વિષ્ણુસ્મૃતિ · અધ્યાય 20

એવમ્ અસ્મિન્ નિરાલમ્બે કાલે સતતયાયિનિ
ન તદ્ભૂતં પ્રપશ્યામિ સ્થિતિર્ યસ્ય ભવેદ્ ધ્રુવા ॥

ગઙ્ગાયાઃ સિકતા ધારાસ્ તથા વર્ષતિ વાસવે
શક્યા ગણયિતું લોકે ન વ્યતીતાઃ પિતામહાઃ ॥

ચતુર્દશ વિનશ્યન્તિ કલ્પે કલ્પે સુરેશ્વરાઃ
સર્વલોકપ્રધાનાશ્ ચ મનવશ્ ચ ચતુર્દશ ॥

બહૂનીન્દ્રસહસ્રાણિ દૈત્યેન્દ્રનિયુતાનિ ચ
વિનષ્તાનીહ કાલેન મનુજેષ્વ્ અથ કા કથા ॥

રાજર્ષયશ્ ચ બહવઃ સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ
દેવા બ્રહ્મર્ષયશ્ ચૈવ કાલેન નિધનં ગતાઃ ॥

યે સમર્થા જગત્ય્ અસ્મિન્ સૃષ્ટિસંહારકારણે
તે ઽપિ કાલેન નીયન્તે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

આક્રમ્ય સર્વઃ કાલેન પરલોકં ચ નીયતે
કર્મપાશવશો જન્તુસ્ તત્ર કા પરિદેવના ॥

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ
અર્થે દુષ્પરિહાર્યે ઽસ્મિન્ નાસ્તિ લોકે સહાયતા ॥

શોચન્તો નોપકુર્વન્તિ મૃતસ્યેહ જના યતઃ
અતો ન રોદિતવ્યં હિ ક્રિયા કાર્યા સ્વશક્તિતઃ ॥

સુકૃતં દુષ્કૃતં ચોભૌ સહાયૌ યસ્ય ગચ્છતઃ
બાન્ધવૈસ્ તસ્ય કિં કાર્યં શોચદ્ભિર્ અથ વા ન વા ॥

બાન્ધવાનામ્ અશૌચે તુ સ્થિતિં પ્રેતો ન વિન્દતિ
અતસ્ ત્વ્ અભ્યેતિ તાન્ એવ પિણ્ડતોયપ્રદાયિનઃ ॥

અર્વાક્ સપિણ્દીકરણાત્ પ્રેતો ભવતિ યો મૃતઃ
પ્રેતલોકગતસ્યાન્નં સોદકુમ્ભં પ્રયચ્છત ॥

પિતૃલોકગતશ્ ચાન્નં શ્રાદ્ધે ભુઙ્ક્તે સ્વધાસમમ્
પિતૃલોકગતસ્યાસ્ય તસ્માચ્ છ્રાદ્ધં પ્રયચ્છત ॥

દેવત્વે યાતનાસ્થાને તિર્યગ્યોનૌ તથૈવ ચ
માનુષ્યે ચ તથાપ્નોતિ શ્રાદ્ધં દત્તં સ્વબાન્ધવૈઃ ॥

પ્રેતસ્ય શ્રાદ્ધકર્તુશ્ ચ પુષ્ટિઃ શ્રાદ્ધે કૃતે ધ્રુવમ્
તસ્માચ્ છ્રાદ્ધં સદા કાર્યં શોકં ત્યક્ત્વા નિરર્થકમ્ ॥

એતાવદ્ એવ કર્તવ્યં સદા પ્રેતસ્ય બન્ધુભિઃ
નોપકુર્યાન્ નરઃ શોચન્ પ્રેતસ્યાત્મન એવ ચ ॥

દૃષ્ટ્વા લોકમ્ અનાક્રન્દં મ્રિયમાણાંશ્ ચ બાન્ધવાન્
ધર્મમ્ એકં સહાયાર્થં વરયધ્વં સદા નરાઃ ॥

મૃતો ઽપિ બાન્ધવઃ શક્તો નાનુગન્તું નરં મૃતમ્
જાયાવર્જં હિ સર્વસ્ય યામ્યઃ પન્થા વિરુધ્યતે ॥

ધર્મ એકો ઽનુયાત્ય્ એનં યત્ર ક્વચન ગામિનમ્
નન્વ્ અસારે નૃલોકે ઽસ્મિન્ ધર્મં કુરુત મા ચિરમ્ ॥

શ્વઃ કાર્યમ્ અદ્ય કુર્વીત પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણિકમ્
ન હિ પ્રતીક્ષતે મૃત્યુઃ કૃતં વાસ્ય ન વાકૃતમ્ ॥

ક્ષેત્રાપણગૃહાસક્તમ્ અન્યત્ર ગતમાનસમ્
વૃકીવોરણમ્ આસાદ્ય મૃત્યુર્ આદાય ગચ્છતિ ॥

ન કાલસ્ય પ્રિયઃ કશ્ચિદ્ દ્વેષ્યશ્ ચાસ્ય ન વિદ્યતે
આયુષ્યે કર્મણિ ક્ષીણે પ્રસહ્ય હરતે જનમ્ ॥

નાપ્રાપ્તકાલો મ્રિયતે વિદ્ધઃ શરશતૈર્ અપિ
કુશાગ્રેણાપિ સંષ્પૃષ્ટઃ પ્રાપ્તકાલો ન જીવતિ ॥

નૌશધાનિ ન મન્ત્રાશ્ ચ ન હોમા ન પુનર્ જપાઃ
ત્રાયન્તે મૃત્યુનોપેતં જરયા વાપિ માનવમ્ ॥

આગામિનમ્ અનર્થં હિ પ્રવિધાનશતૈર્ અપિ
ન નિવારયિતું શક્તસ્ તત્ર કા પરિદેવના ॥

યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્
તથા પૂર્વકૃતં કર્મ કર્તારં વિન્દતે ધ્રુવમ્ ॥

અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ ચાપ્ય્ અથ
અવ્યક્તનિધનાન્ય્ એવ તત્ર કા પરિદેવના ॥

દેહિનો ઽસ્મિન્ યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા
તહ્તા દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્ ધીરસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ ॥

ગૃહ્ણાતીહ યથા વસ્ત્રં ત્યક્ત્વા પૂર્વધૃતં નરઃ
ગૃહ્ણાત્ય્ એવં નવં દેહી દેહં કર્મનિબન્ધનમ્ ॥

નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્ય્ આપો ન શોષયતિ મારુતઃ ॥

અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદાહ્યો ઽયમ્ અક્લેદ્યો ઽશોષ્ય એવ ચ
નિત્યઃ સતતગઃ સ્થાણુર્ અચલો ઽયં સનાતનઃ ॥

અવ્યક્તો ઽયમ્ અચિન્ત્યો ઽયમ્ અવિકાર્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે
તસ્માદ્ એવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમ્ અર્હથ ॥