Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vivekachudamani · Chapter 1

1.1

vivekacuḍāmaṇi
sarva-vedānta-siddhānta-gocaraṃ tamagocaram &
govindaṃ paramānandaṃ sad-guruṃ praṇato 'smy aham

1.2

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam &
ātmānātma-vivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktir no śata-janma-koṭi-sukṛtaiḥ puṇyair vinā labhyate

1.3

durlabhaṃ trayam evaitaddevānugrahahetukam &
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ

1.4

labdhvā kathaṃcin narajanma durlabhaṃ
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam &
yastv ātma-muktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hy ātma-hā svaṃ vinihantyasadgrahāt

1.5

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yas tu svārthe pramādyati &
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam

1.6

vadantu śāstrāṇi yajantu devān
kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ &
ātmaikyabodhena vināpi muktiḥ
na sidhyati brahmaśatāntare 'pi

1.7

amṛtatvasya nāśāsti vittenety eva hi śrutiḥ &
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ

1.8

ato vimuktyai prayatet vidvān
saṃnyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san &
santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā

1.9

uddharedātmanātmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau &
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā

1.10

saṃnyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye &
yatyatāṃ paṇḍitair dhīrair ātmābhyāsa upasthitaiḥ

1.11

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye &
vastusiddhirvicāreṇa na kiṃcit karmakoṭibhiḥ

1.12

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā &
bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī

1.13

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ &
na snānena na dānena prāṇāyamaśatena vā

1.14

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ &
upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ

1.15

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsor ātmavastunaḥ &
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam

1.16

medhāvī puruṣo vidvānuhāpohavicakṣaṇaḥ &
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ

1.17

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ &
mumukṣor eva hi brahmajijñāsāyogyatā matā

1.18

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ &
yeṣu satsv eva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati

1.19

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigamyate &
ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram \
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam

1.20

brahma satyaṃ jaganmithyety evaṃrūpo viniścayaḥ &
so 'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ

1.21

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ &
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni

1.22

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ &
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate

1.23

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake &
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ \
bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā

1.24

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam &
cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate

1.25

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam &
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate

1.26

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā &
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam

1.27

ahaṃkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān &
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā

1.28

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā &
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam

1.29

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate &
tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ

1.30

etayor mandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ &
marau salīlavattatra śamāderbhānamātratā

1.31

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktir eva garīyasī &
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate

1.32

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ &
uktasādhanasaṃpannastattvajijñāsurātmanaḥ \
upasīdedguruṃ prājñyaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam

1.33

śrotriyo 'vṛjino 'kāmahato yo brahmavittamaḥ &
brahmaṇy uparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ \
ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām

1.34

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ &
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ

1.35

svāmin namaste natalokabandho
kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau &
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā

1.36

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ &
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne

1.37

śāntā mahānto nivasanti santo
vasantavallokahitaṃ carantaḥ &
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janān
ahetunān yān api tārayantaḥ

1.38

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām &
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila

1.39

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūrtaiḥ suśītair yutaiḥ
yuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhair vākyāmṛtaiḥ secaya &
saṃtaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ

1.40

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ
kā vā gatirme katamo 'sty upāyaḥ &
jāne na kiñjcitkṛpayāva māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva

1.41

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam &
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā

1.42

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe &
praśāntacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt

1.43

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāsty apāyaḥ
saṃsārasindhostaraṇe 'sty upāyaḥ &
yenaiva yātā yatayo 'sya pāraṃ
tam eva mārgaṃ tava nirdiśāmi

1.44

asty upāyo mahān kaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ &
tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi

1.45

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam &
tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu

1.46

śraddhābhaktidhyānayogāmmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ &
yo vā eteṣv eva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo 'vidyākalpitāddehabandhāt

1.47

ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ &
tayor vivekoditabodhavanhiḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam

1.48

śiṣya uvāca
kṛpayā śrūyatāṃ svāmin praśno 'yaṃ kriyate mayā &
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt

1.49

ko nāma bandhaḥ katham eṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ &
ko 'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayor vivekaḥ katham etaducyatām

1.50

śrīguruvāca
dhanyo 'si kṛtakṛtyo 'si pāvita te kulaṃ tvayā &
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi

1.51

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ &
bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana

1.52

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyair nivāryate &
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit

1.53

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā &
ārogyasiddhirdṛṣṭāsya nānyānuṣṭhitakarmaṇā

1.54

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena &
candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyair avagamyate kim

1.55

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum &
kaḥ śaknuyādvinātmānaṃ kalpakoṭiśatair api

1.56

na yogena na sāṃkhyena karmaṇā no na vidyayā &
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā

1.57

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam &
prajārañjjanamātraṃ tan na sāmrājyāya kalpate

1.58

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam &
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye

1.59

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā &
vijñāte 'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā

1.60

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam &
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvam ātmanaḥ

1.61

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā &
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ

1.62

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ &
vināparokṣānubhavaṃ brahmaśabdair na mucyate

1.63

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvam ātmanaḥ &
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalair nṛṇām

1.64

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam &
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati

1.65

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ
nikṣepaḥ samapekṣate nahi bahiḥ śabdaistu nirgacchati &
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ

1.66

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye &
svair eva yatnaḥ kartavyo rogādāv iva paṇḍitaiḥ

1.67

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñjchāstravinmataḥ &
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ

1.68

śṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate &
tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase

1.69

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyantamanityavastuṣu &
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam

