Viṣṇusmṛti · Chapter 1

brahmarātryāṃ vyatītāyāṃ prabuddhe padmasaṃbhave
viṣṇuḥ sisṛkṣur bhūtāni jñātvā bhūmiṃ jalānugām //

jalakrīḍāruci śubhaṃ kalpādhiṣu yathā purā
vārāham āsthito rūpam ujjahāra vasuṃdharām //

vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ
agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ //

ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ
ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān //

dharmasatyamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ
prāyaścittamahāghoṇaḥ paśujānur mahākṛtiḥ //

udgātrāntro homaliṅgo bījauṣadhimahāphalaḥ
vedyantarātmā mantrasphig vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ //

vediskandho havir gandho havyakavyādivegavān
prāgvaṃṣakāyo dyutimān nānādīkṣābhir anvitaḥ //

dakṣiṇāhṛdayo yoga mahāmantramayo mahān
upākarmoṣṭharuciraḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ //

nānācchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ
chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivoditaḥ //

mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanāṃ
ekārṇavajalabhraṣṭām ekārṇavagataḥ prabhuḥ //

daṃṣṭrāgreṇa samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā
ādidevo mahāyogī cakāra jagatīṃ punaḥ //

evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā
uddhṛtā pṛthivī devī rasātalagatā purā //

uddhṛtya niścale sthāne sthāpayitvā tathā svake
yathāsthānaṃ vibhajyāpas tadgatā madhusūdanaḥ //

sāmudryaś ca samudreṣu nādeyīś ca nadīṣu ca
palvaleṣu ca pālvalyaḥ saraḥsu ca sarobhavāḥ //

pātālasaptakaṃ cakre lokānāṃ saptakaṃ tathā
dvīpānām udadhīnāṃ ca sthānāni vividhāni ca //

sthānapālān lokapālān nadīḥ śailavanaspatīn
ṛṣīṃś ca sapta dharmajñān vedān sānṅān surāsurān //

piśācoragagandharva yakṣarākṣasamānuṣān
paśupakṣimṛgādyāṃś ca bhūtagrāmaṃ caturvidham
meghendracāpaśampādyān yajñāṃś ca vividhāṃs tathā //

evaṃ varāho bhagavān kṛtvedaṃ sacarācaram
jagaj jagāma lokānām avijñātāṃ tadā gatim //

avijñātāṃ gatiṃ yāte devadeve janārdane
vasudhā cintayām āsa kā dhṛtir me bhaviṣyati //

pṛcchāmi kaśyapaṃ gatvā sa me vakṣyaty asaṃśayam
madīyāṃ vahate cintāṃ nityam eva mahāmuniḥ //

evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā devī strīrūpadhāriṇī
jagāma kaśyapaṃ draṣṭuṃ dṛṣṭavāṃs tāṃ ca kaśyapaḥ //

nīlapaṅkajapatrākṣīṃ śāradendunibhānanām
alisaṃghālakāṃ śubhrāṃ bandhujīvādharāṃ śubhām //

subhrūṃ susūkṣmadaśanāṃ cārunāsāṃ natabhruvam
kambukaṇṭhīṃ saṃhatorūṃ pīnorujaghanasthalām //

virejatuḥ stanau yasyāḥ samau pīnau nirantarau
śakrebhakumbhasaṃkāśau śātakumbhasamadyutī //

mṛṇālakomalau bāhū karau kisalayopamau
rukmastambhanibhāv ūrū gūḍhe śliṣṭe ca jānunī //

jaṅghe virome susame pādāv atimanoramau
jaghanaṃ ca ghanaṃ madhyaṃ yathā kesariṇaḥ śiśoḥ //

prabhāyutā nakhās tāmrā rūpaṃ sarvamanoharam
kurvāṇāṃ vīkṣitair nityaṃ nīlotpalayutā diśaḥ //

kurvāṇāṃ prabhayā devīṃ tathā vitimirā diśaḥ
susūkṣmaśuklavasanāṃ ratnottamavibhūṣitāṃ //

padanyāsair vasumatīṃ sapadmām iva kurvatīṃ
rūpayauvanasaṃpannāṃ vinītavad upasthitām //

samīpam āgatāṃ dṛṣṭvā pūjayitvātha kaśyapaḥ
uvāca tāṃ varārohe vijñātaṃ hṛdgataṃ mayā //

dhare tava viśālākṣi gaccha devi janārdanam
sa te vakṣyaty aśeṣeṇa bhāvinī te yathā dhṛtiḥ //

kṣīrode vasatis tasya mayā jñātā śubhānane
dhyānayogena cārvaṅgi tvadarthaṃ tatprasādataḥ //

ity evam uktā saṃpūjya kaśyapaṃ vasudhā tataḥ
prayayau keśavaṃ draṣṭuṃ kṣīrodam atha sāgaram //

sā dadarśāmṛtanidhiṃ candraraśmimanoharam
pavanakṣobhasaṃjāta vīcīśatasamākulam //

