Viṣṇusmṛti · Chapter 20

evam asmin nirālambe kāle satatayāyini
na tadbhūtaṃ prapaśyāmi sthitir yasya bhaved dhruvā //

gaṅgāyāḥ sikatā dhārās tathā varṣati vāsave
śakyā gaṇayituṃ loke na vyatītāḥ pitāmahāḥ //

caturdaśa vinaśyanti kalpe kalpe sureśvarāḥ
sarvalokapradhānāś ca manavaś ca caturdaśa //

bahūnīndrasahasrāṇi daityendraniyutāni ca
vinaṣtānīha kālena manujeṣv atha kā kathā //

rājarṣayaś ca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ
devā brahmarṣayaś caiva kālena nidhanaṃ gatāḥ //

ye samarthā jagaty asmin sṛṣṭisaṃhārakāraṇe
te 'pi kālena nīyante kālo hi duratikramaḥ //

ākramya sarvaḥ kālena paralokaṃ ca nīyate
karmapāśavaśo jantus tatra kā paridevanā //

jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca
arthe duṣparihārye 'smin nāsti loke sahāyatā //

śocanto nopakurvanti mṛtasyeha janā yataḥ
ato na roditavyaṃ hi kriyā kāryā svaśaktitaḥ //

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhau sahāyau yasya gacchataḥ
bāndhavais tasya kiṃ kāryaṃ śocadbhir atha vā na vā //

bāndhavānām aśauce tu sthitiṃ preto na vindati
atas tv abhyeti tān eva piṇḍatoyapradāyinaḥ //

arvāk sapiṇdīkaraṇāt preto bhavati yo mṛtaḥ
pretalokagatasyānnaṃ sodakumbhaṃ prayacchata //

pitṛlokagataś cānnaṃ śrāddhe bhuṅkte svadhāsamam
pitṛlokagatasyāsya tasmāc chrāddhaṃ prayacchata //

devatve yātanāsthāne tiryagyonau tathaiva ca
mānuṣye ca tathāpnoti śrāddhaṃ dattaṃ svabāndhavaiḥ //

pretasya śrāddhakartuś ca puṣṭiḥ śrāddhe kṛte dhruvam
tasmāc chrāddhaṃ sadā kāryaṃ śokaṃ tyaktvā nirarthakam //

etāvad eva kartavyaṃ sadā pretasya bandhubhiḥ
nopakuryān naraḥ śocan pretasyātmana eva ca //

dṛṣṭvā lokam anākrandaṃ mriyamāṇāṃś ca bāndhavān
dharmam ekaṃ sahāyārthaṃ varayadhvaṃ sadā narāḥ //

mṛto 'pi bāndhavaḥ śakto nānugantuṃ naraṃ mṛtam
jāyāvarjaṃ hi sarvasya yāmyaḥ panthā virudhyate //

dharma eko 'nuyāty enaṃ yatra kvacana gāminam
nanv asāre nṛloke 'smin dharmaṃ kuruta mā ciram //

śvaḥ kāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vākṛtam //

kṣetrāpaṇagṛhāsaktam anyatra gatamānasam
vṛkīvoraṇam āsādya mṛtyur ādāya gacchati //

na kālasya priyaḥ kaścid dveṣyaś cāsya na vidyate
āyuṣye karmaṇi kṣīṇe prasahya harate janam //

nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatair api
kuśāgreṇāpi saṃṣpṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati //

nauśadhāni na mantrāś ca na homā na punar japāḥ
trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam //

āgāminam anarthaṃ hi pravidhānaśatair api
na nivārayituṃ śaktas tatra kā paridevanā //

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāraṃ vindate dhruvam //

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni cāpy atha
avyaktanidhanāny eva tatra kā paridevanā //

dehino 'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā
tahtā dehāntaraprāptir dhīras tatra na muhyati //

gṛhṇātīha yathā vastraṃ tyaktvā pūrvadhṛtaṃ naraḥ
gṛhṇāty evaṃ navaṃ dehī dehaṃ karmanibandhanam //

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ
na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ //

acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca
nityaḥ satatagaḥ sthāṇur acalo 'yaṃ sanātanaḥ //

avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yam ucyate
tasmād evaṃ viditvainaṃ nānuśocitum arhatha //