विष्णुस्मृति · अध्याय 1

ब्रह्मरात्र्यां व्यतीतायां प्रबुद्धे पद्मसंभवे
विष्णुः सिसृक्षुर् भूतानि ज्ञात्वा भूमिं जलानुगाम् ॥

जलक्रीडारुचि शुभं कल्पाधिषु यथा पुरा
वाराहम् आस्थितो रूपम् उज्जहार वसुंधराम् ॥

वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश् चितीमुखः
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः ॥

अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः
आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वनो महान् ॥

धर्मसत्यमयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः
प्रायश्चित्तमहाघोणः पशुजानुर् महाकृतिः ॥

उद्गात्रान्त्रो होमलिङ्गो बीजौषधिमहाफलः
वेद्यन्तरात्मा मन्त्रस्फिग् विकृतः सोमशोणितः ॥

वेदिस्कन्धो हविर् गन्धो हव्यकव्यादिवेगवान्
प्राग्वंषकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिर् अन्वितः ॥

दक्षिणाहृदयो योग महामन्त्रमयो महान्
उपाकर्मोष्ठरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः ॥

नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः
छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोदितः ॥

महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननां
एकार्णवजलभ्रष्टाम् एकार्णवगतः प्रभुः ॥

दंष्ट्राग्रेण समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया
आदिदेवो महायोगी चकार जगतीं पुनः ॥

एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना
उद्धृता पृथिवी देवी रसातलगता पुरा ॥

उद्धृत्य निश्चले स्थाने स्थापयित्वा तथा स्वके
यथास्थानं विभज्यापस् तद्गता मधुसूदनः ॥

सामुद्र्यश् च समुद्रेषु नादेयीश् च नदीषु च
पल्वलेषु च पाल्वल्यः सरःसु च सरोभवाः ॥

पातालसप्तकं चक्रे लोकानां सप्तकं तथा
द्वीपानाम् उदधीनां च स्थानानि विविधानि च ॥

स्थानपालान् लोकपालान् नदीः शैलवनस्पतीन्
ऋषींश् च सप्त धर्मज्ञान् वेदान् सान्ङान् सुरासुरान् ॥

पिशाचोरगगन्धर्व यक्षराक्षसमानुषान्
पशुपक्षिमृगाद्यांश् च भूतग्रामं चतुर्विधम्
मेघेन्द्रचापशम्पाद्यान् यज्ञांश् च विविधांस् तथा ॥

एवं वराहो भगवान् कृत्वेदं सचराचरम्
जगज् जगाम लोकानाम् अविज्ञातां तदा गतिम् ॥

अविज्ञातां गतिं याते देवदेवे जनार्दने
वसुधा चिन्तयाम् आस का धृतिर् मे भविष्यति ॥

पृच्छामि कश्यपं गत्वा स मे वक्ष्यत्य् असंशयम्
मदीयां वहते चिन्तां नित्यम् एव महामुनिः ॥

एवं सा निश्चयं कृत्वा देवी स्त्रीरूपधारिणी
जगाम कश्यपं द्रष्टुं दृष्टवांस् तां च कश्यपः ॥

नीलपङ्कजपत्राक्षीं शारदेन्दुनिभाननाम्
अलिसंघालकां शुभ्रां बन्धुजीवाधरां शुभाम् ॥

सुभ्रूं सुसूक्ष्मदशनां चारुनासां नतभ्रुवम्
कम्बुकण्ठीं संहतोरूं पीनोरुजघनस्थलाम् ॥

विरेजतुः स्तनौ यस्याः समौ पीनौ निरन्तरौ
शक्रेभकुम्भसंकाशौ शातकुम्भसमद्युती ॥

मृणालकोमलौ बाहू करौ किसलयोपमौ
रुक्मस्तम्भनिभाव् ऊरू गूढे श्लिष्टे च जानुनी ॥

जङ्घे विरोमे सुसमे पादाव् अतिमनोरमौ
जघनं च घनं मध्यं यथा केसरिणः शिशोः ॥

प्रभायुता नखास् ताम्रा रूपं सर्वमनोहरम्
कुर्वाणां वीक्षितैर् नित्यं नीलोत्पलयुता दिशः ॥

कुर्वाणां प्रभया देवीं तथा वितिमिरा दिशः
सुसूक्ष्मशुक्लवसनां रत्नोत्तमविभूषितां ॥

पदन्यासैर् वसुमतीं सपद्माम् इव कुर्वतीं
रूपयौवनसंपन्नां विनीतवद् उपस्थिताम् ॥

समीपम् आगतां दृष्ट्वा पूजयित्वाथ कश्यपः
उवाच तां वरारोहे विज्ञातं हृद्गतं मया ॥

धरे तव विशालाक्षि गच्छ देवि जनार्दनम्
स ते वक्ष्यत्य् अशेषेण भाविनी ते यथा धृतिः ॥

क्षीरोदे वसतिस् तस्य मया ज्ञाता शुभानने
ध्यानयोगेन चार्वङ्गि त्वदर्थं तत्प्रसादतः ॥

इत्य् एवम् उक्ता संपूज्य कश्यपं वसुधा ततः
प्रययौ केशवं द्रष्टुं क्षीरोदम् अथ सागरम् ॥

