Yoga Vasistha · Chapter 1.1

// śrī gaṇeśāya namaḥ //
yataḥ sarvāṇi bhūtāni pratibhānti sthitāni ca /
yatraivopaśamaṃ yānti tasmai satyātmane namaḥ // १
jñātā jñānaṃ tathā jñeyaṃ draṣṭā darśanadṛśyabhūḥ /
kartā hetuḥ kriyā yasmāttasmai jñaptyātmane namaḥ // २
sphuranti sīkarā yasmādānandasyāmbare'vanau /
sarveṣāṃ jīvanaṃ tasmai brahmānandātmane namaḥ // ३
sutīkṣṇo brāhmaṇaḥ kaścitsaṃśayākṛṣṭamānasaḥ /
agasterāśramaṃ gatvā muniṃ papraccha sādaram // ४
sutīkṣṇa uvāca /
bhagavandharmatattvajña sarvaśāstraviniścita /
saṃśayo'sti mahānekastvametaṃ kṛpayā vada // ५
mokṣasya kāraṇaṃ karma jñānaṃ vā mokṣasādhanam /
ubhayaṃ vā viniścitya ekaṃ kathaya kāraṇam // ६
agastiruvāca /
ubhābhyāmeva pakṣābhyāṃ yathā khe pakṣiṇāṃ gatiḥ /
tathaiva jñānakarmabhyāṃ jāyate paramaṃ padam // ७
kevalātkarmaṇo jñānānnahi mokṣo'bhijāyate /
kiṃtūbhābhyāṃ bhavenmokṣaḥ sādhanaṃ tūbhayaṃ viduḥ // ८
asminnarthe purāvṛttamitihāsaṃ vadāmi te /
kāruṇyākhyaḥ purā kaścidbrāhmaṇo'dhītavedakaḥ // ९
agniveśyasya putro'bhūdvedavedāṅgapāragaḥ /
guroradhītavidyaḥ sannājagāma gṛhaṃ prati // १०
tasthāvakarmakṛttūṣṇīṃ saṃśayāno gṛhe tadā /
agniveśyo vilokyātha putraṃ karmavivarjitam // ११
prāha etadvaco nindyaṃ guruḥ putraṃ hitāya ca /
agniveśya uvāca /
kimetatputra kuruṣe pālanaṃ na svakarmaṇaḥ // १२
akarmanirataḥ siddhiṃ kathaṃ prāpsyasi tadvada /
karmaṇo'smānnivṛtteḥ kiṃ kāraṇaṃ tannivedyatām // १३
kāruṇya uvāca /
yāvajjīvamagnihotraṃ nityaṃ saṃdhyāmupāsayet/
pravṛttirūpo dharmo'yaṃ śrutyā smṛtyā ca coditaḥ १४
na dhanena bhavenmokṣaḥ karmaṇā prajayā na vā /
tyāgamātreṇa kiṃtveke yatayo'śnanti cāmṛtam // १५
iti śrutyordvayormadhye kiṃ kartavyaṃ mayā guro /
iti saṃdigdhatāṃ gatvā tūṣṇīṃbhūto'smi karmaṇi १६
agastiruvāca /
ityuktvā tāta vipro'sau kāruṇyo maunamāgataḥ /
tathāvidhaṃ sutaṃ dṛṣṭvā punaḥ prāha guruḥ sutam // १७
agniveśya uvāca /
śṛṇu putra kathāmekāṃ tadarthaṃ hṛdaye'khilam /
matto'vadhārya putra tvaṃ yathecchasi tathā kuru // १८
surucirnāma kācitstrī apsarogaṇauttamā /
upaviṣṭā himavataḥ śikhare śikhisaṃvṛte // १९
ramante kāmasaṃtaptāḥ kinnaryo yatra kinnaraiḥ /
svardhunyoghena saṃsṛṣṭe mahāghaughavināśinā // २०
dūtamindrasya gacchantamantarikṣe dadarśa sā /
tamuvāca mahābhāgā suruciścāpsarovarā // २१
suruciruvāca /
devadūta mahābhāga kuta āgamyate tvayā /
adhunā kutra gantāsi tatsarvaṃ kṛpayā vada // २२
devadūta uvāca /
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā subhru yathāvatkathayāmi te /
ariṣṭanemī rājarṣirdattvā rājyaṃ sutāya vai // २३
vītarāgaḥ sa dharmātmā niryayau tapase vanam /
tapaścaratyasau rājā parvate gandhamādane // २४
kāryaṃ kṛtvā mayā tatra tata āgamyate'dhunā /
gantāsmi pārśve śakrasya taṃ vṛttāntaṃ niveditum २५
apsarā uvāca /
vṛttāntaḥ ko'bhavattatra kathayasva mama prabho /
praṣṭukāmā vinītāsmi nodvegaṃ kartumarhasi // २६
devadūta uvāca /
śṛṇu bhadre yathāvṛttaṃ vistareṇa vadāmi te /