himavacchatasaṃkāśaṃ bhūmaṇḍalam ivāparam
vīcīhastaiḥ pracalitair āhvayānam iva kṣitim //

tair eva śuklatāṃ candre vidadhānam ivāniśam
antarasthena hariṇā vigatāśeṣakalmaṣam //

yasmāt tasmād dhārayantaṃ suśuklāṃ tanum ūrjitām
pāṇḍuraṃ khagamāgamyam adhobhuvanavartinam //

indranīlakaḍārāḍhyaṃ viparītam ivāmbaram
phalāvalīsamudbhūta vanasaṃgham ivācitam //

nirmokam iva śeṣāher vistīrṇāntam atīva hi
taṃ dṛṣṭvā tatra madhyasthaṃ daḍṛśe keśavālayam //

anirdeśyaparīmāṇam anirdeśyarddhisaṃyutam
śeṣaparyaṅkagaṃ tasmin dadarśa madhusūdanam //

śeṣāhiphaṇaratnāṃśu durvibhāvyamukhāmbujam
śaśāṅkaśatasaṃkāśaṃ sūryāyutasamaprabham //

pītavāsasamakṣobhyaṃ sarvaratnavibhūṣitam [savaratna]
mukuṭenārkavarṇena kuṇḍalābhyāṃ virājitam //

saṃvāhyamānāṅghriyugaṃ lakṣmyā karatalaiḥ śubhaiḥ
śarīradhāribhiḥ śastraiḥ sevyamānaṃ samantataḥ //

taṃ dṛṣṭvā puṇḍarīkākṣaṃ vavande madhusūdanam
jānubhyām avaniṃ gatvā vijñāpayati cāpy atha //

uddhṛtāhaṃ tvayā deva rasātalatalaṃ gatā
svasthāne sthāpitā viṣṇo lokānāṃ hitakāmyayā //

tatrādhunā hi deveśa kā dhṛtir me bhaviṣyati
evam uktas tayā devyā devo vacanam abravīt //

varṇāśramācāraratāḥ santaḥ śāstraikatatparāḥ
tvāṃ dhare dhārayiṣyanti teṣāṃ tvadbhāra āhitaḥ //

evam uktā vasumatī devadevam abhāṣata
varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmān vada sanātana //

tvatto 'ham śrotum icchāmi tvaṃ hi me paramā gatiḥ
namas te devadeveśa devāribalasūdana //

nārāyaṇa jagannātha śaṅkhacakragadādhara
padmanābha hṛṣīkeśa mahābalaparākrama //

atīndriya suduṣpāra deva śārṅgadhanurdhara
varāha bhīma govinda purāṇa puruṣottama //

hiraṇyakeśa viśvākṣa yajñamūrte nirañjana
kṣetrakṣetrajñadeveśa salilārṇavaśāyaka //

mantra mantravahācintya vedavedāṅgavigraha
jagato 'sya samagrasya sṛṣṭisaṃhārakāraka //

dharmādharmajña dharmāṅga dharmayone varaprada
viṣvaksenāmṛta vyoma madhukaiṭabhasūdana //

bṛhatāṃ bṛṃhaṇājñeya sarva sarvābhayaprada
vareṇyānagha jīmūta jagannirmāṇakāraka //

āpyāyana apāṃ sthāna caitanyādhāra niṣkriya
saptaśīrṣādhvaraguro purāṇapuruṣottama //

dhruvākṣara susūkṣmeśa bhaktavatsala pāvana
tvaṃ gatiḥ sarvadevānāṃ tvaṃ gatir brahmavādinām //

tathā viditavedyānāṃ gatis tvaṃ puruṣottama
prapannāsmi jagannātha dhruvaṃ vācaspatiṃ prabhum //

subrahmaṇyam anādhṛṣyaṃ vasuṣeṇaṃ vasupradam
mahāyogabalopetaṃ pṛśnigarbhaṃ dhṛtārciṣam //

vāsudevaṃ mahātmānaṃ puṇḍarīkākṣaṃ acyutam
surāsuraguruṃ devaṃ vibhuṃ bhūtamaheśvaram //

ekavyūhaṃ caturbāhuṃ jagatkāraṇakāraṇam
brūhi me bhagavan dharmāṃś cāturvarṇyasya śāśvatān //

āśramācārasaṃyuktān sarahasyān sasaṃgrahān
evam uktas tu deveśaḥ kṣoṇyā kṣoṇīm abhāṣata //

śṛṇu devi dhare dharmāṃś cāturvarṇyasya śāśvatān
āśramācārasaṃyuktān sarahasyān sasaṃgrahān //

ye tu tvāṃ dhārayiṣyanti santas teṣāṃ parāyaṇān
niṣaṇṇā bhava vāmoru kāñcane 'smin varāsane //

sukhāsīnā nibodha tvaṃ dharmān nigadato mama
śuśruve vaiṣṇavān dharmān sukhāsīnā dharā tadā //