Vivekachudamani · Chapter 1
vivekacuḍāmaṇi
sarva-vedānta-siddhānta-gocaraṃ tamagocaram &
govindaṃ paramānandaṃ sad-guruṃ praṇato 'smy aham
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam &
ātmānātma-vivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktir no śata-janma-koṭi-sukṛtaiḥ puṇyair vinā labhyate
durlabhaṃ trayam evaitaddevānugrahahetukam &
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ
labdhvā kathaṃcin narajanma durlabhaṃ
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam &
yastv ātma-muktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hy ātma-hā svaṃ vinihantyasadgrahāt
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yas tu svārthe pramādyati &
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam
vadantu śāstrāṇi yajantu devān
kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ &
ātmaikyabodhena vināpi muktiḥ
na sidhyati brahmaśatāntare 'pi
amṛtatvasya nāśāsti vittenety eva hi śrutiḥ &
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ
ato vimuktyai prayatet vidvān
saṃnyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san &
santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā
uddharedātmanātmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau &
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā
saṃnyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye &
yatyatāṃ paṇḍitair dhīrair ātmābhyāsa upasthitaiḥ
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye &
vastusiddhirvicāreṇa na kiṃcit karmakoṭibhiḥ
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā &
bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ &
na snānena na dānena prāṇāyamaśatena vā
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ &
upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsor ātmavastunaḥ &
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam
medhāvī puruṣo vidvānuhāpohavicakṣaṇaḥ &
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ &
mumukṣor eva hi brahmajijñāsāyogyatā matā
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ &
yeṣu satsv eva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigamyate &
ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram \
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam
brahma satyaṃ jaganmithyety evaṃrūpo viniścayaḥ &
so 'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ &
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni
virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ &
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate
viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake &
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ \
bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam &
cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam &
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā &
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam
ahaṃkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān &
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā
mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā &
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate &
tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ
etayor mandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ &
marau salīlavattatra śamāderbhānamātratā
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktir eva garīyasī &
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ &
uktasādhanasaṃpannastattvajijñāsurātmanaḥ \
upasīdedguruṃ prājñyaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam
śrotriyo 'vṛjino 'kāmahato yo brahmavittamaḥ &
brahmaṇy uparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ \
ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ &
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ
svāmin namaste natalokabandho
kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau &
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ &
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne
śāntā mahānto nivasanti santo
vasantavallokahitaṃ carantaḥ &
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janān
ahetunān yān api tārayantaḥ
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām &
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūrtaiḥ suśītair yutaiḥ
yuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhair vākyāmṛtaiḥ secaya &
saṃtaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ
kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ
kā vā gatirme katamo 'sty upāyaḥ &
jāne na kiñjcitkṛpayāva māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam &
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe &
praśāntacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāsty apāyaḥ
saṃsārasindhostaraṇe 'sty upāyaḥ &
yenaiva yātā yatayo 'sya pāraṃ
tam eva mārgaṃ tava nirdiśāmi
asty upāyo mahān kaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ &
tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi
vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam &
tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu
śraddhābhaktidhyānayogāmmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ &
yo vā eteṣv eva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo 'vidyākalpitāddehabandhāt
ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ &
tayor vivekoditabodhavanhiḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam
śiṣya uvāca
kṛpayā śrūyatāṃ svāmin praśno 'yaṃ kriyate mayā &
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt
ko nāma bandhaḥ katham eṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ &
ko 'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayor vivekaḥ katham etaducyatām
śrīguruvāca
dhanyo 'si kṛtakṛtyo 'si pāvita te kulaṃ tvayā &
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ &
bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyair nivāryate &
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā &
ārogyasiddhirdṛṣṭāsya nānyānuṣṭhitakarmaṇā
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena &
candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyair avagamyate kim
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum &
kaḥ śaknuyādvinātmānaṃ kalpakoṭiśatair api
na yogena na sāṃkhyena karmaṇā no na vidyayā &
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam &
prajārañjjanamātraṃ tan na sāmrājyāya kalpate
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam &
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā &
vijñāte 'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam &
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvam ātmanaḥ
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā &
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ &
vināparokṣānubhavaṃ brahmaśabdair na mucyate
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvam ātmanaḥ &
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalair nṛṇām
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam &
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ
nikṣepaḥ samapekṣate nahi bahiḥ śabdaistu nirgacchati &
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ
tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye &
svair eva yatnaḥ kartavyo rogādāv iva paṇḍitaiḥ
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñjchāstravinmataḥ &
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ
śṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate &
tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyantamanityavastuṣu &
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam
tataḥ śrutis tanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ &
tato 'vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmān ātmavivecanam &
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya
majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayair dhātubhirebhiranvitam &
pādor uvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgair upāṅgair upayuktametat
ahaṃmametiprathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ &
nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni
parasparāṃśair militāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ &
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena &
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ
śabdādibhiḥ pañcabhir eva pañca
pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ &
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣād api &
viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt &
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedy api
āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān &
āśāgraho majjayate 'ntarāle
nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ &
sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ
viṣamaviṣayamārgair gacchato 'nacchabuddheḥ
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi &
hitasujanaguruktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyam ity eva viddhi
mokṣasya kāṃkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā &
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam &
dehaḥ parārtho 'yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena hanti
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati &
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadi tartuṃ sa gacchati
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu &
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu &
yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṃkulam &
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā &
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanam ātmanaḥ \
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ
bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcandanastryādivicitrarūpām &
karoti jīvaḥ svayametad ātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo 'sya jāgare
sarvāpi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ &
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ
sthūlasya saṃbhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ &
varṇāśramādiniyamā bahudhāmayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jivhā viṣayāvabodhanāt &
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ
karmendriyāṇi pravaṇena karmasu
nigadyate 'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṃkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ &
manastu saṃkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ
atrābhimānādahamityahaṃkṛtiḥ &
svārthānusandhānaguṇena cittam
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ &
svayam eva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat
vāgādi pañca śravaṇādi pañca
prāṇādi pañcābhramukhāni pañca &
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ
idaṃ śarīraṃ śṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañcīkṛtasaṃbhavam &
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato 'nādirupādhir ātmanaḥ
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra &
svapne tu buddhiḥ svayam eva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā &
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ \
yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiṃcid upādhinā kṛtaiḥ
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccid ātmanaḥ puṃsaḥ &
vāsyādikam iva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo 'yam
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ &
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vettur ātmanaḥ
ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣut
prasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ &
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse
antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi &
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā
ahaṃkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam &
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye &
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ
ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ &
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ \
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando 'nubhūyate &
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati
avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā &
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate
sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no &
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no
mahādbhutānirvacanīyarūpā
śuddhādvayabrahmavibhodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā &
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī &
rāgādayo 'syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ
kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā
ahaṃkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ &
dharmā ete rājasāḥ pumpravṛttiḥ
yasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ
eṣāvṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate 'nyathā &
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ
prajñāvān api paṇḍito 'pi caturo 'py atyantasūkṣmātmadṛg-
vyālīḍhas tamasā na vetti bahudhā saṃbodhito 'pi sphuṭam &
bhrāntyāropitam eva sādhu kalayatyālambate tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ
abhāvanā vā viparītabhāvanā
asaṃbhāvanā vipratipattirasyāḥ &
saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ &
etaiḥ prayukto nahi vetti kiṃcin
nidrāluvatstambhavad eva tiṣṭhati
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate &
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ &
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣatā ca
daivī ca sampattirasannivṛttiḥ
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ &
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛcchati
avyaktametattriguṇair niruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīram ātmanaḥ &
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitir eva buddheḥ &
suṣuptiretasya kila pratītiḥ
kiṃcin na vedmīti jagatprasiddheḥ
dehendriyaprāṇamano 'ham ādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ &
vyomādibhūtānyakhilaṃ na viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam &
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam
atha te saṃpravakṣyāmi svarūpaṃ param ātmanaḥ &
yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute
asti kaścitsvayaṃ nityamahaṃpratyayalambanaḥ &
avasthātrayasākṣī saṃpañcakośavilakṣaṇaḥ
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu &
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana &
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiṃcana &
abhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntyamanubhātyayam
yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ &
viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva
ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ &
vedyante ghaṭavad yena nityabodhasvarūpiṇā
eṣo 'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ &
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaranti
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ &
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan
jñātā mano 'haṃkṛtivikriyāṇāṃ
dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām &
ayo 'gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiṃcana
na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ &
vilīyamāne 'pi vapuṣyamuṣmin
na līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ &
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānam ātmany
ayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt &
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ
atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo 'sya puṃsaḥ
prāpto 'jñānājjananamaraṇakleśasaṃpātahetuḥ &
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamity ātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā &
tato 'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo 'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe
akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam &
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabimbam
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati &
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā &
apāre saṃsare viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ
bhānuprabhāsaṃjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā &
ātmoditāhaṃkṛtir ātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam
kavalitadinanārthe durdine sāndrameghaiḥ
vyathayati himajhaṃjhāvāyurugro yathaitān &
aviratatamasātmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ
etābhyām eva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ &
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvātmānaṃ bhramatyayam
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandhoo 'savaḥ śākhikāḥ &
agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ
ajñānamūlo 'yamanātmabandho
naisargiko 'nādirananta īritaḥ &
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya
nāstrair na śastrair anilena vanhinā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ &
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena mañjunā
śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya &
viśuddhabuddheḥ param ātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ
kośair annamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti &
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalair ivāmbu vāpīstham
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham &
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ
pañcānām api kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ &
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayaṃjyotiḥ
ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā &
tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam
muñjādiṣīkām iva dṛśyavargāt
pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam &
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tad ātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ
deho 'yamannabhavano 'nnamayastu kośaḥ
cānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ &
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśiḥ
nāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ
pūrvaṃ janeradhimṛter api nāyamasti
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo 'niyatasvabhāvaḥ &
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā
pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge 'pi jīvanāt &
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ &
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyam ātmanaḥ
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo 'tikaśmalaḥ &
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ
tvaṅmāṃsamedo 'sthipurīṣarāśā-
vahaṃmatiṃ mūḍhajanaḥ karoti &
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārtha bhūtam
deho 'ham ity eva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahaṃdhīḥ &
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāham ity eva matiḥ sadātmani
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo 'sthipurīṣarāśau &
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śānti paramāṃ bhajasva
dehendriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahaṃ tāṃ na jahāti yāvat &
tāvan na tasyāsti vimuktivārtāpy
astveṣa vedāntanayāntadarśī
chāyāśarīre pratibimbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge &
yathātmabuddhistava nāsti kācij
jīvaccharīre ca tathaiva māstu
dehātmadhīr eva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam &
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā
karmendriyaiḥ pañcabhirañcito 'yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ &
yenātmavānannamayo 'nupūrṇaḥ
pravartate 'sau sakalakriyāsu
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro
gantāgantā vāyuvadantarbahireṣaḥ &
yasmāt kiṃcit kvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiṃcana nityaṃ paratantraḥ
jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ &
saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃs
tatpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ
pañcendriyaiḥ pañcabhir eva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā &
jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapañcam
na hyasty avidyā manaso 'tiriktā
mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ &
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhite 'sminsakalaṃ vijṛmbhate
svapne 'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam &
tathaiva jāgraty api no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam
suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiṃcit sakalaprasiddheḥ &
ato manaḥkalpit eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto 'sti
vāyunānīyate medhaḥ punastenaiva nīyate &
manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena &
vairasyamatra viṣavat suvudhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ
bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne &
bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam
vivekavairāgyaguṇātirekāc
chuddhatvamāsādya mano vimuktyai &
bhavatyato buddhimato mumukṣos
tābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu &
caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ &
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam
asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya
dehendriyaprāṇaguṇair nibaddhya &
ahaṃmameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ &
rajastamodoṣavato 'vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat
ataḥ prāhurmano 'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ &
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā &
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya saṃnyasya ca sarvakarma &
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ
manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt &
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ &
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam
anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ &
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam
anādikālo 'yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā &
karoti karmāṇy api pūrvavāsanaḥ
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni
bhuṅkte vicitrāsv api yoniṣu vrajan
nāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ &
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ
dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti &
vijñānakośo 'yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ &
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yad ātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa
yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ &
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ
svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ &
sarvātmakaḥ sann api vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭān iva
upādhisaṃbandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ &
ayovikārānavikārivanhivat
sadaikarūpo 'pi paraḥ svabhāvāt
śiṣya uvāca
bhrameṇāpyanyathā vāstu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ &
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate
ato 'sya jīvabhāvo 'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ &
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada
śrīgururuvāca
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu &
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ &
na ghaṭetārthasaṃbandho nabhaso nīlatādivat
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ &
bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāsty avastusvabhāvāt
yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt &
rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva
bhrānternāśe naiva sarpo 'pi tadvat
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate &
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādy api
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati &
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam
anāder api vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ &
yadbuddhyupādhisaṃbandhātparikalpitam ātmani
jīvatvaṃ na tato 'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ &
saṃbandhastv ātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā &
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati &
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam &
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ &
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk &
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ &
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate
ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ &
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā
ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā &
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasaṃdarśanāvinā
naivāyamānandamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt &
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt
pañcānām api kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ &
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo 'vaśiṣyate
yo 'yamātmā svayaṃjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ &
avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ \
sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā
śiṣya uvāca
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu &
sarvābhāvaṃ vinā kiṃcin na paśyāmyatra he guro \
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanātmavipaścitā
śrīgururuvāca
satyamuktaṃ tvayā vidannipuṇo 'si vicāraṇe &
ahamādivikārāste tadabhāvo 'yamapyanu
sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate &
tamātmānaṃ veditāraṃ viddi buddhyā susūkṣmayā
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate &
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate &
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo 'sau samujjṛmbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā &
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahaṃdhīmukhān
nityānandacid ātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi
ghaṭodake bimbitamarkabimbam
ālokya mūḍho ravim eva manyate &
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāham ity eva jaḍo 'bhimanyate
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate 'rkaḥ &
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ
svayaṃprakāśo viduṣā yathā tathā
dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbam evaṃ
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām &
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyam ātmanaḥ &
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ
viśoka ānandaghano vipaścit
svayaṃ kutaścin na bibheti kaścit &
nānyo 'sti panthā bhavabandhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam &
yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ &
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvam ātmanaḥ
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham &
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno 'bhāvāt &
na hyanyadasti kiṃcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt &
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam
mṛtkāryabhūto 'pi mṛdo na bhinnaḥ
kumbho 'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt &
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya saṃdarśayituṃ na śakyate &
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohān
mṛd eva satyaṃ paramārthabhūtam
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ
tanmātrametan na tato 'nyadasti &
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ
brahmaivedaṃ viśvam ity eva vāṇī
śrautī brūte 'tharvaniṣṭhā variṣṭhā &
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatāropitasya
satyaṃ yadi syājjagadetad ātmano
'nantattvahānirnigamāpramāṇatā &
asatyavāditvamapīśituḥ syān
naitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ &
na ca matsthāni bhūtānīty evam eva vyacīkḷpat
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāmupalabhyatām &
yannopalabhyate kiṃcid ato 'satsvapnavanmṛṣā
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat &
āropitasyāsti kimarthavattād
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa
bhrāntasya yady adbhramataḥ pratītaṃ
bhrāmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ &
idaṃtayā brahma sadaiva rūpyate
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam &
prāśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam &
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiṃcid idaṃ cakāsti
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam &
kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram &
aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ
tattvaṃpadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham &
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvam eva pratipādyate muhuḥ // 241.
aikyaṃ tayor lakṣitayor na vācyayoḥ
nigadyate 'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ &
khadyotabhānvor iva rājabhṛtyayoḥ
kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ
tayor virodho 'yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ &
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śṛṇu pañcakośam
etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ &
rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak
tayor apohe na bhaṭo na rājā
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam &
śrutipramāṇānugṛhītabodhāt
tayor nirāsaḥ karaṇīya eva
nedaṃ nedaṃ kalpitatvān na satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca &
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayor yaḥ
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayor akhaṇḍaikarasatvasiddhaye &
nālaṃ jahatyā na tathājahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam
sa devadatto 'yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate &
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ &
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanor aikyamakhaṇḍabhāvaḥ
asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam &
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam \
brahmāham ity eva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam &
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kim api tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ &
yasmād evamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam
yatra bhrāntyā kalpita tadviveke
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam &
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe
jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam &
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ &
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇair vibhāvitam &
buddhyavedyamanavadyamasti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam &
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam &
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniścalam &
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani
ekam eva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam &
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param &
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani
yadvibhāti sadanekadhā bhramān
nāmarūpaguṇavikriyātmanā &
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasam ātmalakṣaṇam &
satyacitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani
uktamarthamimam ātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā &
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati
saṃbodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ
vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye &
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam &
tad ātmanā yo 'tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ
jñāte vastuny api balavatī vāsanānādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yāsya saṃsārahetuḥ &
pratyagdṛṣṭyātmani nivasatā sāpaneyā prayatnān
muktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat
ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani &
adhyāso 'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam &
so 'ham ity eva sadvṛttyānātmanyātmamatiṃ jahi
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam &
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca &
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate
saṃsārakārāgṛhamokṣamicchor
ayomayaṃ pādanibandhaśṛṅkhalam &
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo 'smādvimuktaḥ samupaiti muktim
jalādisaṃsargavaśātprabhūta-
durgandhadhūtāgarudivyavāsanā &
saṃgharṣaṇenaiva vibhāti samyag-
vidhūyamāne sati bāhyagandhe
antaḥśritānantadūrantavāsanā-
dhūlīviliptā param ātmavāsanā &
prajñātisaṃgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate candanagandhavat sphuṭam
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā &
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñcati bāhyavāsanām &
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā
svātmany eva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ &
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati &
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ &
dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam &
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyam ātmanaḥ &
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ &
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ &
brahmaṇy ātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru
ahaṃbhāvasya dehe 'sminniḥśeṣavilayāvadhi &
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā &
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāder api vismṛteḥ &
kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānam ātmani
mātāpitror malodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ &
tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani &
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayaṃbhūya sadātmanā &
brahmāṇḍam api piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat
cidātmani sadānande dehārūḍhāmahaṃdhiyam &
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā &
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānandamarūpamakriyam &
tadetya mithyāvapurutsṛjeta
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt &
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto 'ham ādeḥ kṣaṇikasya sidhyet
ahaṃpadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāv api bhāvadarśanāt &
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati &
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ
ato 'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe
piṇḍābhimāniny api buddhikalpite &
kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim
tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu &
liṅgasya dharmān api kartṛtādiṃs
tyaktā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ
santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ &
teṣām evaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṃkāraḥ
yāvatsyātsvasya saṃbandho 'haṃkāreṇa durātmanā &
tāvan na leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā
ahaṃkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate &
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayaṃprabhaḥ
yo vā pure so 'ham iti pratīto
buddhyā prakḷptastamasātimūḍhayā &
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ
brahmānandanidhirmahābalavatāhaṃkāraghorāhinā
saṃveṣṭy ātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ &
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro 'nubhoktuṃkṣamaḥ
yāvadvā yat kiṃcid viṣadoṣasphūrtirasti ceddehe &
katham ārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai
ahamo 'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā &
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam
ahaṃkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā
vikārātmany ātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi &
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam
sadaikarūpasya cidātmano vibhor
ānandamūrteranavadyakīrteḥ &
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ
tasmādahaṃkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṇṭakavatpratītam &
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam
tato 'ham ādervinivartya vṛttiṃ
saṃtyaktarāgaḥ paramārthalābhāt &
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ
samūlakṛtto 'pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam &
saṃjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā
nigṛhya śatrorahamo 'vakāśaḥ
kvacin na deyo viṣayānucintayā &
sa eva saṃjīvanaheturasya
prakṣīṇajambīrataror ivāmbu
dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt &
ato 'rthasandhānaparatvam eva
bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate &
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā &
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate
saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ &
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtim ātmanaḥ &
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ &
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute
kriyānāśe bhaveccintānāśo 'smādvāsanākṣayaḥ &
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā &
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe &
tathādvayānandarasānubhūtau
na vāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan &
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana &
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ
na pramādādanartho 'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ &
tato mohastato 'haṃdhīstato bandhastato vyathā
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsam api vismṛtiḥ &
vikṣepayati dhīdoṣair yoṣā jāram iva priyam
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati &
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ &
pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ
sopānapaṅktau patito yathā tathā
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṃkalpayati tadguṇān &
samyaksaṃkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam
ataḥ pramādān na paro 'sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau &
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ &
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate
saṃkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam &
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ \
yat kiṃcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ
yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇy anante 'py aṇumātrabhedam &
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt
śrutismṛtinyāyaśatair niṣiddhe
dṛśye 'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti &
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā
satyābhisaṃdhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam &
mithyābhisandhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ
yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmīty ātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet &
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam
bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ
durvāsanām eva tatastato 'dhikām &
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam &
tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī &
jānanhi kuryādasato 'valambaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ
dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ &
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayor bhinnaguṇāśrayatvāt
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu
jñātvātmanādhāratayā vilokya &
tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ
sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvān na paro 'sti kaścit &
dṛśyāgrahe satyupapadyate 'sau
sarvātmabhāvo 'sya sadātmaniṣṭhayā
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ &
saṃnyastākhila-dharma-karma-viṣayair nityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyam ātmani sadānandecchubhiryatnataḥ
sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ &
samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartun na śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ &
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānantarānantabhavā hi vāsanāḥ
ahaṃbuddhyaiva mohinyā yojayitvāvṛterbalāt &
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve &
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇam ātmani ca svabhāvāt \
niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ nahiṃ tadā yadi cenmṛṣārthe
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam &
chinatti māyākṛtamohabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ
parāvaraikatvavivekavanhiḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam &
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo 'sya
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ &
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt &
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā
ayo 'gniyogād iva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ &
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu
tato vikārāḥ prakṛterahaṃmukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve &
kṣaṇe 'nyathābhāvitayā hyamīṣām
asattvamātmā tu kadāpi nānyathā
nityādvayākhaṇḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ &
ahaṃpadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā &
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayam eva śāmyati
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā &
samādhināvikalpena yadādvaitātmadarśanam
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe &
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā
śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam &
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani &
ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ
upādhibhedātsvayam eva bhidyate
copādhyapohe svayam eva kevalaḥ &
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadākalpasamādhiniṣṭhayā
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā &
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati &
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati &
samādhinātyantasusūkṣmavṛtyā
jñātavyamāryair atiśuddhabuddhibhiḥ
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati &
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena santyajya sameti tattvam
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā &
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ
svato 'dvayānandarasānubhāvakaḥ
samādhinānena samastavāsanā-
granthervināśo 'khilakarmanāśaḥ &
antarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananād api &
nidiṃdhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam &
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet
ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci &
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena
yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho 'parigrahaḥ &
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā
ekāntasthitirindriyoparamaṇe henurdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā &
tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi &
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva
dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ &
yair yair vṛtteḥsamāyogastatadbhāvo 'sya yoginaḥ
tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham &
saṃdṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ
antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate &
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ &
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam &
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ &
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ
vairāgyān na paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk &
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase
āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛtis
tyaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ &
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano 'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim &
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyāniśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyair bhṛśam
anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam &
cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam
eṣa svayaṃjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram &
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇam
akhaṇḍavṛttyātmatayānubhāvaya
etamacchīnnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā &
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu saṃtyajan &
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇy avabodhamātre &
śanaiḥ śanair niścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ
dehendriyaprāṇamano 'ham ādibhiḥ
svājñānakḷptair akhilair upādhibhiḥ &
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet
ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatair vimuktamekam &
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekam eva
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ &
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam &
bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ
rajjustadvadviśvam ātmasvarūpam
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ &
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyan na kiṃcana
antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayam eva paścāt &
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt
taraṅgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā &
cid eva dehādyahamantametat
sarvaṃ cid evaikarasaṃ viśuddham
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato 'nyannāsty eva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ &
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ &
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ
niḥsīmaniḥspandananirvikāram &
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam
vaktavyaṃ kimu vidyate 'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ &
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ saṃtyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam
jahi malamayakośe 'haṃdhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṅgadehe 'pi paścāt &
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ &
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutir api
svātmanyāropitāśeṣābhāsarvastunirāsataḥ &
svayam eva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe &
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ
asatkalpo vikalpo 'yaṃ viśvamityekavastuni &
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni &
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni &
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam &
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset &
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ
na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe &
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ &
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam &
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ
cittamūlo vikalpo 'yaṃ cittābhāve na kaścana &
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani
kim api satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham &
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasaṃ bandhadūram &
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam &
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam &
vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva // 411.
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam|
bhāvayātmānam ātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase 'dhvane
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamān
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā &
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna saṃdhatta idaṃ mahātmā
satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre &
atha punar api naiṣa smaryatāṃ vāntavastu
smaraṇaviṣayabhūtaṃ palpate kutsanāya
samūlametatparidāhya vanhau
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe &
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu gor iva srak &
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
(ā)nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ &
kimicchan kasya vā hetor dehaṃ puṣṇāti tattvavit
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ &
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanam ātmani
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam &
svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam
yady uttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam &
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando 'nupamaḥ svataḥ
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam &
yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam \
paścānnaro vivekena tat kathaṃ kartum arhati
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam &
tajjñājñayor yanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt
ajñānahṛdayagranthervināśo yady aśeṣataḥ &
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ
vāsanānudayo bhogye vairāgasya tadāvadhiḥ &
ahaṃbhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ \
līnavṛttair anutpattirmaryādoparatestu sā
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhīr
anyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat &
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyan kvacil labdhadhīr