1.70

tataḥ śrutis tanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ &
tato 'vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati

1.71

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmān ātmavivecanam &
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya

1.72

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayair dhātubhirebhiranvitam &
pādor uvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgair upāṅgair upayuktametat

1.73

ahaṃmametiprathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ &
nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni

1.74

parasparāṃśair militāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ &
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ

1.75

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena &
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ

1.76

śabdādibhiḥ pañcabhir eva pañca
pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ &
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim

1.77

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣād api &
viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam

1.78

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt &
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedy api

1.79

āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān &
āśāgraho majjayate 'ntarāle
nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt

1.80

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ &
sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ

1.81

viṣamaviṣayamārgair gacchato 'nacchabuddheḥ
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi &
hitasujanaguruktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyam ity eva viddhi

1.82

mokṣasya kāṃkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā &
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt

1.83

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam &
dehaḥ parārtho 'yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena hanti

1.84

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati &
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadi tartuṃ sa gacchati

1.85

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu &
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati

1.86

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu &
yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

1.87

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṃkulam &
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ

1.88

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā &
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanam ātmanaḥ \
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ

1.89

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcandanastryādivicitrarūpām &
karoti jīvaḥ svayametad ātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo 'sya jāgare

1.90

sarvāpi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ &
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ

1.91

sthūlasya saṃbhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ &
varṇāśramādiniyamā bahudhāmayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ

1.92

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jivhā viṣayāvabodhanāt &
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ
karmendriyāṇi pravaṇena karmasu

1.93

nigadyate 'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṃkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ &
manastu saṃkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ

1.94

atrābhimānādahamityahaṃkṛtiḥ &
svārthānusandhānaguṇena cittam

1.95

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ &
svayam eva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat

1.96

vāgādi pañca śravaṇādi pañca
prāṇādi pañcābhramukhāni pañca &
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ

1.97

idaṃ śarīraṃ śṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañcīkṛtasaṃbhavam &
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato 'nādirupādhir ātmanaḥ

1.98

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra &
svapne tu buddhiḥ svayam eva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ

1.99

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā &
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ \
yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiṃcid upādhinā kṛtaiḥ

1.100

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccid ātmanaḥ puṃsaḥ &
vāsyādikam iva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo 'yam

1.101

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ &
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vettur ātmanaḥ

1.102

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣut
prasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ &
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse

1.103

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi &
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā

1.104

ahaṃkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam &
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute

1.105

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye &
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ

1.106

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ &
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ \
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana

1.107

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando 'nubhūyate &
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati

1.108

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā &
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate

1.109

sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no &
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no
mahādbhutānirvacanīyarūpā

1.110

śuddhādvayabrahmavibhodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā &
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ

1.111

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī &
rāgādayo 'syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ

1.112

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā
ahaṃkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ &
dharmā ete rājasāḥ pumpravṛttiḥ
yasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ

1.113

eṣāvṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate 'nyathā &
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ

1.114

prajñāvān api paṇḍito 'pi caturo 'py atyantasūkṣmātmadṛg-
vyālīḍhas tamasā na vetti bahudhā saṃbodhito 'pi sphuṭam &
bhrāntyāropitam eva sādhu kalayatyālambate tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ

1.115

abhāvanā vā viparītabhāvanā
asaṃbhāvanā vipratipattirasyāḥ &
saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram

1.116

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ &
etaiḥ prayukto nahi vetti kiṃcin
nidrāluvatstambhavad eva tiṣṭhati

1.117

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate &
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam

1.118

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ &
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣatā ca
daivī ca sampattirasannivṛttiḥ

1.119

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ &
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛcchati

1.120

avyaktametattriguṇair niruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīram ātmanaḥ &
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ

1.121

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitir eva buddheḥ &
suṣuptiretasya kila pratītiḥ
kiṃcin na vedmīti jagatprasiddheḥ

1.122

dehendriyaprāṇamano 'ham ādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ &
vyomādibhūtānyakhilaṃ na viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā

1.123

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam &
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam

1.124

atha te saṃpravakṣyāmi svarūpaṃ param ātmanaḥ &
yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute

1.125

asti kaścitsvayaṃ nityamahaṃpratyayalambanaḥ &
avasthātrayasākṣī saṃpañcakośavilakṣaṇaḥ

1.126

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu &
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam

1.127

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana &
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam

1.128

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiṃcana &
abhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntyamanubhātyayam

1.129

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ &
viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva

1.130

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ &
vedyante ghaṭavad yena nityabodhasvarūpiṇā

1.131

eṣo 'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ &
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaranti

1.132

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ &
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan

1.133

jñātā mano 'haṃkṛtivikriyāṇāṃ
dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām &
ayo 'gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiṃcana

1.134

na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ &
vilīyamāne 'pi vapuṣyamuṣmin
na līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam

1.135

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ &
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ

1.136

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānam ātmany
ayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt &
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ

1.137

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo 'sya puṃsaḥ
prāpto 'jñānājjananamaraṇakleśasaṃpātahetuḥ &
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamity ātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat

1.138

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā &
tato 'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo 'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe

1.139

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam &
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabimbam

1.140

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati &
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati

1.141

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā &
apāre saṃsare viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ

1.142

bhānuprabhāsaṃjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā &
ātmoditāhaṃkṛtir ātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam

