વિષ્ણુસ્મૃતિ · અધ્યાય 1

બ્રહ્મરાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં પ્રબુદ્ધે પદ્મસંભવે
વિષ્ણુઃ સિસૃક્ષુર્ ભૂતાનિ જ્ઞાત્વા ભૂમિં જલાનુગામ્ ॥

જલક્રીડારુચિ શુભં કલ્પાધિષુ યથા પુરા
વારાહમ્ આસ્થિતો રૂપમ્ ઉજ્જહાર વસુંધરામ્ ॥

વેદપાદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુદન્તશ્ ચિતીમુખઃ
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ ॥

અહોરાત્રેક્ષણો દિવ્યો વેદાઙ્ગશ્રુતિભૂષણઃ
આજ્યનાસઃ સ્રુવતુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્ ॥

ધર્મસત્યમયઃ શ્રીમાન્ ક્રમવિક્રમસત્કૃતઃ
પ્રાયશ્ચિત્તમહાઘોણઃ પશુજાનુર્ મહાકૃતિઃ ॥

ઉદ્ગાત્રાન્ત્રો હોમલિઙ્ગો બીજૌષધિમહાફલઃ
વેદ્યન્તરાત્મા મન્ત્રસ્ફિગ્ વિકૃતઃ સોમશોણિતઃ ॥

વેદિસ્કન્ધો હવિર્ ગન્ધો હવ્યકવ્યાદિવેગવાન્
પ્રાગ્વંષકાયો દ્યુતિમાન્ નાનાદીક્ષાભિર્ અન્વિતઃ ॥

દક્ષિણાહૃદયો યોગ મહામન્ત્રમયો મહાન્
ઉપાકર્મોષ્ઠરુચિરઃ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ ॥

નાનાચ્છન્દોગતિપથો ગુહ્યોપનિષદાસનઃ
છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશૃઙ્ગ ઇવોદિતઃ ॥

મહીં સાગરપર્યન્તાં સશૈલવનકાનનાં
એકાર્ણવજલભ્રષ્ટામ્ એકાર્ણવગતઃ પ્રભુઃ ॥

દંષ્ટ્રાગ્રેણ સમુદ્ધૃત્ય લોકાનાં હિતકામ્યયા
આદિદેવો મહાયોગી ચકાર જગતીં પુનઃ ॥

એવં યજ્ઞવરાહેણ ભૂત્વા ભૂતહિતાર્થિના
ઉદ્ધૃતા પૃથિવી દેવી રસાતલગતા પુરા ॥

ઉદ્ધૃત્ય નિશ્ચલે સ્થાને સ્થાપયિત્વા તથા સ્વકે
યથાસ્થાનં વિભજ્યાપસ્ તદ્ગતા મધુસૂદનઃ ॥

સામુદ્ર્યશ્ ચ સમુદ્રેષુ નાદેયીશ્ ચ નદીષુ ચ
પલ્વલેષુ ચ પાલ્વલ્યઃ સરઃસુ ચ સરોભવાઃ ॥

પાતાલસપ્તકં ચક્રે લોકાનાં સપ્તકં તથા
દ્વીપાનામ્ ઉદધીનાં ચ સ્થાનાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

સ્થાનપાલાન્ લોકપાલાન્ નદીઃ શૈલવનસ્પતીન્
ઋષીંશ્ ચ સપ્ત ધર્મજ્ઞાન્ વેદાન્ સાન્ઙાન્ સુરાસુરાન્ ॥

પિશાચોરગગન્ધર્વ યક્ષરાક્ષસમાનુષાન્
પશુપક્ષિમૃગાદ્યાંશ્ ચ ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્
મેઘેન્દ્રચાપશમ્પાદ્યાન્ યજ્ઞાંશ્ ચ વિવિધાંસ્ તથા ॥

એવં વરાહો ભગવાન્ કૃત્વેદં સચરાચરમ્
જગજ્ જગામ લોકાનામ્ અવિજ્ઞાતાં તદા ગતિમ્ ॥

અવિજ્ઞાતાં ગતિં યાતે દેવદેવે જનાર્દને
વસુધા ચિન્તયામ્ આસ કા ધૃતિર્ મે ભવિષ્યતિ ॥

પૃચ્છામિ કશ્યપં ગત્વા સ મે વક્ષ્યત્ય્ અસંશયમ્
મદીયાં વહતે ચિન્તાં નિત્યમ્ એવ મહામુનિઃ ॥

એવં સા નિશ્ચયં કૃત્વા દેવી સ્ત્રીરૂપધારિણી
જગામ કશ્યપં દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાંસ્ તાં ચ કશ્યપઃ ॥