āste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute &
brahmaṇy eva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ
brahmātmanoḥ śodhitayor ekabhāvāvagāhinī &
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate \
susthitāsau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ &
prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate
līnadhīr api jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ &
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvān api niṣkalaḥ &
yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate
vartamāne 'pi dehe 'smiñchāyāvadanuvartini &
ahantāmamatābhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam &
audāsīnyam api prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam
guṇadoṣaviśiṣṭe 'sminsvabhāvena vilakṣaṇe &
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayātmani &
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam
brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ &
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam
dehendriyādau kartavye mamāhaṃbhāvavarjitaḥ &
audāsīnyena yas tiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt &
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ
dehendriyeṣvahaṃbhāva idaṃbhāvastadanyake &
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate
na pratyagbrahmaṇor bhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ &
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ
sādhubhiḥ pūjyamāne 'smin pīḍyamāne 'pi durjanaiḥ &
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau &
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ &
asti cen na sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet &
na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari &
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate &
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate &
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit
ahaṃ brahmeti vijñānāt kalpakoṭiśatārjitam &
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpam ulbaṇam &
suptotthitasya kiṃ tat syāt svargāya narakāya vā
svam asaṅgam udāsīnaṃ parijñāya nabho yathā &
na śliṣyati ca yat kiṃcit kadācid bhāvikarmabhiḥ
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate &
tathātmopādhiyogena taddharmair naiva lipyate
jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānān na naśyati &
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau &
na tiṣṭhati chinaty eva lakṣyaṃ vegena nirbharam
prābdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prākṣaṃcitāgāminām &
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacid api brahmaiva te nirguṇam
upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ &
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasaṃbandhakatheva jāgrataḥ
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginy api ca prapañce &
karotyahantāṃ mamatānidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa
na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṃgrahastajjagato 'pi dṛṣṭaḥ &
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate &
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām &
nānāder ātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ
ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk &
tad ātmanā tiṣṭhato 'sya kutaḥ prārabdhakalpanā
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ &
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntir eva hi &
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ \
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi &
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ &
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana
sadganaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana
aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana
nirastarāgā vinirastabhogāḥ
śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ &
vijñāya tattvaṃ parametadante
prāptāḥ parāṃ nirvṛtim ātmayogāt
bhavānapīdaṃ paratattvam ātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vicārya &
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ
samādhinā sādhuviniścalātmanā
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā &
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaścec
chrutaḥ padārtho na punarvikalpyate
svasyāvidyābandhasaṃbandhamokṣāt
satyajñānānandarūpātmalabdhau &
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam
bandho mokṣaśca tṛptiśca cintārogyakṣudādayaḥ &
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam
taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā &
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam &
saṃsiddhaḥ saṃmukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanātmani
vedāntasiddhāntaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca &
akhaṇḍarūpasthitir eva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam
iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvam ātmayuktyā &
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtir ātmaniṣṭhato 'bhūt
kiṃcit kālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam &
utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanor ekatayādhigatyā &
idaṃ na jāne 'py anidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamasty apāram
vācā vaktumaśakyam eva manasā mantuṃ na vā śakyate
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam &
ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunānandātmanā nirvṛtam
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat &
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam &
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave
na kiṃcid atra paśyāmi na śṛṇomi na vedmy aham &
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ
namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṅgāya saduttamāya &
nityādvayānandarasasvarūpiṇe
bhūmne sadāpāradayāmbudhāmne
yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ &
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandam ātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt
dhanyo 'haṃ kṛtakṛtyo 'haṃ vimukto 'haṃ bhavagrahāt &
nityānandasvarūpo 'haṃ pūrṇo 'haṃ tvadanugrahāt
asaṅgo 'ham anaṅgo 'ham aliṅgo 'ham abhaṅguraḥ &
praśānto 'ham ananto 'ham amalo 'haṃ cirantanaḥ
akartāhamabhoktāhamavikāro 'ham akriyaḥ &
śuddhabodhasvarūpo 'haṃ kevalo 'haṃ sadāśivaḥ
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham &
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā
nāhamidaṃ nāhamado 'py ubhayor avabhāsakaṃ paraṃ śuddham &
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram &
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham
nārāyaṇo 'haṃ narakāntako 'haṃ
purāntako 'haṃ puruṣo 'ham īśaḥ &
akhaṇḍabodho 'ham aśeṣasākṣī
nirīśvaro 'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ
sarveṣu bhūteṣv aham eva saṃsthito
jñānātmanāntarbahirāśrayaḥ san &
bhoktā ca bhogyaṃ svayam eva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā
mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ &
utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramād
āropitānusphuraṇena lokaiḥ &
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhair atidoṣadūṣitaiḥ &
nārdrikarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ
ākāśavallepavidūrago 'haṃ
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo 'ham &
ahāryavannityaviniścalo 'haṃ
ambhodhivatpāravivarjito 'ham
na me dehena saṃbandho megheneva vihāyasaḥ &
ataḥ kuto me taddharmā jākratsvapnasuṣuptayaḥ
upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte &
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya &
ekātmako yo niviḍo nirantaro
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate
puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ &
kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamity api śrutiḥ
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā &
na spṛśaty eva yat kiṃcit puruṣaṃ tadvilakṣaṇam
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam &
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vanheryathā dāhaniyāmakatvam &
rajjoryathāropitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham &
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so 'haṃ svayaṃjyotiranīdṛgātmā
calatyupādhau pratibimbalaulyam
aupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti &
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato 'smi heti
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ &
nāhaṃ vilipye taddharmair ghaṭadharmair nabho yathā
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ &
buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ
svasmin pare brahmaṇi kevale 'dvaye
santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi &
kiṃ me 'saṅgacitastair na ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati
avyaktādisthūlaparyantametat
viśva yatrābhāsamātraṃ pratītam &
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam &
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam &
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi
niṣkriyo 'smy avikāro 'smi
niṣkalo 'smi nirākṛtiḥ &
nirvikalpo 'smi nityo 'smi
nirālambo 'smi nirdvayaḥ
sarvātmako 'haṃ sarvo 'haṃ sarvātīto 'ham advayaḥ &
kevalākṣaṇḍabodho 'ham ānando 'haṃ nirantaraḥ
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt &
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste 'stu punarnamo 'stu
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpair anudinam &
ahaṃkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ &
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam &
pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsv api &
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam
kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān &
candre mahālhādini dīpyamāne
citrendumālokayituṃ ka icchet
asatpadārthānubhavena kiṃcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ &
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā
svam eva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam &
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate
akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam &
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam
tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ &
brahmātmana brahmavido mahātmano
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam &
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ
gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vānyathāpi vā &
yathecchayā vesedvidvānātnārāmaḥ sadā muniḥ
na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣāpratibaddhavṛtteḥ &
saṃsiddhatattvasya mahātmano 'sti
svavedane kā niyamādyavasthā
ghaṭo 'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko 'nvavekṣate &
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasmin sati padārthadhīḥ
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate &
na deśaṃ nāpi kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate
devadatto 'ham ity etad vijñānaṃ nirapekṣakam &
tadvad brahmavido 'py asya brahmāhamiti vedanam
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā &
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalāny api &
yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet
eṣa svayaṃjyotiranantaśaktiḥ
ātmāprameyaḥ sakalānubhūtiḥ &
yam eva vijñāya vimuktabandho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca &
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasena tṛptaḥ
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ &
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī
cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane &
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
saṃcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi
vimānamālambya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān &
parecchayā bālavad ātmavettā
yo 'vyaktaliṅgo 'nanuṣaktabāhyaḥ
digambaro vāpi ca sāmbaro vā
tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ &
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām
kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacāro muniḥ &
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ
kvacinmūḍho vidvān kvacid api mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ &
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caraty evaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ
nirdhano 'pi sadā tuṣṭo 'py asahāyo mahābalaḥ &
nityatṛpto 'py abhuñjāno 'py asamaḥ samadarśanaḥ
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogy api &
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno 'pi sarvagaḥ
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit &
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe
sthūlādisaṃbandhavato 'bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca &
vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ phalaṃ vā
tamasā grastavadbhānādagrasto 'pi ravirjanaiḥ &
grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam &
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati &
itastataścālyamāno yat kiṃcit prāṇavāyunā
strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam &
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ &
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlam iva kalpavikalpaśūnyaḥ
naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa
naivāpayuṅkta updarśanalakṣaṇasthaḥ &
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa
svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yas tiṣṭhet kevalātmanā &
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ
jīvann eva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ &
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam
śailūṣo veṣasadbhāvā- bhāvayoś ca yathā pumān &
tathaiva brahmavic chreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇam iva taror vapuḥ patatāt &
brahmībhūtasya yateḥ prāg eva taccidagninā dagdham
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇādvayānandamayātmanā sadā &
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya
dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ &
avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre 'pi catvare &
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ &
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛter vṛkṣavad asti caiṣaḥ
prajñānaghana ity ātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam &
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam
avināśī vā are 'yamātmeti śrutir ātmanaḥ &
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā
dagdhā bhavanti hi mṛd eva yathā tathaiva &
dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi &
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam &
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale &
saṃyuktamekatāṃ yāti tathātmany ātmavinmuniḥ
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam &
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ &
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ
māyākḷptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ &
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe &
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam \
yady asty advaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ
bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti &
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato 'dvayāsaṅgacidetadakṣaram
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni &
buddher eva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ
atastau māyayā kḷptau bandhamokṣau na cātmani &
niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane \
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ &
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā
sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya &
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvyitvā mumukṣum
iti śrutvā guror vākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ &
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ
gurur eva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ &
pāvayanvasudhāṃ sarvāṇ vicacāra nirantaraḥ
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam &
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye
hitamidamupadeśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ &
bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām &
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśayaty
eṣā śaṃkarabhāratī vijayate nirvāṇasaṃdāyinī
Original text: Vivekacuḍāmaṇi · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0