tasminrājñi vane tatra tapaścarati dustaram // २७
ityahaṃ devarājena subhrūrājñāpitastadā /
dūta tvaṃ tatra gacchāśu gṛhītvedaṃ vimānakam// २८
apsarogaṇasaṃyuktaṃ nānāvāditraśobhitam/
gandharvasiddhayakṣaiśca kinnarādyaiśca śobhitam // २९
tālaveṇumṛdaṅgādi parvate gandhamādane /
nānāvṛkṣasamākīrṇe gatvā tasmingirau śubhe // ३०
ariṣṭanemiṃ rājānaṃ dūtāropya vimānake /
ānaya svargabhogāya nagarīmamarāvatīm // ३१
dūta uvāca /
ityājñāṃ prāpya śakrasya gṛhītvā tadvimānakam /
sarvopaskarasaṃyuktaṃ tasminnadrāvahaṃ yayau // ३२
āgatya parvate tasminrājño gatvā''śramaṃ mayā /
niveditā mahendrasya sarvājñā'riṣṭanemaye // ३३
iti madvacanaṃ śrutvā saṃśayāno'vadacchubhe /
rājovāca /
praṣṭumicchāmi dūta tvāṃ tanme tvaṃ vaktumarhasi // ३४
guṇā doṣāśca ke tatra svarge vada mamāgrataḥ /
jñātvā sthitiṃ tu tatratyāṃ kariṣye'haṃ yathāruci //३५
dūta uvāca /
svarge puṇyasya sāmagryā bhujyate paramaṃ sukham /
uttamena tu puṇyena prāpnoti svargamuttamam // ३६
madhyamena tathā madhyaḥ svargo bhavati nānyathā /
kaniṣṭhena tu puṇyena svargo bhavati tādṛśaḥ // ३७
parotkarṣāsahiṣṇutvaṃ spardhā caiva samaiśca taiḥ //
kaniṣṭheṣu ca saṃtoṣo yāvatpuṇyakṣayo bhavet // ३८
kṣīṇe puṇye viśantyetaṃ martyalokaṃ ca mānavāḥ //
ityādiguṇadoṣāśca svarge rājannavasthitāḥ // ३९
iti śrutvā vaco bhadre sa rājā pratyabhāṣata /
rājovāca /
necchāmi devadūtāhaṃ svargamīdṛgvidhaṃ phalam // ४०
ataḥ paraṃ mahograṃ ca tapaḥ kṛtvā kalevaram /
tyakṣyāmyahamaśuddhaṃ hi jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ // ४१
devadūta vimānedaṃ gṛhītvā tvaṃ yathāgataḥ //
tathā gaccha mahendrasya saṃnidhau tvaṃ namo'stu te // ४२
devadūta uvāca /
ityukto'haṃ gato bhadre śakrasyāgre nivedituma /
yathāvṛttaṃ nivedyātha mahadāścaryatāṃ gataḥ // ४३
punaḥ prāha mahendro māṃ ślakṣṇaṃ madhurayā girā //
indra uvāca /
dūta gaccha punastatra taṃ rājānaṃ nayāśramam // ४४
vālmīkerjñātatattvasya svabodhārthaṃ virāgiṇam/
saṃdeśaṃ mama vālmīkermaharṣestvaṃ nivedaya //४५
maharṣe tvaṃ vinītāya rājñe'smai vītarāgiṇe/
nasvargamicchate tattvaṃ prabodhaya mahāmune //४६
tena saṃsāraduḥkhārto mokṣameṣyati ca kramāt /
ityuktvā devarājena preṣito'haṃ tadantike //४७
mayāgatya punastatra rājā valmīkajanmane /
nivedito mahendrasya rājñā mokṣasya sādhanam //४८
tato valmīkajanmāsau rājānaṃ samapṛcchata //
anāmayamatiprītyā kuśalapraśnavārtayā //४९
rājovāca /
bhagavandharmatattvajña jñātajñeya vidāṃvara /
kṛtārtho'haṃ bhavaddṛṣṭyā tadeva kuśalaṃ mama // ५०
bhagavanpraṣṭumicchāmi tadavighnena me vada //
saṃsārabandhaduḥkhārteḥ kathaṃ muñcāmi tadvada //५१
vālmīkiruvāca /
śrṛṇu rājanpravakṣyāmi rāmāyaṇamakhaṇḍitam /
śrutvāvadhārya yatnena jīvanmukto bhaviṣyasi //५२
vasiṣṭharāmasaṃvādaṃ mokṣopāyakathāṃ śubhāma /
jñātasvabhāvo rājendra vadāmi śrūyatāṃ budha // ५३
rājovāca /
ko rāmaḥ kīdṛśaḥ kasya baddho vā mukta eva vā /
etanme niścitaṃ brūhi jñānaṃ tattvavidāṃ vara