1.143

kavalitadinanārthe durdine sāndrameghaiḥ
vyathayati himajhaṃjhāvāyurugro yathaitān &
aviratatamasātmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ

1.144

etābhyām eva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ &
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvātmānaṃ bhramatyayam

1.145

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandhoo 'savaḥ śākhikāḥ &
agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ

1.146

ajñānamūlo 'yamanātmabandho
naisargiko 'nādirananta īritaḥ &
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya

1.147

nāstrair na śastrair anilena vanhinā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ &
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena mañjunā

1.148

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya &
viśuddhabuddheḥ param ātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ

1.149

kośair annamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti &
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalair ivāmbu vāpīstham

1.150

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham &
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ

1.151

pañcānām api kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ &
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayaṃjyotiḥ

1.152

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā &
tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam

1.153

muñjādiṣīkām iva dṛśyavargāt
pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam &
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tad ātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ

1.154

deho 'yamannabhavano 'nnamayastu kośaḥ
cānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ &
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśiḥ
nāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ

1.155

pūrvaṃ janeradhimṛter api nāyamasti
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo 'niyatasvabhāvaḥ &
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā

1.156

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge 'pi jīvanāt &
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ

1.157

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ &
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyam ātmanaḥ

1.158

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo 'tikaśmalaḥ &
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ

1.159

tvaṅmāṃsamedo 'sthipurīṣarāśā-
vahaṃmatiṃ mūḍhajanaḥ karoti &
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārtha bhūtam

1.160

deho 'ham ity eva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahaṃdhīḥ &
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāham ity eva matiḥ sadātmani

1.161

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo 'sthipurīṣarāśau &
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śānti paramāṃ bhajasva

1.162

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahaṃ tāṃ na jahāti yāvat &
tāvan na tasyāsti vimuktivārtāpy
astveṣa vedāntanayāntadarśī

1.163

chāyāśarīre pratibimbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge &
yathātmabuddhistava nāsti kācij
jīvaccharīre ca tathaiva māstu

1.164

dehātmadhīr eva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam &
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā

1.165

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito 'yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ &
yenātmavānannamayo 'nupūrṇaḥ
pravartate 'sau sakalakriyāsu

1.166

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro
gantāgantā vāyuvadantarbahireṣaḥ &
yasmāt kiṃcit kvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiṃcana nityaṃ paratantraḥ

1.167

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ &
saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃs
tatpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ

1.168

pañcendriyaiḥ pañcabhir eva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā &
jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapañcam

1.169

na hyasty avidyā manaso 'tiriktā
mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ &
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhite 'sminsakalaṃ vijṛmbhate

1.170

svapne 'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam &
tathaiva jāgraty api no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam

1.171

suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiṃcit sakalaprasiddheḥ &
ato manaḥkalpit eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto 'sti

1.172

vāyunānīyate medhaḥ punastenaiva nīyate &
manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate

1.173

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena &
vairasyamatra viṣavat suvudhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt

1.174

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ
bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne &
bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam

1.175

vivekavairāgyaguṇātirekāc
chuddhatvamāsādya mano vimuktyai &
bhavatyato buddhimato mumukṣos
tābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre

1.176

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu &
caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ

1.177

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ &
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam

1.178

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya
dehendriyaprāṇaguṇair nibaddhya &
ahaṃmameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu

1.179

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ &
rajastamodoṣavato 'vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat

1.180

ataḥ prāhurmano 'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ &
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam

1.181

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā &
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate

1.182

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya saṃnyasya ca sarvakarma &
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ

1.183

manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt &
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ

1.184

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ &
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam

1.185

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ &
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam

1.186

anādikālo 'yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā &
karoti karmāṇy api pūrvavāsanaḥ
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni

1.187

bhuṅkte vicitrāsv api yoniṣu vrajan
nāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ &
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ

1.188

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti &
vijñānakośo 'yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ &
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yad ātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa

1.189

yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ &
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ

1.190

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ &
sarvātmakaḥ sann api vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭān iva

1.191

upādhisaṃbandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ &
ayovikārānavikārivanhivat
sadaikarūpo 'pi paraḥ svabhāvāt

1.192

śiṣya uvāca
bhrameṇāpyanyathā vāstu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ &
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate

1.193

ato 'sya jīvabhāvo 'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ &
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada

1.194

śrīgururuvāca
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu &
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā

1.195

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ &
na ghaṭetārthasaṃbandho nabhaso nīlatādivat

1.196

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ &
bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāsty avastusvabhāvāt

1.197

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt &
rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva
bhrānternāśe naiva sarpo 'pi tadvat

1.198

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate &
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādy api

1.199

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati &
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam

1.200

anāder api vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ &
yadbuddhyupādhisaṃbandhātparikalpitam ātmani

1.201

jīvatvaṃ na tato 'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ &
saṃbandhastv ātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ

1.202

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā &
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam

1.203

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati &
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ

1.204

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam &
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ

1.205

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ &
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ

1.206

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk &
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ &
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate

1.207

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ &
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā

1.208

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā &
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasaṃdarśanāvinā

1.209

naivāyamānandamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt &
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt

1.210

pañcānām api kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ &
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo 'vaśiṣyate

1.211

yo 'yamātmā svayaṃjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ &
avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ \
sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā

1.212

śiṣya uvāca
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu &
sarvābhāvaṃ vinā kiṃcin na paśyāmyatra he guro \
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanātmavipaścitā

1.213

śrīgururuvāca
satyamuktaṃ tvayā vidannipuṇo 'si vicāraṇe &
ahamādivikārāste tadabhāvo 'yamapyanu

1.214

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate &
tamātmānaṃ veditāraṃ viddi buddhyā susūkṣmayā

1.215

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate &
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate

1.216

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate &
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ

1.217

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo 'sau samujjṛmbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā &
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahaṃdhīmukhān
nityānandacid ātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi

1.218

ghaṭodake bimbitamarkabimbam
ālokya mūḍho ravim eva manyate &
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāham ity eva jaḍo 'bhimanyate

1.219

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate 'rkaḥ &
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ
svayaṃprakāśo viduṣā yathā tathā

1.220

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbam evaṃ
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām &
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam

1.221

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyam ātmanaḥ &
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ

1.222

viśoka ānandaghano vipaścit
svayaṃ kutaścin na bibheti kaścit &
nānyo 'sti panthā bhavabandhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ

1.223

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam &
yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ

1.224

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ &
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvam ātmanaḥ

1.225

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham &
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati

1.226

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno 'bhāvāt &
na hyanyadasti kiṃcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām

1.227

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt &
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam

1.228

mṛtkāryabhūto 'pi mṛdo na bhinnaḥ
kumbho 'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt &
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ

1.229

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya saṃdarśayituṃ na śakyate &
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohān
mṛd eva satyaṃ paramārthabhūtam

1.230

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ
tanmātrametan na tato 'nyadasti &
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ

1.231

brahmaivedaṃ viśvam ity eva vāṇī
śrautī brūte 'tharvaniṣṭhā variṣṭhā &
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatāropitasya

1.232

satyaṃ yadi syājjagadetad ātmano
'nantattvahānirnigamāpramāṇatā &
asatyavāditvamapīśituḥ syān
naitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām

1.233

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ &
na ca matsthāni bhūtānīty evam eva vyacīkḷpat

1.234

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāmupalabhyatām &
yannopalabhyate kiṃcid ato 'satsvapnavanmṛṣā

1.235

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat &
āropitasyāsti kimarthavattād
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa

1.236

bhrāntasya yady adbhramataḥ pratītaṃ
bhrāmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ &
idaṃtayā brahma sadaiva rūpyate
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram

1.237

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam &
prāśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam

1.238

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam &
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiṃcid idaṃ cakāsti

1.239

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam &
kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ

1.240

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram &
aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ

1.242

tattvaṃpadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham &
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvam eva pratipādyate muhuḥ // 241.
aikyaṃ tayor lakṣitayor na vācyayoḥ
nigadyate 'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ &
khadyotabhānvor iva rājabhṛtyayoḥ
kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ

1.243

tayor virodho 'yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ &
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śṛṇu pañcakośam

1.244

etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ &
rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak
tayor apohe na bhaṭo na rājā

1.245

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam &
śrutipramāṇānugṛhītabodhāt
tayor nirāsaḥ karaṇīya eva

1.246

nedaṃ nedaṃ kalpitatvān na satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca &
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayor yaḥ

1.247

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayor akhaṇḍaikarasatvasiddhaye &
nālaṃ jahatyā na tathājahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam

1.248

sa devadatto 'yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate &
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā

1.249

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ &
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanor aikyamakhaṇḍabhāvaḥ

1.250

asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam &
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam \
brahmāham ity eva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham

1.251

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam &
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kim api tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

1.252

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ &
yasmād evamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

1.253

yatra bhrāntyā kalpita tadviveke
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam &
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe

1.254

jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam &
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.255

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ &
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.256

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇair vibhāvitam &
buddhyavedyamanavadyamasti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.257

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam &
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.258

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam &
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.259

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniścalam &
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.260

ekam eva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam &
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.261

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param &
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.262

yadvibhāti sadanekadhā bhramān
nāmarūpaguṇavikriyātmanā &
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.263

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasam ātmalakṣaṇam &
satyacitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani

1.264

uktamarthamimam ātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā &
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati

1.265

saṃbodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ
vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye &
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam

1.266

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam &
tad ātmanā yo 'tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ

1.267

jñāte vastuny api balavatī vāsanānādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yāsya saṃsārahetuḥ &
pratyagdṛṣṭyātmani nivasatā sāpaneyā prayatnān
muktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat

1.268

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani &
adhyāso 'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā

1.269

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam &
so 'ham ity eva sadvṛttyānātmanyātmamatiṃ jahi

1.270

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam &
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru

1.271

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca &
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate

1.272

saṃsārakārāgṛhamokṣamicchor
ayomayaṃ pādanibandhaśṛṅkhalam &
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo 'smādvimuktaḥ samupaiti muktim

1.273

jalādisaṃsargavaśātprabhūta-
durgandhadhūtāgarudivyavāsanā &
saṃgharṣaṇenaiva vibhāti samyag-
vidhūyamāne sati bāhyagandhe

1.274

antaḥśritānantadūrantavāsanā-
dhūlīviliptā param ātmavāsanā &
prajñātisaṃgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate candanagandhavat sphuṭam

1.275

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā &
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam

1.276

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñcati bāhyavāsanām &
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā

1.277

svātmany eva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ &
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru

1.278

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati &
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru

1.279

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ &
dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru

1.280

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam &
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

1.281

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyam ātmanaḥ &
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

1.282

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ &
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru

1.283

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ &
brahmaṇy ātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru

1.284

ahaṃbhāvasya dehe 'sminniḥśeṣavilayāvadhi &
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru

1.285

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā &
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru

1.286

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāder api vismṛteḥ &
kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānam ātmani

1.287

mātāpitror malodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ &
tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava

1.288

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani &
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune

1.289

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayaṃbhūya sadātmanā &
brahmāṇḍam api piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat

1.290

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahaṃdhiyam &
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā

1.291

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā &
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

1.292

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānandamarūpamakriyam &
tadetya mithyāvapurutsṛjeta
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ

1.293

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt &
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto 'ham ādeḥ kṣaṇikasya sidhyet

1.294

ahaṃpadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāv api bhāvadarśanāt &
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ

1.295

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati &
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ

1.296

ato 'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe
piṇḍābhimāniny api buddhikalpite &
kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim

1.297

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu &
liṅgasya dharmān api kartṛtādiṃs
tyaktā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ

1.298

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ &
teṣām evaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṃkāraḥ

1.299

yāvatsyātsvasya saṃbandho 'haṃkāreṇa durātmanā &
tāvan na leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā

1.300

ahaṃkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate &
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayaṃprabhaḥ

1.301

yo vā pure so 'ham iti pratīto
buddhyā prakḷptastamasātimūḍhayā &
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ

1.302

brahmānandanidhirmahābalavatāhaṃkāraghorāhinā
saṃveṣṭy ātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ &
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro 'nubhoktuṃkṣamaḥ

1.303

yāvadvā yat kiṃcid viṣadoṣasphūrtirasti ceddehe &
katham ārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai

1.304

ahamo 'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā &
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam

1.305

ahaṃkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā
vikārātmany ātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi &
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam

1.306

sadaikarūpasya cidātmano vibhor
ānandamūrteranavadyakīrteḥ &
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ

1.307

tasmādahaṃkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṇṭakavatpratītam &
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam

1.308

tato 'ham ādervinivartya vṛttiṃ
saṃtyaktarāgaḥ paramārthalābhāt &
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ

1.309

samūlakṛtto 'pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam &
saṃjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā

1.310

nigṛhya śatrorahamo 'vakāśaḥ
kvacin na deyo viṣayānucintayā &
sa eva saṃjīvanaheturasya
prakṣīṇajambīrataror ivāmbu

1.311

dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt &
ato 'rthasandhānaparatvam eva
bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ

1.312

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate &
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet

1.313

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā &
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate

1.314

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ &
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ

1.315

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtim ātmanaḥ &
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā

1.316

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ &
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute

1.317

kriyānāśe bhaveccintānāśo 'smādvāsanākṣayaḥ &
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate

1.318

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā &
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā

1.319

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe &
tathādvayānandarasānubhūtau
na vāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ

1.320

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan &
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe

1.321

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana &
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ

1.322

na pramādādanartho 'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ &
tato mohastato 'haṃdhīstato bandhastato vyathā

1.323

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsam api vismṛtiḥ &
vikṣepayati dhīdoṣair yoṣā jāram iva priyam

1.324

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati &
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham

1.325

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ &
pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ
sopānapaṅktau patito yathā tathā

1.326

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṃkalpayati tadguṇān &
samyaksaṃkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam

1.327

ataḥ pramādān na paro 'sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau &
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ

1.328

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ &
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate

1.329

saṃkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam &
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ \
yat kiṃcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ

1.330

yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇy anante 'py aṇumātrabhedam &
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt

1.331

śrutismṛtinyāyaśatair niṣiddhe
dṛśye 'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti &
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā

1.332

satyābhisaṃdhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam &
mithyābhisandhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ

1.333

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmīty ātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet &
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam

1.334

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ
durvāsanām eva tatastato 'dhikām &
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam

1.335

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam &
tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ

1.336

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī &
jānanhi kuryādasato 'valambaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ

1.337

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ &
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayor bhinnaguṇāśrayatvāt

1.338

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu
jñātvātmanādhāratayā vilokya &
tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ

1.339

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvān na paro 'sti kaścit &
dṛśyāgrahe satyupapadyate 'sau
sarvātmabhāvo 'sya sadātmaniṣṭhayā

1.340

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ &
saṃnyastākhila-dharma-karma-viṣayair nityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyam ātmani sadānandecchubhiryatnataḥ

1.341

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ &
samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ

1.342

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartun na śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ &
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānantarānantabhavā hi vāsanāḥ

1.343

ahaṃbuddhyaiva mohinyā yojayitvāvṛterbalāt &
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ

1.344

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve &
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇam ātmani ca svabhāvāt \
niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ nahiṃ tadā yadi cenmṛṣārthe

1.345

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam &
chinatti māyākṛtamohabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ

1.346

parāvaraikatvavivekavanhiḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam &
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo 'sya

1.347

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ &
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ

1.348

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt &
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā

1.349

ayo 'gniyogād iva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ &
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu

1.350

tato vikārāḥ prakṛterahaṃmukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve &
kṣaṇe 'nyathābhāvitayā hyamīṣām
asattvamātmā tu kadāpi nānyathā

1.351

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ &
ahaṃpadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā

1.352

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā &
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayam eva śāmyati

1.353

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā &
samādhināvikalpena yadādvaitātmadarśanam

1.354

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe &
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā

1.355

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam &
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ

1.356

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani &
ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ

1.357

upādhibhedātsvayam eva bhidyate
copādhyapohe svayam eva kevalaḥ &
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadākalpasamādhiniṣṭhayā

1.358

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā &
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate

1.359

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati &
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā

1.360

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati &
samādhinātyantasusūkṣmavṛtyā
jñātavyamāryair atiśuddhabuddhibhiḥ

1.361

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati &
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena santyajya sameti tattvam

1.362

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā &
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ
svato 'dvayānandarasānubhāvakaḥ

1.363

samādhinānena samastavāsanā-
granthervināśo 'khilakarmanāśaḥ &
antarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt

1.364

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananād api &
nidiṃdhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam

1.365

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam &
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet

1.366

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci &
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena

1.367

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho 'parigrahaḥ &
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā

1.368

ekāntasthitirindriyoparamaṇe henurdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā &
tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ

1.369

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi &
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva

1.370

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ &
yair yair vṛtteḥsamāyogastatadbhāvo 'sya yoginaḥ

1.371

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham &
saṃdṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ

1.372

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate &
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā

1.373

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ &
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ

1.374

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam &
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati

1.375

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ &
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ

1.376

vairāgyān na paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk &
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase

1.377

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛtis
tyaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ &
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano 'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ

1.378

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim &
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyāniśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyair bhṛśam

1.379

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam &
cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam

1.380

eṣa svayaṃjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram &
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇam
akhaṇḍavṛttyātmatayānubhāvaya

1.381

etamacchīnnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā &
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam

1.382

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu saṃtyajan &
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat

1.383

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇy avabodhamātre &
śanaiḥ śanair niścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ

1.384

dehendriyaprāṇamano 'ham ādibhiḥ
svājñānakḷptair akhilair upādhibhiḥ &
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet

1.385

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatair vimuktamekam &
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekam eva

1.386

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ &
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam

1.387

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam &
bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ
rajjustadvadviśvam ātmasvarūpam

1.388

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ &
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyan na kiṃcana

1.389

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayam eva paścāt &
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt

1.390

taraṅgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā &
cid eva dehādyahamantametat
sarvaṃ cid evaikarasaṃ viśuddham

1.391

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato 'nyannāsty eva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ &
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā

1.392

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ &
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye

1.393

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ
niḥsīmaniḥspandananirvikāram &
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam

1.394

vaktavyaṃ kimu vidyate 'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ &
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ saṃtyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam

1.395

jahi malamayakośe 'haṃdhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṅgadehe 'pi paścāt &
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha

1.396

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ &
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutir api

1.397

svātmanyāropitāśeṣābhāsarvastunirāsataḥ &
svayam eva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam

1.398

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe &
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ

1.399

asatkalpo vikalpo 'yaṃ viśvamityekavastuni &
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

1.400

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni &
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

1.401

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni &
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

1.402

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam &
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ

1.403

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset &
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ

1.404

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe &
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām

1.405

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ &
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate

1.406

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam &
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ

1.407

cittamūlo vikalpo 'yaṃ cittābhāve na kaścana &
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani

1.408

kim api satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham &
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

1.409

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasaṃ bandhadūram &
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

1.410

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam &
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

1.412

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam &
vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva // 411.
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam|
bhāvayātmānam ātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase 'dhvane

1.413

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamān
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā &
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna saṃdhatta idaṃ mahātmā

1.414

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre &
atha punar api naiṣa smaryatāṃ vāntavastu
smaraṇaviṣayabhūtaṃ palpate kutsanāya

1.415

samūlametatparidāhya vanhau
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe &
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ

1.416

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu gor iva srak &
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
(ā)nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ

1.417

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ &
kimicchan kasya vā hetor dehaṃ puṣṇāti tattvavit

1.418

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ &
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanam ātmani

1.419

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam &
svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam

1.420

yady uttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam &
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando 'nupamaḥ svataḥ

1.421

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam &
yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam \
paścānnaro vivekena tat kathaṃ kartum arhati

1.422

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam &
tajjñājñayor yanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt

1.423

ajñānahṛdayagranthervināśo yady aśeṣataḥ &
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ

1.424

vāsanānudayo bhogye vairāgasya tadāvadhiḥ &
ahaṃbhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ \
līnavṛttair anutpattirmaryādoparatestu sā

1.425

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhīr
anyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat &
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyan kvacil labdhadhīr
āste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi

1.426

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute &
brahmaṇy eva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ

1.427

brahmātmanoḥ śodhitayor ekabhāvāvagāhinī &
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate \
susthitāsau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate

1.428

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ &
prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate

1.429

līnadhīr api jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ &
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate

1.430

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvān api niṣkalaḥ &
yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate

1.431

vartamāne 'pi dehe 'smiñchāyāvadanuvartini &
ahantāmamatābhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam

1.432

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam &
audāsīnyam api prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

1.433

guṇadoṣaviśiṣṭe 'sminsvabhāvena vilakṣaṇe &
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

1.434

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayātmani &
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

1.435

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ &
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

1.436

dehendriyādau kartavye mamāhaṃbhāvavarjitaḥ &
audāsīnyena yas tiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

1.437

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt &
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

1.438

dehendriyeṣvahaṃbhāva idaṃbhāvastadanyake &
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate

1.439

na pratyagbrahmaṇor bhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ &
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

1.440

sādhubhiḥ pūjyamāne 'smin pīḍyamāne 'pi durjanaiḥ &
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