નીલપઙ્કજપત્રાક્ષીં શારદેન્દુનિભાનનામ્
અલિસંઘાલકાં શુભ્રાં બન્ધુજીવાધરાં શુભામ્ ॥

સુભ્રૂં સુસૂક્ષ્મદશનાં ચારુનાસાં નતભ્રુવમ્
કમ્બુકણ્ઠીં સંહતોરૂં પીનોરુજઘનસ્થલામ્ ॥

વિરેજતુઃ સ્તનૌ યસ્યાઃ સમૌ પીનૌ નિરન્તરૌ
શક્રેભકુમ્ભસંકાશૌ શાતકુમ્ભસમદ્યુતી ॥

મૃણાલકોમલૌ બાહૂ કરૌ કિસલયોપમૌ
રુક્મસ્તમ્ભનિભાવ્ ઊરૂ ગૂઢે શ્લિષ્ટે ચ જાનુની ॥

જઙ્ઘે વિરોમે સુસમે પાદાવ્ અતિમનોરમૌ
જઘનં ચ ઘનં મધ્યં યથા કેસરિણઃ શિશોઃ ॥

પ્રભાયુતા નખાસ્ તામ્રા રૂપં સર્વમનોહરમ્
કુર્વાણાં વીક્ષિતૈર્ નિત્યં નીલોત્પલયુતા દિશઃ ॥

કુર્વાણાં પ્રભયા દેવીં તથા વિતિમિરા દિશઃ
સુસૂક્ષ્મશુક્લવસનાં રત્નોત્તમવિભૂષિતાં ॥

પદન્યાસૈર્ વસુમતીં સપદ્મામ્ ઇવ કુર્વતીં
રૂપયૌવનસંપન્નાં વિનીતવદ્ ઉપસ્થિતામ્ ॥

સમીપમ્ આગતાં દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વાથ કશ્યપઃ
ઉવાચ તાં વરારોહે વિજ્ઞાતં હૃદ્ગતં મયા ॥

ધરે તવ વિશાલાક્ષિ ગચ્છ દેવિ જનાર્દનમ્
સ તે વક્ષ્યત્ય્ અશેષેણ ભાવિની તે યથા ધૃતિઃ ॥

ક્ષીરોદે વસતિસ્ તસ્ય મયા જ્ઞાતા શુભાનને
ધ્યાનયોગેન ચાર્વઙ્ગિ ત્વદર્થં તત્પ્રસાદતઃ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તા સંપૂજ્ય કશ્યપં વસુધા તતઃ
પ્રયયૌ કેશવં દ્રષ્ટું ક્ષીરોદમ્ અથ સાગરમ્ ॥

સા દદર્શામૃતનિધિં ચન્દ્રરશ્મિમનોહરમ્
પવનક્ષોભસંજાત વીચીશતસમાકુલમ્ ॥

હિમવચ્છતસંકાશં ભૂમણ્ડલમ્ ઇવાપરમ્
વીચીહસ્તૈઃ પ્રચલિતૈર્ આહ્વયાનમ્ ઇવ ક્ષિતિમ્ ॥

તૈર્ એવ શુક્લતાં ચન્દ્રે વિદધાનમ્ ઇવાનિશમ્
અન્તરસ્થેન હરિણા વિગતાશેષકલ્મષમ્ ॥

યસ્માત્ તસ્માદ્ ધારયન્તં સુશુક્લાં તનુમ્ ઊર્જિતામ્
પાણ્ડુરં ખગમાગમ્યમ્ અધોભુવનવર્તિનમ્ ॥

ઇન્દ્રનીલકડારાઢ્યં વિપરીતમ્ ઇવામ્બરમ્
ફલાવલીસમુદ્ભૂત વનસંઘમ્ ઇવાચિતમ્ ॥

નિર્મોકમ્ ઇવ શેષાહેર્ વિસ્તીર્ણાન્તમ્ અતીવ હિ
તં દૃષ્ટ્વા તત્ર મધ્યસ્થં દડૃશે કેશવાલયમ્ ॥

અનિર્દેશ્યપરીમાણમ્ અનિર્દેશ્યર્દ્ધિસંયુતમ્
શેષપર્યઙ્કગં તસ્મિન્ દદર્શ મધુસૂદનમ્ ॥

શેષાહિફણરત્નાંશુ દુર્વિભાવ્યમુખામ્બુજમ્
શશાઙ્કશતસંકાશં સૂર્યાયુતસમપ્રભમ્ ॥

પીતવાસસમક્ષોભ્યં સર્વરત્નવિભૂષિતમ્ [સવરત્ન]
મુકુટેનાર્કવર્ણેન કુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતમ્ ॥