vālmīkiruvāca /
śāpavyājavaśādeva rājaveṣadharo hariḥ /
āhṛtājñānasaṃpannaḥ kiṃcijjño'sau bhavatprabhuḥ // ५५
rājovāca /
cidānandasvarūpe hi rāme caitanyavigrahe/
śāpasya kāraṇaṃ brūhi kaḥ śaptā ceti me vada // ५६
vālmīkiruvāca /
sanatkumāro niṣkāma avasadbrahmasadmani /
vaikuṇṭhādāgato viṣṇustrailokyādhipatiḥ prabhuḥ // ५७
brahmaṇā pūjitastatra salyalokanivāsibhiḥ /
vinā kumāraṃ taṃ dṛṣṭrā hyuvāca prabhurīśvaraḥ // ५८
sanatkumāra stabdho'si niṣkāmo garvaceṣṭayā /
atastvaṃ bhava kāmārtaḥ śarajanmeti nāmataḥ // ५९
tenāpi śāpito viṣṇuḥ sarvajñatvaṃ tavāsti yat //
kiṃcitkālaṃ hi tattyaktvā tvamajñānī bhaviṣyasi//६०
bhṛgurbhāryāṃ hatāṃ dṛṣṭrā hyuvāca krodhamūrcchitaḥ //
viṣṇo tavāpi bhāryāyā viyogo hi bhaviṣyati ६१
vṛndayā śāpito viṣṇuśchalanaṃ yattvayā kṛtam /
atastvaṃ strīviyogaṃ tu vacanānmama yāsyasi // ६२
bhāryā hi devadattasya payoṣṇītīrasam̐sthitā /
nṛsiṃhaveṣadhṛgviṣṇuṃ dṛṣṭvā pañcatvamāgatā // ६३
tena śapto hi nṛharirduḥkhārtaḥ strīviyogataḥ //
tavāpi bhāryayā sārdhaṃ viyogo hi bhaviṣyati // ६४
bhṛguṇaivaṃ kumāreṇa śāpito devaśarmaṇā /
vṛndayā śāpito viṣṇustena mānuṣyatāṃ gataḥ

etatte kathitaṃ sarve śāpavyājasya kāraṇam //
idānīṃ vacmi tatsarve sāvadhānamatiḥ śṛṇu // ६६
ityārṣe śrīmadvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāye dvatriṃśatsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vairāgyaprakaraṇe sūtrapātanako nāma prathamaḥ sargaḥ

ṭīkākārasya kathanam
śrīmahāgaṇapaticaraṇāravindābhyāṃ namaḥ /
ॐ namo brahmaṇe brahmavidbhyo brahmavidyāsaṃpradāyakartṛbhyo
vasiṣṭhaviśvāmitravyāsavālmīkiśukādibhyaḥ śrīṇamabhadrāya ca /
ajamajaramanādyanantamantarnijasukhabodhasadadvitīyapūrṇam /
śivamakhilahṛdi sphuratsvamāyāvikasitaviśvavilāsamānatāḥ smaḥ १
smṛtiphalitasamastābhīṣṭamudyaddineśa-
pratibhaṭanijaśobhāśāntavighnāndhakāram /
kamapi śivabhavānyoraṅkasaubhāgyamantaḥ
suramaṇimavalambe cāru lambodarākhyam

mugdhasmitāñcitamanojñamukhendubimbaṃ
snigdhāmṛtapratimacārukṛpākaṭākṣam /
agresarairanusṛtaṃ munibhirmunīnāṃ
nyagrodhamūlavasatiṃ gurumāśrayāmaḥ

tribhuvanāvanakṛtyakṛtodayaḥ sadabhayāmalabodhasukhādvayaḥ /
sujanahṛdgirigahvarakesarī śaraṇamastu sadā narakesarī

dakṣe varākṣavalayāvabhayaṃ ca vāme
yā pustakaṃ ca dadhatī vidhinetrapeyā /
sā śāradābjanayanā śaradinduśobhā
bhāsā svayā haratu me hṛdayāndhakāram

ye netrāṇi harasya yairjagadidaṃ pradyotitaṃ ceṣṭate
yatraivāyatate śrutismṛtinuto dharmaḥ saśarmodayaḥ /
ye kālaṃ kalayanti ye ca paramasvajyotirātmopamā-
stesūryendvanalā bhavantu hṛdi me bodhābjinībhānavaḥ

vaktrendubhirdikṣu tamo haradbhirvedārthasārāmṛtamudgirantam /
vāṇībhujāśliṣṭamamīṣṭasiddhyai taṃ brahmavidyādiguruṃ prapadye