1.441

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau &
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ

1.442

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ &
asti cen na sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ

1.443

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet &
na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā

1.444

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari &
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ

1.445

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate &
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt

1.446

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate &
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit

1.447

ahaṃ brahmeti vijñānāt kalpakoṭiśatārjitam &
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat

1.448

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpam ulbaṇam &
suptotthitasya kiṃ tat syāt svargāya narakāya vā

1.449

svam asaṅgam udāsīnaṃ parijñāya nabho yathā &
na śliṣyati ca yat kiṃcit kadācid bhāvikarmabhiḥ

1.450

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate &
tathātmopādhiyogena taddharmair naiva lipyate

1.451

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānān na naśyati &
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat

1.452

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau &
na tiṣṭhati chinaty eva lakṣyaṃ vegena nirbharam

1.453

prābdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prākṣaṃcitāgāminām &
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacid api brahmaiva te nirguṇam

1.454

upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ &
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasaṃbandhakatheva jāgrataḥ

1.455

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginy api ca prapañce &
karotyahantāṃ mamatānidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa

1.456

na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṃgrahastajjagato 'pi dṛṣṭaḥ &
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam

1.457

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate &
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau

1.458

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām &
nānāder ātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ

1.459

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk &
tad ātmanā tiṣṭhato 'sya kutaḥ prārabdhakalpanā

1.460

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ &
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ

1.461

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntir eva hi &
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ \
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ

1.462

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi &
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān

1.463

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ &
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām

1.464

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

1.465

sadganaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

1.466

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

1.467

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

1.468

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

1.469

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

1.470

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam &
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

1.471

nirastarāgā vinirastabhogāḥ
śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ &
vijñāya tattvaṃ parametadante
prāptāḥ parāṃ nirvṛtim ātmayogāt

1.472

bhavānapīdaṃ paratattvam ātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vicārya &
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ

1.473

samādhinā sādhuviniścalātmanā
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā &
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaścec
chrutaḥ padārtho na punarvikalpyate

1.474

svasyāvidyābandhasaṃbandhamokṣāt
satyajñānānandarūpātmalabdhau &
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam

1.475

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintārogyakṣudādayaḥ &
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam

1.476

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā &
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā

1.477

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam &
saṃsiddhaḥ saṃmukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanātmani

1.478

vedāntasiddhāntaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca &
akhaṇḍarūpasthitir eva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam

1.479

iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvam ātmayuktyā &
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtir ātmaniṣṭhato 'bhūt

1.480

kiṃcit kālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam &
utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt

1.481

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanor ekatayādhigatyā &
idaṃ na jāne 'py anidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamasty apāram

1.482

vācā vaktumaśakyam eva manasā mantuṃ na vā śakyate
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam &
ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunānandātmanā nirvṛtam

1.483

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat &
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam

1.484

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam &
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave

1.485

na kiṃcid atra paśyāmi na śṛṇomi na vedmy aham &
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ

1.486

namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṅgāya saduttamāya &
nityādvayānandarasasvarūpiṇe
bhūmne sadāpāradayāmbudhāmne

1.487

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ &
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandam ātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt

1.488

dhanyo 'haṃ kṛtakṛtyo 'haṃ vimukto 'haṃ bhavagrahāt &
nityānandasvarūpo 'haṃ pūrṇo 'haṃ tvadanugrahāt

1.489

asaṅgo 'ham anaṅgo 'ham aliṅgo 'ham abhaṅguraḥ &
praśānto 'ham ananto 'ham amalo 'haṃ cirantanaḥ

1.490

akartāhamabhoktāhamavikāro 'ham akriyaḥ &
śuddhabodhasvarūpo 'haṃ kevalo 'haṃ sadāśivaḥ

1.491

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham &
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā

1.492

nāhamidaṃ nāhamado 'py ubhayor avabhāsakaṃ paraṃ śuddham &
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham

1.493

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram &
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham

1.494

nārāyaṇo 'haṃ narakāntako 'haṃ
purāntako 'haṃ puruṣo 'ham īśaḥ &
akhaṇḍabodho 'ham aśeṣasākṣī
nirīśvaro 'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ

1.495

sarveṣu bhūteṣv aham eva saṃsthito
jñānātmanāntarbahirāśrayaḥ san &
bhoktā ca bhogyaṃ svayam eva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā

1.496

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ &
utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt

1.497

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramād
āropitānusphuraṇena lokaiḥ &
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe

1.498

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhair atidoṣadūṣitaiḥ &
nārdrikarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ

1.499

ākāśavallepavidūrago 'haṃ
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo 'ham &
ahāryavannityaviniścalo 'haṃ
ambhodhivatpāravivarjito 'ham

1.500

na me dehena saṃbandho megheneva vihāyasaḥ &
ataḥ kuto me taddharmā jākratsvapnasuṣuptayaḥ

1.501

upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte &
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ

1.502

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya &
ekātmako yo niviḍo nirantaro
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate

1.503

puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ &
kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamity api śrutiḥ

1.504

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā &
na spṛśaty eva yat kiṃcit puruṣaṃ tadvilakṣaṇam

1.505

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam &
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat

1.506

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vanheryathā dāhaniyāmakatvam &
rajjoryathāropitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me

1.507

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham &
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so 'haṃ svayaṃjyotiranīdṛgātmā

1.508

calatyupādhau pratibimbalaulyam
aupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti &
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato 'smi heti