સંવાહ્યમાનાઙ્ઘ્રિયુગં લક્ષ્મ્યા કરતલૈઃ શુભૈઃ
શરીરધારિભિઃ શસ્ત્રૈઃ સેવ્યમાનં સમન્તતઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષં વવન્દે મધુસૂદનમ્
જાનુભ્યામ્ અવનિં ગત્વા વિજ્ઞાપયતિ ચાપ્ય્ અથ ॥

ઉદ્ધૃતાહં ત્વયા દેવ રસાતલતલં ગતા
સ્વસ્થાને સ્થાપિતા વિષ્ણો લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

તત્રાધુના હિ દેવેશ કા ધૃતિર્ મે ભવિષ્યતિ
એવમ્ ઉક્તસ્ તયા દેવ્યા દેવો વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

વર્ણાશ્રમાચારરતાઃ સન્તઃ શાસ્ત્રૈકતત્પરાઃ
ત્વાં ધરે ધારયિષ્યન્તિ તેષાં ત્વદ્ભાર આહિતઃ ॥

એવમ્ ઉક્તા વસુમતી દેવદેવમ્ અભાષત
વર્ણાનામ્ આશ્રમાણાં ચ ધર્માન્ વદ સનાતન ॥

ત્વત્તો ઽહમ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ત્વં હિ મે પરમા ગતિઃ
નમસ્ તે દેવદેવેશ દેવારિબલસૂદન ॥

નારાયણ જગન્નાથ શઙ્ખચક્રગદાધર
પદ્મનાભ હૃષીકેશ મહાબલપરાક્રમ ॥

અતીન્દ્રિય સુદુષ્પાર દેવ શાર્ઙ્ગધનુર્ધર
વરાહ ભીમ ગોવિન્દ પુરાણ પુરુષોત્તમ ॥

હિરણ્યકેશ વિશ્વાક્ષ યજ્ઞમૂર્તે નિરઞ્જન
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞદેવેશ સલિલાર્ણવશાયક ॥

મન્ત્ર મન્ત્રવહાચિન્ત્ય વેદવેદાઙ્ગવિગ્રહ
જગતો ઽસ્ય સમગ્રસ્ય સૃષ્ટિસંહારકારક ॥

ધર્માધર્મજ્ઞ ધર્માઙ્ગ ધર્મયોને વરપ્રદ
વિષ્વક્સેનામૃત વ્યોમ મધુકૈટભસૂદન ॥

બૃહતાં બૃંહણાજ્ઞેય સર્વ સર્વાભયપ્રદ
વરેણ્યાનઘ જીમૂત જગન્નિર્માણકારક ॥

આપ્યાયન અપાં સ્થાન ચૈતન્યાધાર નિષ્ક્રિય
સપ્તશીર્ષાધ્વરગુરો પુરાણપુરુષોત્તમ ॥

ધ્રુવાક્ષર સુસૂક્ષ્મેશ ભક્તવત્સલ પાવન
ત્વં ગતિઃ સર્વદેવાનાં ત્વં ગતિર્ બ્રહ્મવાદિનામ્ ॥

તથા વિદિતવેદ્યાનાં ગતિસ્ ત્વં પુરુષોત્તમ
પ્રપન્નાસ્મિ જગન્નાથ ધ્રુવં વાચસ્પતિં પ્રભુમ્ ॥

સુબ્રહ્મણ્યમ્ અનાધૃષ્યં વસુષેણં વસુપ્રદમ્
મહાયોગબલોપેતં પૃશ્નિગર્ભં ધૃતાર્ચિષમ્ ॥

વાસુદેવં મહાત્માનં પુણ્ડરીકાક્ષં અચ્યુતમ્
સુરાસુરગુરું દેવં વિભું ભૂતમહેશ્વરમ્ ॥

એકવ્યૂહં ચતુર્બાહું જગત્કારણકારણમ્
બ્રૂહિ મે ભગવન્ ધર્માંશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય શાશ્વતાન્ ॥

આશ્રમાચારસંયુક્તાન્ સરહસ્યાન્ સસંગ્રહાન્
એવમ્ ઉક્તસ્ તુ દેવેશઃ ક્ષોણ્યા ક્ષોણીમ્ અભાષત ॥

શૃણુ દેવિ ધરે ધર્માંશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય શાશ્વતાન્
આશ્રમાચારસંયુક્તાન્ સરહસ્યાન્ સસંગ્રહાન્ ॥

યે તુ ત્વાં ધારયિષ્યન્તિ સન્તસ્ તેષાં પરાયણાન્
નિષણ્ણા ભવ વામોરુ કાઞ્ચને ઽસ્મિન્ વરાસને ॥

સુખાસીના નિબોધ ત્વં ધર્માન્ નિગદતો મમ
શુશ્રુવે વૈષ્ણવાન્ ધર્માન્ સુખાસીના ધરા તદા ॥