચ્ચિત્તવિકલ્પસ્થપિશાચો બાલકં યથા ।
વિનિહન્ત્યેવમપ્યેતં દ્રષ્ટારં દૃશ્યરૂપિકા

યથાઙ્કુરોઽન્તર્બીજસ્ય સંસ્થિતો દેશકાલતઃ ।
કરોતિ ભાસુરં દેહં તનોત્યેવં હિ દૃશ્યધીઃ

દ્રવ્યસ્ય હૃદ્યેવ ચમત્કૃતિર્યથા
સદોદિતાસ્ત્યસ્તમિતોજ્ઝિતોદરે ।
દ્રવ્યસ્ય ચિન્માત્રશરીરિણસ્તથા
સ્વભાવભૂતાસ્ત્યુદરે જગત્સ્થિતિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે બન્ધહેતુવર્ણનં નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