सा ददर्शामृतनिधिं चन्द्ररश्मिमनोहरम्
पवनक्षोभसंजात वीचीशतसमाकुलम् ॥

हिमवच्छतसंकाशं भूमण्डलम् इवापरम्
वीचीहस्तैः प्रचलितैर् आह्वयानम् इव क्षितिम् ॥

तैर् एव शुक्लतां चन्द्रे विदधानम् इवानिशम्
अन्तरस्थेन हरिणा विगताशेषकल्मषम् ॥

यस्मात् तस्माद् धारयन्तं सुशुक्लां तनुम् ऊर्जिताम्
पाण्डुरं खगमागम्यम् अधोभुवनवर्तिनम् ॥

इन्द्रनीलकडाराढ्यं विपरीतम् इवाम्बरम्
फलावलीसमुद्भूत वनसंघम् इवाचितम् ॥

निर्मोकम् इव शेषाहेर् विस्तीर्णान्तम् अतीव हि
तं दृष्ट्वा तत्र मध्यस्थं दडृशे केशवालयम् ॥

अनिर्देश्यपरीमाणम् अनिर्देश्यर्द्धिसंयुतम्
शेषपर्यङ्कगं तस्मिन् ददर्श मधुसूदनम् ॥

शेषाहिफणरत्नांशु दुर्विभाव्यमुखाम्बुजम्
शशाङ्कशतसंकाशं सूर्यायुतसमप्रभम् ॥

पीतवाससमक्षोभ्यं सर्वरत्नविभूषितम् [सवरत्न]
मुकुटेनार्कवर्णेन कुण्डलाभ्यां विराजितम् ॥

संवाह्यमानाङ्घ्रियुगं लक्ष्म्या करतलैः शुभैः
शरीरधारिभिः शस्त्रैः सेव्यमानं समन्ततः ॥

तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं ववन्दे मधुसूदनम्
जानुभ्याम् अवनिं गत्वा विज्ञापयति चाप्य् अथ ॥

उद्धृताहं त्वया देव रसातलतलं गता
स्वस्थाने स्थापिता विष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥

तत्राधुना हि देवेश का धृतिर् मे भविष्यति
एवम् उक्तस् तया देव्या देवो वचनम् अब्रवीत् ॥

वर्णाश्रमाचाररताः सन्तः शास्त्रैकतत्पराः
त्वां धरे धारयिष्यन्ति तेषां त्वद्भार आहितः ॥

एवम् उक्ता वसुमती देवदेवम् अभाषत
वर्णानाम् आश्रमाणां च धर्मान् वद सनातन ॥

त्वत्तो ऽहम् श्रोतुम् इच्छामि त्वं हि मे परमा गतिः
नमस् ते देवदेवेश देवारिबलसूदन ॥

नारायण जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर
पद्मनाभ हृषीकेश महाबलपराक्रम ॥

अतीन्द्रिय सुदुष्पार देव शार्ङ्गधनुर्धर
वराह भीम गोविन्द पुराण पुरुषोत्तम ॥

हिरण्यकेश विश्वाक्ष यज्ञमूर्ते निरञ्जन
क्षेत्रक्षेत्रज्ञदेवेश सलिलार्णवशायक ॥

मन्त्र मन्त्रवहाचिन्त्य वेदवेदाङ्गविग्रह
जगतो ऽस्य समग्रस्य सृष्टिसंहारकारक ॥

धर्माधर्मज्ञ धर्माङ्ग धर्मयोने वरप्रद
विष्वक्सेनामृत व्योम मधुकैटभसूदन ॥

बृहतां बृंहणाज्ञेय सर्व सर्वाभयप्रद
वरेण्यानघ जीमूत जगन्निर्माणकारक ॥

आप्यायन अपां स्थान चैतन्याधार निष्क्रिय
सप्तशीर्षाध्वरगुरो पुराणपुरुषोत्तम ॥

ध्रुवाक्षर सुसूक्ष्मेश भक्तवत्सल पावन
त्वं गतिः सर्वदेवानां त्वं गतिर् ब्रह्मवादिनाम् ॥

तथा विदितवेद्यानां गतिस् त्वं पुरुषोत्तम
प्रपन्नास्मि जगन्नाथ ध्रुवं वाचस्पतिं प्रभुम् ॥

सुब्रह्मण्यम् अनाधृष्यं वसुषेणं वसुप्रदम्
महायोगबलोपेतं पृश्निगर्भं धृतार्चिषम् ॥

वासुदेवं महात्मानं पुण्डरीकाक्षं अच्युतम्
सुरासुरगुरुं देवं विभुं भूतमहेश्वरम् ॥

एकव्यूहं चतुर्बाहुं जगत्कारणकारणम्
ब्रूहि मे भगवन् धर्मांश् चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् ॥

आश्रमाचारसंयुक्तान् सरहस्यान् ससंग्रहान्
एवम् उक्तस् तु देवेशः क्षोण्या क्षोणीम् अभाषत ॥

शृणु देवि धरे धर्मांश् चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान्
आश्रमाचारसंयुक्तान् सरहस्यान् ससंग्रहान् ॥

ये तु त्वां धारयिष्यन्ति सन्तस् तेषां परायणान्
निषण्णा भव वामोरु काञ्चने ऽस्मिन् वरासने ॥

सुखासीना निबोध त्वं धर्मान् निगदतो मम
शुश्रुवे वैष्णवान् धर्मान् सुखासीना धरा तदा ॥