yadvākyāmṛtapāyināṃ pratipadaṃ satyaṃ sudhā nīrasā
yadvākyārthavicāraṇādabhimataḥ svargo'pi kārāgṛham /
yadvāṇīviśadātmapūrṇamanasāṃ tucchaṃ jagattūlava-
ttasmai śrīgurave vasiṣṭhamunaye nityaṃ namaskurmahe

yasyārṣaṃ prathitā jagattrayahitā sā vedamātā parā
yaścakre tapasā vaśe suragaṇānanyatsisṛkṣurjagat /
taṃ bodhāmbunidhiṃ tapasvimukuṭālaṃkāracintāmaṇiṃ
viśvāmitramuniṃ śaraṇyamanaghaṃ bhūyo namasyāmyaham

śrutyā brahmaiva rāmaḥ prakaṭitamahimā yena tasmai vasiṣṭho
yaḥ sītāṃ brahmavidyāmiva sadasi punaḥ satyaśuddhāṃ kilādāt /
yadvāṇī mohamūlaṃ śamayati jagadānandasaṃdohadogdhrī
tasmai vālmīkaye śrīgurutamagurave bhūribhāvairnatāḥ smaḥ

pūrṇānandasvabhāvaḥ svajanahitakṛte māyayopāttakāyaḥ
kāruṇyāduddidhīrṣurjanamanavarataṃ mohapaṅke nimagnam /
āviśyāntarvasiṣṭhaṃ bahirapi kalayañśiṣyabhāvaṃ vitene
yaḥ saṃvādena śāstrāmṛtajaladhimamuṃ rāmacandraṃ prapadye

vidyābhiḥ saha viśrutā śritavatī yeṣāṃ mukhaṃ bhāratī
sattvotkarṣasamādhibhi sthiramaho tadbrahma yeṣāṃ hṛdi /
pādāmbhoruhamāśritāśca satataṃ tīrthaiḥ samaṃ saṃpadaḥ
śrīsarvajñasarasvatītividitāñśrīmadgurūṃstānbhaje

śrīḥ saṃśritaiva caraṇau hṛdayaṃ ca rāma-
ścandro mukhaṃ guṇabhareṇa sarasvatī ca /
yeṣāmatastadabhidhāṅkitanāmadheyān
śrīmadgurūngurutarānpraṇato'smi nityam

tāpadhvastivyāpṛtakāruṇyakaṭākṣān
vyākhyāvāṇīnirvṛtasarvāgniśaraṇyān /
śrīmadrāmānandamunīnadbhutacaryā-
nāryānnityaṃ deśikavaryānpraṇato'smi

viśveśo'pi hariḥ śaraṇyacaraṇo yānmānayansauhṛdā-
cchāntānnityamanuvrajāmi rajasā pūyeya cetyabravīt /
yatpūjāṃ vidadhe śrutirmatimatāṃ sarveṣṭasiddhyai sadā
jīvanmuktasukhātmapūrṇamanasastānbrahmaniṣṭhānbhaje

kṛtibhirasukarāḥ kva prabandhāḥ kva ca vata bāliśabuddhirepa jantu. /
tadapi viracane'tra sadgurūṇā sadayanirīkṣaṇameva me'valamba १६
aśeṣavidyāmbuvipāragāṇāmapāstarāgādimanomalānām
kṛpānidhīnāṃ kṛtinā mamāsminsatāṃ padābjasmaraṇaṃ sahāya.

yatkṛpāleśamātreṇa tīrṇo'smi bhavasāgaram /
śrīmadgaṅgādharendrākhyanśrīgurūṃstānsadā bhaje

ānandabodhayatinā śrīmadguruvacomṛtaiḥ /
vāsiṣṭhārthaprakāśo'yaṃ yathāmati vitanyate

praśaṃsantu svairaṃ matibhiratha nindantu sudhiyaḥ
pravṛttirme yasmānna bhavati janārādhanakṛte /
anena vyājenāmṛtarasavasiṣṭhoktibharite
vihartuṃ vāñchāmi pratidivasamānandajaladhau

yathāmati bubhutsubhyaḥ sāhāyyaṃ sakaṭeṣviva /
durūhaślokabhāveṣu darśayiṣye pariśramam

sthitamekarase yuktyā nānārasavijṛmbhaṇam /
vāsiṣṭhaṃ rocayatvetatsubhojyaṃ lavaṇaṃ yathā

apyalpamatidurvodhaṃ sphuṭaṃ vyākhyāsyate padam /
dvistrirvyākhyātapūrvaṃ tu durūhamapi mokṣyate

ananyarśmayākhyātaṃ granthaṃ me vyācikīrpataḥ /