1.509

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ &
nāhaṃ vilipye taddharmair ghaṭadharmair nabho yathā

1.510

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ &
buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ
svasmin pare brahmaṇi kevale 'dvaye

1.511

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi &
kiṃ me 'saṅgacitastair na ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati

1.512

avyaktādisthūlaparyantametat
viśva yatrābhāsamātraṃ pratītam &
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

1.513

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam &
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

1.514

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam &
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

1.515

niṣkriyo 'smy avikāro 'smi
niṣkalo 'smi nirākṛtiḥ &
nirvikalpo 'smi nityo 'smi
nirālambo 'smi nirdvayaḥ

1.516

sarvātmako 'haṃ sarvo 'haṃ sarvātīto 'ham advayaḥ &
kevalākṣaṇḍabodho 'ham ānando 'haṃ nirantaraḥ

1.517

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt &
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste 'stu punarnamo 'stu

1.518

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpair anudinam &
ahaṃkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro

1.519

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ &
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te

1.520

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam &
pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā

1.521

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsv api &
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam

1.522

kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān &
candre mahālhādini dīpyamāne
citrendumālokayituṃ ka icchet

1.523

asatpadārthānubhavena kiṃcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ &
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā

1.524

svam eva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam &
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate

1.525

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam &
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam

1.526

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ &
brahmātmana brahmavido mahātmano
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram

1.527

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam &
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ

1.528

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vānyathāpi vā &
yathecchayā vesedvidvānātnārāmaḥ sadā muniḥ

1.529

na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣāpratibaddhavṛtteḥ &
saṃsiddhatattvasya mahātmano 'sti
svavedane kā niyamādyavasthā

1.530

ghaṭo 'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko 'nvavekṣate &
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasmin sati padārthadhīḥ

1.531

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate &
na deśaṃ nāpi kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate

1.532

devadatto 'ham ity etad vijñānaṃ nirapekṣakam &
tadvad brahmavido 'py asya brahmāhamiti vedanam

1.533

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā &
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam

1.534

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalāny api &
yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet

1.535

eṣa svayaṃjyotiranantaśaktiḥ
ātmāprameyaḥ sakalānubhūtiḥ &
yam eva vijñāya vimuktabandho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ

1.536

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca &
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasena tṛptaḥ

1.537

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ &
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī

1.538

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane &
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
saṃcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi

1.539

vimānamālambya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān &
parecchayā bālavad ātmavettā
yo 'vyaktaliṅgo 'nanuṣaktabāhyaḥ

1.540

digambaro vāpi ca sāmbaro vā
tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ &
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām

1.541

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacāro muniḥ &
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ

1.542

kvacinmūḍho vidvān kvacid api mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ &
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caraty evaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ

1.543

nirdhano 'pi sadā tuṣṭo 'py asahāyo mahābalaḥ &
nityatṛpto 'py abhuñjāno 'py asamaḥ samadarśanaḥ

1.544

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogy api &
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno 'pi sarvagaḥ

1.545

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit &
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe

1.546

sthūlādisaṃbandhavato 'bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca &
vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ phalaṃ vā

1.547

tamasā grastavadbhānādagrasto 'pi ravirjanaiḥ &
grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam

1.548

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam &
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt

1.549

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati &
itastataścālyamāno yat kiṃcit prāṇavāyunā

1.550

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam &
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu

1.551

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ &
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlam iva kalpavikalpaśūnyaḥ

1.552

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa
naivāpayuṅkta updarśanalakṣaṇasthaḥ &
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa
svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ

1.553

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yas tiṣṭhet kevalātmanā &
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ

1.554

jīvann eva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ &
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam

1.555

śailūṣo veṣasadbhāvā- bhāvayoś ca yathā pumān &
tathaiva brahmavic chreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ

1.556

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇam iva taror vapuḥ patatāt &
brahmībhūtasya yateḥ prāg eva taccidagninā dagdham

1.557

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇādvayānandamayātmanā sadā &
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya

1.558

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ &
avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ

1.559

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre 'pi catvare &
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham

1.560

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ &
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛter vṛkṣavad asti caiṣaḥ

1.561

prajñānaghana ity ātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam &
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam

1.562

avināśī vā are 'yamātmeti śrutir ātmanaḥ &
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu

1.563

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā
dagdhā bhavanti hi mṛd eva yathā tathaiva &
dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam

1.564

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi &
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate

1.565

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam &
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam

1.566

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale &
saṃyuktamekatāṃ yāti tathātmany ātmavinmuniḥ

1.567

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam &
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ

1.568

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ &
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ

1.569

māyākḷptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ &
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau

1.570

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe &
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam \
yady asty advaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ

1.571

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti &
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato 'dvayāsaṅgacidetadakṣaram

1.572

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni &
buddher eva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ

1.573

atastau māyayā kḷptau bandhamokṣau na cātmani &
niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane \
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ

1.574

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ &
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā

1.575

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya &
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvyitvā mumukṣum

1.576

iti śrutvā guror vākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ &
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ

1.577

gurur eva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ &
pāvayanvasudhāṃ sarvāṇ vicacāra nirantaraḥ

1.578

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam &
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye

1.579

hitamidamupadeśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ &
bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye

1.580

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām &
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśayaty
eṣā śaṃkarabhāratī vijayate nirvāṇasaṃdāyinī

Original text: Vivekacuḍāmaṇi · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc