વેદાન્તપરિભાષા · અધ્યાય p8

એવં નિરૂપિતાનાં પ્રમાણાનાં પ્રામાણ્યં દ્વિવિધમ્। વ્યાવહારિકતત્ત્વાવેદકત્વં પારમાર્થિકતત્ત્વાવેદકત્વં ચેતિ। તત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપાવગાહિપ્રમાણવ્યતિરિક્તાનાં સર્વપ્રમાણાનામાદ્યં પ્રામાણ્યં, તદ્વિષયાણાં વ્યવહારદશાયાં બાધાભાવાત્। દ્વિતીયં તુ જીવબ્રહ્મૈક્યપરાણાં “સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્” ઇત્યાદીનાં “તત્ત્વમસિ” ઇત્યન્તાનામ્, તદ્વિષયસ્ય જીવપરૈક્યસ્ય કાલત્રયાબાધ્યત્વાત્। તચ્ચૈક્યં તત્ત્વંપદાર્થજ્ઞાનાધીનજ્ઞાનમિતિ પ્રથમં તત્પદાર્થો લક્ષણપ્રમાણાભ્યાં નિરૂપ્યતે।
તત્ર લક્ષણં દ્વિવિધં સ્વરૂપલક્ષણં તટસ્થલક્ષણં ચેતિ। તત્ર સ્વરૂપમેવ લક્ષણં સ્વરૂપલક્ષણમ્। યથા સત્યાદિકં બ્રહ્મસ્વરૂપલક્ષણં, “સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ” “આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। નનુ સ્વરૂપસ્ય સ્વવૃત્તિત્વાભાવેન કથં લક્ષણત્વમિતિ ચેત્-- ન। સ્વસ્યૈવ સ્વાપેક્ષયા ધર્મધર્મિભાવકલ્પનયા લક્ષ્ય-લક્ષણત્વસમ્ભવાત્। તદુક્તમ્- “આનન્દો વિષાનુભવો નિત્યત્વં ચેતિ સન્તિ ધર્માઃ, અપૃથક્ત્વેઽપિ ચૈતન્યા-ત્પૃથગિવાવભાસન્તે” (ઇતિ)।
તટસ્થલક્ષણં નામ યાવલ્લક્ષ્યકાલમનવસ્થિતત્વે સતિ યદ્વ્યાવર્ત્તકં તદેવ। યથા ગન્ધવત્ત્વં પૃથિવી-લક્ષણમ્। મહાપ્રલયે પરમાણુષુ, ઉત્પત્તિકાલે ઘટાદિષુ ગન્ધાભાવાત્। પ્રકૃતે ચ જગજ્જન્માદિકારણત્વમ્। અત્ર જગત્પદેન કાર્ય્યજાતં વિવક્ષિતં, કારણત્વં કર્તૃત્વમ્, અતોઽવિદ્યાદૌ નાતિવ્યાપ્તિઃ। કર્તૃત્વં ચ તદુપાદાનગોચરા-પરોક્ષજ્ઞાનવિચીકર્ષાકૃતિમત્વમ્। ઈશ્વરસ્ય તાવદુપાદાનગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનસદ્ભાવે ચ “યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્ યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ। તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતે” ઇત્યાદિશ્રુતિર્માનમ્। તાદૃશચિકીર્ષાસદ્ભાવે ચ “સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય” ઇત્યાદિશ્રુતિર્માનમ્। તાદૃશકૃતૌ ચ “તન્મનોઽકુરુત” ઇત્યાદિવાક્યમ્। જ્ઞાનેચ્છાદ્યન્યતમગર્ભલક્ષણત્રિતયં વિવક્ષિતમ્, અન્યથા વ્યર્થવિશેષણત્વાપત્તેઃ। અત એવ જન્મસ્થિતિ-ધ્વંસાનામન્યતમસ્યૈવ લક્ષણે પ્રવેશઃ। એવં ચ લક્ષણાનિ નવ સમ્પદ્યન્તે। બ્રહ્મણો જગજ્જન્માદિકારણત્વે ચ “યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે । યેન જાતાનિ જીવન્તિ। યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ” ઇત્યાદિશ્રુતિર્માનમ્।
યદ્વા નિખિલજગદુપાદાનત્વં બ્રહ્મણો લક્ષણમ્, ઉપાદાનત્વં ચ જગદધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વં, જગદાકારેણ પરિણામમાનમાયાધિષ્ઠાનત્વં વા। એતાદૃશમેવોપાદાનત્વમભિપ્રેત્ય “ઇદં સર્વં યદયમાત્માઽઽ “સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્” “બહુ સ્યાં પ્રજાયેય” ઇત્યાદિશ્રુતિષુ બ્રહ્મપ્રપઞ્ચયોસ્તાદાત્મ્યવ્યપદેશઃ। “ઘટઃ સન્” “ઘટો ભાતિ” “ઘટ ઇષ્ટ” ઇત્યાદિલૌકિકવ્યપદેશોઽપિ સચ્ચિદાનન્દરૂપબ્રહ્મૈક્યાધિક્યાધ્યાસાત્।
નન્વાનન્દાત્મકચિદધ્યાસાત્ ઘટાદેરિષ્ટત્વવ્યવહારે દુઃખસ્યાપિ તત્રાધ્યાસાત્ તસ્યાપીષ્ટત્વાદિવ્યવ-હારાપત્તિરિતિ ચેત્-- ન। આરોપે સતિ નિમિત્તાનુસરણં, ન તુ નિમિત્તમસ્તીતિ આરોપઃ ઇત્યાભ્યુપગમેન દુઃખાદૌ સચ્ચિદંશાધ્યાસેઽપિ આનન્દાંશાધ્યાસાભાવાત્। જગતિ નામરૂપાંશદ્વયવ્યવહારસ્તુ અવિદ્યાપરિણામાત્મકનામ-રૂપસમ્બન્ધાત્। તદુક્તમ્-
અસ્તિ ભાતિ પ્રિયં રૂપં નામ ચેત્યંશપઞ્ચકમ્।
આદ્યં ત્રયં બ્રહ્મરૂપં, જગદ્રૂપં તતો દ્વયમ્॥ ઇતિ।
અથ જગતો જન્મક્રમો નિરૂપ્યતે। તત્ર સર્ગાદ્યકાલે પરમેશ્વરઃ સૃજ્યમાનપ્રપઞ્ચવૈચિત્ર્યહેતુ-પ્રાણિકર્મસહકૃતઃ અપરિમિતાનિરૂપિતશક્તિવિશેષવિશિષ્ટમાયાસહિતઃ સન્ નામરૂપાત્મકનિખિલપ્રપઞ્ચં પ્રથમં બુદ્ધાવાકલય્ય “ઇદં કરિષ્યામિ” ઇતિ સઙ્કલ્પયતિ “તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય” ઇતિ, “સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। તત આકાશાદીનિ પઞ્ચ ભૂતાનિ અપઞ્ચીકૃતાનિ તન્માત્રપદપ્રતિપાદ્યાન્યુત્પદ્યન્તે। તત્રાકાશસ્ય શબ્દો ગુણઃ, વાયોસ્તુ શબ્દસ્પર્શૌ, તેજસસ્તુ શબ્દસ્પર્શરૂપાણિ, અપાં તુ શબ્દસ્પર્શરૂપારસાઃ, પૃથિવ્યાસ્તુ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ। ન તુ શબ્દસ્યાકાશમાત્રગુણત્વં, વાય્વાદાવપિ તદુપલમ્ભાત્। ન ચાસૌ ભ્રમઃ, બાધકાભાવાત્।
ઇમાનિ ભૂતાનિ ત્રિગુણમાયાકાર્ય્યાણિ ત્રિગુણાનિ। ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ। એતૈશ્ચ સત્ત્વગુણોપેતૈઃ પઞ્ચભૂતૈર્વ્યસ્તૈર્યથાક્રમં શ્રોત્ર-ત્વક્-ચક્ષૂ-રસન-ઘ્રાણાખ્યાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ જાયન્તે। એતૈરેવ સત્ત્વગુણોપેતૈઃ પઞ્ચભૂતૈર્મિલિતૈર્મનો-બુદ્ધિ-અહઙ્કાર-ચિત્તાનિ ચ જાયન્તે । શ્રોત્રાદીનાં પઞ્ચાનાં ક્રમેણ દિગ્-વાત-અર્ક-વરુણ-અશ્વિનોઽધિષ્ઠાતૃદેવતાઃ। મન આદીનાં ક્રમેણ ચન્દ્ર-ચતુર્મુખ-શઙ્કર-અચ્યુતા અધિષ્ઠાતૃદેવતાઃ।
એતૈરેવ રજોગુણોપેતૈઃ પઞ્ચભૂતૈર્યથાક્રમં વાક્-પાણિ-પાદ-પાયુ-ઉપસ્થાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ જાયન્તે। તેષાં ચ ક્રમેણ વહ્નિ-ઇન્દ્ર-ઉપેન્દ્ર-મૃત્યુ-પ્રજાપતયોઽધિષ્ઠાતૃદેવતાઃ। રજોગુણોપેતૈઃ પઞ્ચભૂતૈર્મિલિતૈઃ પઞ્ચ વાયવઃ પ્રાણ-અપાન-વ્યાન-ઉદાન-સમાનાખ્યા જાયન્તે। તત્ર પ્રાગ્ગમનવાન્ વાયુઃ પ્રાણો નાસાદિસ્થાનવર્તી। અર્વાગ્ગમનવાન્ અપાનઃ પાય્વાદિસ્થાનવર્તી। વિષ્વગ્ગતિમાન્ વ્યાનઃ અખિલશરીરવર્તી। ઉર્ધ્વગમનવાનુત્ક્રમણવાયુરુદાનઃ, સઃ કણ્ઠસ્થાનવર્તી।
તૈશ્ચ તમોગુણોપેતૈરપઞ્ચીકૃતભૂતૈઃ પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે। “તાસાં ચ ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણિ” ઇતિ શ્રુતેઃ પઞ્ચીકરણોપલક્ષણાર્થત્વાત્। પઞ્ચીકરણપ્રકારશ્ચેત્થમ્। આકાશમાદૌ દ્વિધા વિભજ્ય તયોરેકં ભાગં પુનશ્ચતુર્ધા વિભજ્ય તેષાન્તુ ચતુર્ણામંશાનાં વાય્વાદિષુ સંયોજનમ્। એવં વાયું દ્વિધા વિભજ્ય તયોરેકં ભાગં પુનશ્ચતુર્ધા વિભજ્ય તેષાં ચતુર્ણામંશાનામાકાશાદિષુ યોજનમ્। એવં તેજઆદીનામપિ। તદેવમેકૈકભૂતસ્યાર્દ્ધં સ્વાંશાત્મકમ્, અર્દ્ધાન્તરં ચતુર્વિધભૂતમયમિતિ પૃથિવ્યાદિષુ સ્વાંશાધિક્યાત્પૃથિવ્યાદિવ્યવહારઃ। તદુક્તમ્- “વૈશેષ્યાત્તુ તદ્વાદસ્તદ્વાદઃ” ઇતિ।
તેશ્ચાપઞ્ચીકૃતભૂતૈર્લિઙ્ગશરીરં પરલોકયાત્રાનિર્વાહકં મોક્ષપર્ય્યન્તં સ્થાયિ મનોબુદ્ધિભ્યામુપેતં જ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચક-કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચક-પ્રાણાદિપઞ્ચકસંયુક્તં જાયતે। તદુક્તમ્-
પઞ્ચપ્રાણમનોબુદ્ધિદશેન્દ્રિયસમન્વિતમ્।
અપઞ્ચીકૃતભૂતોત્થં સૂક્ષ્માઙ્ગં ભોગસાધનમ્॥ ઇતિ।
તચ્ચ દ્વિવિધં પરમપરં ચેતિ। પરં હિરણ્યગર્ભલિઙ્ગશરીરમ્। અપરમ્ અસ્મદાદિલિઙ્ગશરીરમ્। તત્ર હિરણ્યગર્ભલિઙ્ગશરીરં મહત્તત્વમ્। અસ્મદાદિલિઙ્ગશરીરમહઙ્કાર ઇત્યાખ્યાયતે।
એવં તમોગુણયુક્તેભ્યઃ પઞ્ચીકૃતભૂતેભ્યો ભૂમ્યન્તરિક્ષસ્વર્મહર્જનતપઃસત્યાખ્યસ્ય ઊર્ધ્વલોકસપ્તકસ્ય અતલ-પાતાલ-વિતલ-સુતલ-તલાતલ-રસાતલ-મહાતલાખ્યસ્યાધોલોકસપ્તકસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ય, જરાયુજ-અણ્ડજ-સ્વેદજ-ઉદ્ભિજ્જાખ્યાનાં ચતુર્વિધસ્થૂલશરીરાણાં ચોત્પત્તિઃ। તત્ર જરાયુજાનિ જરાયુભ્યો જાતાનિ મનુષ્યપશ્વાદીનિ શરીરાણિ। અણ્ડજાનિ અણ્ડેભ્યો જાતાનિ પક્ષિપન્નગાદિશરીરાણિ। સ્વેદજાનિ તુ સ્વેદાજ્જાતાનિ યૂકામશકાદીનિ, ઉદ્ભિજ્જાનિ તુ ભૂમિમુદ્ધિદ્ય જાતાનિ વૃક્ષાદીનિ। વૃક્ષાદીનામપિ પાપફલભોગાયતનત્વેન શરીરત્વમ્।
અત્ર ચ પરમેશ્વરસ્ય પઞ્ચતન્માત્રાદ્યુત્પત્તૌ સપ્તદશાવયવોપેતલિઙ્ગશરીરોત્પત્તૌ હિરણ્યગર્ભસ્થૂલશરીરો-ત્પત્તૌ ચ સાક્ષાત્કતૃત્વમ્। ઇતરનિખિલપ્રપઞ્ચોત્પત્તૌ હિરણ્યગર્ભાદિદ્વારા “હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ” ઇતિ શ્રુતેઃ।
હિરણ્યગર્ભો નામ મૂર્ત્તિત્રયાદન્યઃ પ્રથમો જીવઃ।
“સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે।
આદિકર્ત્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત॥“
“હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્રે” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। એવં ભૂતભૌતિકસૃષ્ટિર્નિરૂપિતા।

ઇદાનીં પ્રલયો નિરૂપ્યતે । પ્રલયો નામ ત્રૈલોક્યનાશઃ । સ ચતુર્વિધઃ નિત્યઃ પ્રાકૃતો નૈમિત્તિક આત્યન્તિકશ્ચેતિ। તત્ર નિત્યઃ પ્રલયઃ સુષુપ્તિઃ। તસ્યાઃ સકલકાર્ય્યપ્રલયરૂપત્વાત્। ધર્માધર્મપૂર્વસ્કારાણાઞ્ચ તદા કારણાત્મનાવસ્થાનમ્। તેન સુપ્તોત્થિતસ્ય ન સુખદુઃખાદ્યનુપપત્તિઃ, ન વા સ્મરણાનુપપત્તિઃ। ન ચ સુષુપ્તાવન્તઃકરણસ્ય વિનાશેન તદધીનપ્રાણાદિક્રિયાનુપપત્તિઃ। વસ્તુતઃ શ્વાસાદ્યભાવેઽપિ તદુપલબ્ધેઃ પુરુષાન્તરવિભ્રમમાત્રત્વાત્, સુષુપ્તશરીરોપલમ્ભવત્। ન ચૈવં સુપ્તસ્ય પરેતાદવિશેષઃ। સુપ્તસ્ય હિ લિઙ્ગશરીરં સંસ્કારાત્મના અત્રૈવ વર્ત્તતે, પરેતસ્ય તુ લોકાન્તરે ઇતિ વૈલક્ષણ્યાત્। યદ્વા અન્તઃકરણસ્ય દ્વે શક્તી—જ્ઞાનશક્તિઃ, ક્રિયાશક્તિશ્ચેતિ। તત્ર જ્ઞાનશક્તિવિશિષ્ટાન્તઃકરણસ્ય સુષુપ્તૌ વિનાશઃ, ન ક્રિયાશક્તિવિશિષ્ટસ્યેતિ પ્રાણાદ્યવસ્થાનમવિરુદ્ધમ્। “યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યન્તિ, અથાસ્મિન્ પ્રાણે એકધા ભવતિ, અથૈનં વાક્ સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ” “સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિ” ઇત્યાદિશ્રુતિરુક્તસુષુપ્તૌ માનમ્।
પ્રાકૃતપ્રલયસ્તુ કાર્ય્યબ્રહ્મવિનાશનિમિત્તકઃ સકલકાર્ય્યનાશઃ। યદા તુ પ્રાગેવોત્પન્નબહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય કાર્ય્યબ્રહ્મણો બ્રહ્માણ્ડાધિકારલક્ષણપ્રારબ્ધકર્મસમાપ્તૌ વિદેહકૈવલ્યાત્મિકા પરમમુક્તિઃ, તદા તલ્લોકવાસિના-મપ્યુત્પન્નબ્રહ્મસાક્ષાત્કારાણાં બ્રહ્મણા સહ વિદેહકૈવલ્યમ્।
“બ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્॥“ ઇતિશ્રુતેઃ।
એવં તલ્લોકવાસિભિઃ સહ કાર્ય્યબ્રહ્મણિ મુચ્યમાને તદધિષ્ઠિતબ્રહ્માણ્ડાન્તર્વિનિખિલલોકતદન્તર્વર્તિ-સ્થાવરાદીનાં ભૌતિકાનાં ભૂતાનાં ચ પ્રકૃતૌ માયાયાં લયો, ન તુ બ્રહ્માણિ, બાધરૂપવિનાશસ્યૈવ બ્રહ્મનિષ્ઠત્વાત્। અતઃ પ્રાકૃતલય ઇત્યુચ્યતે।
કાર્યબ્રહ્મણો દિવસાવસાનનિમિત્તકસ્ત્રૈલોક્યમાત્રપ્રલયો નૈમિત્તિકપ્રલયઃ। બ્રહ્મદિવસશ્ચતુર્યુગસહસ્ર-પરિમિતકાલઃ। “ચતુર્યુગસહસ્રાણિ બ્રહ્મણો દિનમુચ્યતે” ઇતિ વચનાત્। પ્રલયકાલઃ દિવસકાલપરિમિતઃ, રાત્રિકાલસ્ય દિવસતુલ્યત્વાત્। પ્રાકૃતપ્રલયે નૈમિત્તિકપ્રલયે ચ પુરાણવચનાનિ પ્રમાણાનિ।
“દ્વિપરાર્દ્ધે ત્વતિક્રાન્તે બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ।
તદા પ્રકૃતયઃ સપ્ત કલ્પ્યન્તે પ્રલયાય હિ॥
એષઃ પ્રાકૃતિકો રાજન્ પ્રલયો યત્ર લીયતે॥“ ઇતિ વચનં પ્રાકૃતપ્રલયે માનમ્।
“એષ નૈમિત્તિકઃ પ્રોક્તઃ પ્રલયો યત્ર વિશ્વસૃક્।
શેતેઽનન્તાસને નિત્યમાત્મસાત્કૃત્ય ચાખિલમ્॥“ ઇતિ વચનં નૈમિત્તિકે પ્રલયે માનમ્।
તુરીયપ્રલયસ્તુ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારનિમિત્તકઃ સર્વમોક્ષઃ। સ ચૈકજીવવાદે યુગપદેવ, નાનાજીવવાદે ક્રમેણ। “સર્વ એકીભવન્તિ” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। તત્રાદ્યાસ્ત્રયોઽપિ પ્રલયાઃ કર્મોપરમનિમિત્તાઃ। તુરીયસ્તુ જ્ઞાનોદયનિમિત્તઃ, અજ્ઞાનેન સહૈવેતિ વિશેષઃ।
એવં ચતુર્વિધપ્રલયો નિરૂપિતઃ। તસ્યેદાનીં ક્રમો નિરૂપ્યતે। ભૂતાનાં ભૌતિકાનાં ચ ન કારણલયક્રમેણ લયઃ। કારણલયસમયે કાર્ય્યાણામાશ્રયમન્તરેણાવસ્થાનાનુપપત્તેઃ। કિન્તુ સૃષ્ટિક્રમવિપરીતક્રમેણ। તત્તત્કાર્ય્ય-નાશે તત્તજ્જનકાદૃષ્ટનાશસ્યૈવ પ્રયોજકતયોપાદાનનાશસ્યાપ્રયોજકત્વાત્। અન્યથા ન્યાયમતેઽપિ મહાપ્રલયે પૃથિવીપરમાણુગતરૂપગન્ધરસાદેરવિનાશાપત્તેઃ। તથા ચ પૃથિવ્યા અપ્સુ, અપાં તેજસિ, તેજસો વાયૌ, વાયોરાકાશે, આકાશસ્ય જીવાહઙ્કારે, તસ્ય હિરણ્યગર્ભાહઙ્કારે, તસ્ય ચાવિદ્યાયામિત્યેવંરૂપ એવ પ્રલયઃ।
તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે-
જગત્પ્રતિષ્ઠા દેવર્ષે પૃથિવ્યપ્સુ પ્રલીયતે।
તેજસ્યાપઃ પ્રલીયન્તે તેજો વાયૌ પ્રલીયતે॥
વાયુશ્ચ લીયતે વ્યોમ્નિ તચ્ચાવ્યક્તે પ્રલીયતે।
અવ્યક્તં પુરુષે બ્રહ્મન્ નિષ્કલે ચ પ્રલીયતે॥ ઇતિ॥
એવંવિધપ્રલયકારણત્વં તત્પદાર્થસ્ય બ્રહ્મણસ્તટસ્થલક્ષણમ્।
નનુ વેદાન્તૈર્બહ્મણિ જગત્કારણત્વેન પ્રતિપાદ્યમાને સતિ સપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મ સ્યાત્, અન્યથા સૃષ્ટિવાક્યાનામપ્રામાણ્યાપત્તેરિતિ ચેત્-- ન। નહિ સૃષ્ટિવાક્યાનાં સૃષ્ટૌ તાત્પર્ય્યં, કિન્ત્વદ્વયે બ્રહ્મણ્યેવ। તત્પ્રતિપત્તૌ કથં સૃષ્ટેરુપયોગઃ। ઇત્થમ્-- યદિ સૃષ્ટિમનુપન્યસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય નિષેધો બ્રહ્મણિ પ્રતિપાદ્યેત તદા બ્રહ્માણિ પ્રતિષિદ્ધસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય વાયૌ પ્રતિષિદ્ધસ્ય રૂપસ્યેવ બ્રહ્મણોઽન્યત્રાવસ્થાનશઙ્કાયાં ન નિર્વિચિકિત્સિતમદ્વિતીયત્વં પ્રતિપાદિતં સ્યાત્। તતઃ સૃષ્ટિવાક્યાત્ બ્રહ્મોપાદેયત્વજ્ઞાને સત્યુપાદાનં વિના કાર્ય્યસ્યાન્યત્ર સદ્ભાવશઙ્કાયા નિરસ્તતયા “નેતિ નેતિ” ઇત્યાદિના બ્રહ્મણ્યપિ તસ્યાસત્ત્વોપપાદને પ્રપઞ્ચસ્ય તુચ્છત્વાવગમે નિરસ્તનિખિલદ્વૈતવિભ્રમમ્ અખણ્ડ-સચ્ચિદાનન્દૈકરસં બ્રહ્મ સિદ્ધ્યતીતિ પરમ્પરયા સૃષ્ટિવાક્યાનામદ્વિતીયે બ્રહ્મણ્યેવ તાત્પર્ય્યમ્।
ઉપાસનાપ્રકરણપઠિતસગુણબ્રહ્મવાક્યાનામુપાસનાવિધ્યપેક્ષિતગુણારોપમાત્રપરત્વં, ન ગુણપરત્વમ્।
નિર્ગુણપ્રકરણપઠિતાનાં સગુણવાક્યાનાં તુ નિષેધવાક્યાપેક્ષિતનિષેધ્યસમ્પાદકત્વેન વિનિયોગ ઇતિ ન કિઞ્ચિદપિ વાક્યમદ્વિતીયબ્રહ્મપતિપાદને વિરુધ્યતે।
તદેવં સ્વરૂપતટસ્થલક્ષણલક્ષિતં તત્પદવાચ્યમીશ્વરચૈતન્યં માયાપ્રતિબિમ્બિતમિતિ કેચિત્। તેષામયમાશયઃ-- જીવપરમેશ્વરસાધારણચૈતન્યમાત્રં બિમ્બમ્। તસ્યૈવ બિમ્બસ્યાવિદ્યાત્મિકાયાં માયાયાં પ્રતિ-બિમ્બમીશ્વરચૈતન્યમ્, અન્તઃકરણેષુ પ્રતિબિમ્બં જીવચૈતન્યમ્। “કાર્યોપાધિરયં જીવઃ કારણોપાધિરીશ્વરઃ” ઇતિ શ્રુતેઃ। એતન્મતે જલાશયગત-શરાવગતસૂર્ય્યપ્રતિબિમ્બયોરિવ જીવપરમેશ્વરયોર્ભેદઃ। અવિદ્યાત્મકોપાધે-ર્વ્યાપકતયા તદુપાધિકેશ્વરસ્યાપિ વ્યાપકત્વમ્। અન્તઃકરણસ્ય પરિચ્છિન્નતયા તદુપાધિકજીવસ્યાપિ પરિચ્છિન્નત્વમ્।
એતન્મતે અવિદ્યાકૃતદોષાઃ જીવ ઇવ પરમેશ્વરેઽપિ સ્યુઃ, ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વાદિત્યસ્વરસાત્ બિમ્બાત્મકમીશ્વરચૈતન્યમ્ ઇત્યપરે। તેષામયમાશયઃ-- એકમેવ ચૈતન્યં બિમ્બત્વાક્રાન્તમીશ્વરચૈતન્યં, પ્રતિ-બિમ્બત્વાક્રાન્તં જીવચૈતન્યમ્। બિમ્બપ્રતિબિમ્બકલ્પનોપાધિશ્ચૈકજીવવાદે અવિદ્યા, અનેકજીવવાદે અન્તઃ-કરણાન્યેવ। અવિદ્યાન્તઃકરણોપાધિપ્રયુક્તો જીવપરભેદઃ। ઉપાધિકૃતદોષાશ્ચ પ્રતિબિમ્બે જીવ એવ વર્તન્તે, ન તુ બિમ્બે પરમેશ્વરે, ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વાત્। એતન્મતે ચ ગગનસૂર્યસ્ય જલાદૌ ભાસમાનપ્રતિબિમ્બસૂર્યસ્યેવ જીવપરયોર્ભેદઃ। નનુ ગ્રીવાસ્થમુખસ્ય દર્પણપ્રદેશ ઇવ બિમ્બચૈતન્યસ્ય પરમેશ્વરસ્ય જીવપ્રદેશે અભાવાત્ તસ્ય સર્વાન્તર્યામિત્વં ન સ્યાદિતિ ચેત્-- ન। સાભ્રનક્ષસ્યાકાશસ્ય જલાદૌ પ્રતિબિમ્બિતત્વે બિમ્બભૂતમહાકાશસ્યાપિ જલાદિપ્રવેશસમ્બન્ધદર્શનેન પરિચ્છિન્નબિમ્બસ્ય પ્રતિબિમ્બદેશાસમ્બન્ધેઽપ્યપરિચ્છન્નબ્રહ્મબિમ્બસ્ય પ્રતિબિમ્બપ્રદેશસમ્બન્ધાવિરોધાત્। ન ચ રૂપહીનસ્ય બ્રહ્મણો ન પ્રતિબિમ્બસમ્ભવઃ, રૂપવત એવ તથાત્વદર્શનાદિતિ વાચ્યમ્। નીરૂપસ્યાપિ રૂપસ્ય પ્રતિબિમ્બદર્શનાત્। ન ચ નીરૂપસ્ય દ્રવ્યસ્ય પ્રતિબિમ્બાભાવનિયમઃ, આત્મનો દ્રવ્યત્વાભાવસ્યોક્તત્વાત્। “એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે જલચન્દ્રવત્” “યથા હ્યયં જ્યોતિરાત્મા વિવસ્વાનાપો ભિન્ના બહુધૈકોઽનુગચ્છન્” ઇત્યાદિવાક્યેન બ્રહ્મપ્રતિબિમ્બાભાવાનુમાનસ્ય બાધિતત્વાચ્ચ। તદેવં તત્પદાર્થો નિરૂપિતઃ।

ઇદાનીં ત્વંપદાર્થો નિરૂપ્યતે। એકજીવવાદે અવિદ્યાપ્રતિબિમ્બો જીવઃ। અનેકજીવવાદે ત્વન્તઃકરણ-પ્રતિબિમ્બઃ। સ ચ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિરૂપાવસ્થાત્રયવાન્। તત્ર જાગ્રદ્દશા નામ ઇન્દ્રિયજન્યજ્ઞાનાવસ્થા। અવસ્થાન્તરે ઇન્દ્રિયાભાવાન્નાતિવ્યાપ્તિઃ। ઇન્દ્રિયજન્યજ્ઞાનં ચાન્તઃકરણવૃત્તિઃ, સ્વરૂપજ્ઞાનસ્યાનાદિત્વાત્। સા ચાન્તઃકરણવૃત્તિરાવરણાભિભવાર્થેત્યેકં મતમ્। તથા હિ-- અવિદ્યોપહિતચૈતન્યસ્ય જીવત્વપક્ષે ઘટાદ્યધિષ્ઠાનચૈતન્યસ્ય જીવરૂપતયા જીવસ્ય સર્વદા ઘટાદિભાનપ્રસક્તૌ ઘટાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યાવરકમજ્ઞાનં મૂલવિદ્યાપરતન્ત્રમવસ્થાપદવાચ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્। એવં સતિ સર્વદા ન ઘટાદેર્ભાનપ્રસઙ્ગઃ, અનાવૃત્તચૈતન્યસ્યૈવ ભાનપ્રયોજકત્વાત્। તસ્ય ચાવરણસ્ય સદાતનત્વે કદાચિદપિ ઘટાદિભાનં ન સ્યાદિતિ તદ્ભઙ્ગે વક્તવ્યે, તદ્ભઙ્ગજનકં ન ચૈતન્યમાત્રં, તદ્ભાસકસ્ય તદનિવર્ત્તકત્વાત્। નાપિ વૃત્ત્યુપહિતચૈતન્યં, પરોક્ષસ્થલેઽપિ તન્નિવૃત્ત્યાપત્તેરિતિ પરોક્ષવ્યાવૃત્તવૃત્તિવિશેષસ્ય તદુપહિતચૈતન્યસ્ય વાઽઽવરણભઙ્ગજનકત્વમિત્યાવરણાભિભવાર્થા વૃત્તિરિત્યુચ્યતે।
સમ્બન્ધાર્થા વૃત્તિરિત્યપરં મતમ્। તત્રાપ્યવિદ્યોપાધિકોઽપરિચ્છિન્નો જીવઃ। સ ચ ઘટાદિપ્રદેશે વિદ્ય-માનોઽપિ ઘટાદ્યાકારાપરોક્ષવૃત્તિવિરહદશાયાં ન ઘટાદિકમવભાસયતિ, ઘટાદિના સમ્બન્ધાભાવાત્। તત્તદાકાર-વૃત્તિદશાયાં તુ ભાસયતિ, તદા સમ્બન્ધસત્ત્વાત્। નન્વવિદ્યોપાધિકસ્યાપરિચ્છિન્નજીવસ્ય સ્વત એવ સમસ્તવસ્તુ-સમ્બદ્ધસ્ય વૃત્તિવિરહદશાયાં સમ્બન્ધાભાવાભિધાનમસઙ્ગતમ્। અસઙ્ગત્વદૃષ્ટ્યા ચ સમ્બન્ધાભાવાભિધાને વૃત્ત્યન-ન્તરમપિ સમ્બન્ધો ન સ્યાદિતિ ચેત્— ઉચ્યતે। નહિ વૃત્તિવિરહદશાયાં જીવસ્ય ઘટાદિના સહ સમ્બન્ધસામાન્યં નિષેધામહે, કિં તર્હિ ઘટભાનપ્રયોજકં સમ્બન્ધવિશેષમ્। સ ચ સમ્બન્ધવિશેષો વિષયસ્ય જીવચૈતન્યસ્ય ચ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવલક્ષણઃ કાદાચિત્કઃ તદાકારવૃત્તિનિબન્ધનઃ। તથા હિ તૈજસમન્તઃકરણં સ્વચ્છદ્રવ્યત્વાત્સ્વત એવ જીવચૈતન્યાભિવ્યઞ્જનસમર્થં, ઘટાદિકં તુ ન તથા, અસ્વચ્છદ્રવ્યત્વાત્। સ્વાકારવૃત્તિસંયોગદશાયાં તુ વૃત્ત્યભિભૂતજાડ્યધર્મકતયા વૃત્ત્યુત્પાદિતચૈતન્યાભિવ્યઞ્જનયોગ્યતાશ્રયતયા ચ વૃત્ત્યુદયાનન્તરં ચૈતન્યમભિ-વ્યનક્તિ। તદુક્તં વિવરણે-- અન્તઃકરણં હિ સ્વસ્મિન્નિવ સ્વસંસર્ગિણ્યપિ ઘટાદૌ ચૈતન્યાભિવ્યક્તિ-યોગ્યતામાપાદયતિ। દૃષ્ટં ચાસ્વચ્છદ્રવ્યસ્યાપિ સ્વચ્છદ્રવ્યસમ્બન્ધદશાયાં પ્રતિબિમ્બગ્રાહિત્વમ્। યથા કુડ્યાદેર્જલાદિસંયોગદશાયાં મુખાદિપ્રતિબિમ્બગ્રાહિતા। ઘટાદેરભિવ્યઞ્જકત્વં ચ તત્પ્રતિબિમ્બગ્રાહિત્વં, ચૈતન્યાભિવ્યક્તત્વં ચ તત્ર પ્રતિબિમ્બિતત્વમ્। એવંવિધાભિવ્યઞ્જકત્વસિદ્ધ્યર્થમેવ વૃત્તેરપરોક્ષસ્થલે બહિર્નિર્ગમનાઙ્ગીકારઃ। પરોક્ષસ્થલે તુ વહ્ન્યાદેર્વૃત્તિસંયોગાભાવેન ચૈતન્યાનભિવ્યઞ્જકતયા નાપરોક્ષત્વમ્। એતન્મતે વિષયાણામપરોક્ષત્વં ચૈતન્યાભિવ્યઞ્જકત્વમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ (મતાન્તરં તુ પૂર્વોક્તં-- ઘટાદેર્વિષયસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં તુ પ્રમાત્રભિન્નત્વમ્)। એવં જીવસ્યાપરિચ્છિન્નત્વેઽપિ વૃત્તેઃ સમ્બન્ધાર્થત્વં નિરૂપિતમ્।
ઇદાનીં પરિચ્છિન્નત્વપક્ષે સમ્બન્ધાર્થત્વં નિરૂપ્યતે। તથા હિ અન્તઃકરણોપાધિકો જીવઃ। તસ્ય ચ ઘટાદ્યનુપાદાનતા, ઘટાદિદેશાસમ્બન્ધાત્। કિન્તુ બ્રહ્મૈવ ઘટાદ્યુપાદાનં, તસ્ય માયોપહિતચૈતન્યસ્ય સકલઘટાદ્ય-ન્વયિત્વાત્। અત એવ બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞતા। તથા ચ જીવસ્ય ઘટાદ્યધિષ્ઠાનબ્રહ્મચૈતન્યાભેદમન્તરેણ ઘટાદ્યવભાસા-સમ્ભવે પ્રાપ્તે તદવભાસાય ઘટાદ્યધિષ્ઠાનબ્રહ્મચૈતન્યાભેદસિદ્ધ્યર્થં ઘટાદ્યાકારવૃત્તિરિષ્યતે। નનુ વૃત્ત્યાપિ કથં પ્રમાતૃવિષયચૈતન્યયોરભેદઃ સમ્પાદ્યતે? ઘટાન્તઃકરણરૂપોપાધિભેદેન તદવચ્છિન્નચૈતન્યયોરભેદાસમ્ભવાદિતિ ચેત્-- ન। વૃત્તેર્બહિર્દેશનિર્ગમનાઙ્ગીકારેણ વૃત્ત્યન્તઃકરણવિષયાણામેકદેશસ્થત્વેન ઉપધેયભેદાભાવસ્ય ઉક્તત્વાત્। એવમપરોક્ષસ્થલે મતભેદેન વૃત્તેર્વિનિયોગ ઉપપાદિતઃ।
ઇન્દ્રિયાજન્યવિષયગોચરાપરોક્ષાન્તઃકરણવૃત્ત્યવસ્થા સ્વપ્નાવસ્થા। જાગ્રદવસ્થાવ્યાવૃત્ત્યર્થમ્ ઇન્દ્રિયા-જન્યેતિ। અવિદ્યાવૃત્તિમત્ત્યાં સુષુપ્તાવતિવ્યાપ્તિવારણાયાન્તઃકરણેતિ।
સુષુપ્તિર્નામાવિદ્યાગોચરા અવિદ્યાવૃત્ત્યવસ્થા। જાગ્રત્સ્વપ્નયોરવિદ્યાકારવૃત્તેરન્તઃકરણવૃત્તિત્વાન્ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। અત્ર કેચિત્- મરણમૂર્ચ્છયોરવસ્થાન્તરત્વમાહુઃ। અપરે સુષુપ્તાવેવ તયોરન્તર્ભાવમાહુઃ। તત્ર તયોરવસ્થાત્રયાન્તર્ભાવબહિર્ભાવયોસ્ત્વંપદાર્થનિરૂપણે ઉપયોગાભાવાન્ન તત્ર યત્યતે।
તસ્ય માયોપાધ્યપેક્ષયૈકત્વમ્, અન્તઃકરણોપાધ્યપેક્ષયા નાનાત્વં વ્યવહ્નિયતે। એતેન જીવસ્યાણુત્વં પ્રત્યુક્તમ્। “બુદ્ધેર્ગુણેનાત્મગુણેન ચૈવારાગ્રમાત્રો હ્યવરોઽપિ દૃષ્ટઃ” ઇત્યાદૌ જીવસ્ય બુદ્ધિશબ્દવાચ્યાન્તઃકરણ-પરિમાણોપાધિકસ્ય પરમાણુત્વશ્રવણાત્। સ ચ જીવઃ સ્વયંપ્રકાશઃ સ્વપ્નાવસ્થામધિકૃત્ય “અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિઃ” ઇતિ શ્રુતેઃ। અનુભવરૂપશ્ચ, “પ્રજ્ઞાનઘન એવ” ઇત્યાદિશ્રુતેઃ। અનુભવામીતિ વ્યવહારસ્તુ વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યમાદાયોપપદ્યતે। એવં ત્વંપદાર્થો નિરૂપિતઃ।
અધુના તત્ત્વંપદાર્થયોરૈક્યં મહાવાક્યપ્રતિપાદ્યમભિધીયતે।
નનુ નાહમીશ્વર ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષેપણ કિઞ્ચિ-જ્જ્ઞત્વસર્વજ્ઞત્વવિરુદ્ધધર્માશ્રયત્વાદિલિઙ્ગેન “દ્વા સુપર્ણા” ઇત્યાદિશ્રુત્યા, દ્વાવિમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ચાક્ષર એવ ચ ।
ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થોઽક્ષર ઉચ્યતે॥
ઇત્યાદિસ્મૃત્યા ચ જીવપરભેદસ્યાવગતત્વેન તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યમ્ “આદિત્યો યૂપઃ” “યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ” ઇત્યાદિવાક્યવદુપચરિતાર્થમેવેતિ ચેત્— ન। ભેદપ્રત્યક્ષસ્ય સમ્ભાવિતકરણદોષસ્યાસમ્ભાવિતદોષવેદજન્યજ્ઞાનેન બાધ્યમાનત્વાત્, અન્યથા ચન્દ્રગતાધિકપરિમાણગ્રાહિજ્યોતિઃશાસ્ત્રસ્ય ચન્દ્રપ્રાદેશગ્રાહિપ્રત્યક્ષેણ બાધાપત્તેઃ। પાકરક્તે ઘટે “રક્તોઽયં ન શ્યામ” ઇતિવત્ સવિશેષણે હીતિ ન્યાયેન જીવપરભેદગ્રાહિપ્રત્યક્ષસ્ય વિશેષણીભૂત-ધર્મભેદવિષયત્વાચ્ચ। અત એવ નાનુમાનમપિ પ્રમાણમ્, આગમવિરોધાત્, મેરુપાષાણમયત્વાનુમાનવત્। નાપ્યાગમા-ન્તરવિરોધઃ, તત્પરાતત્પરવાક્યયોસ્તત્પરવાક્યસ્ય બલવત્ત્વેન લોકસિદ્ધભેદાનુવાદિદ્વાસુપર્ણાદિવાક્યાપેક્ષયા ઉપ-ક્રમોપસંહારાદ્યવગતાદ્વૈતતાત્પર્ય્યવિશિષ્ટસ્ય તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસ્ય પ્રબલત્વાત્।
ન ચ જીવપરૈક્યે વિરુદ્ધધર્માશ્રયત્વાનુપપત્તિઃ। શીતસ્યૈવ જલસ્યૌપાધિકોષ્ણ્યાશ્રયત્વવત્સ્વભાવતો નિર્ગુણસ્યૈવ તસ્યાન્તઃકરણાદ્યૌપાધિકકર્તૃત્વાદ્યાશ્રયત્વપ્રતિભાસોપપત્તેઃ। યદિ ચ જલાદાવૌષ્ણ્યમારોપિતં, તદા પ્રકૃતેઽપિ તુલ્યમ્। ન ચ સિદ્ધાન્તે કર્તૃત્વસ્ય ક્વચિદપ્યભાવાત્ આરોપ્યપ્રમાહિતસંસ્કારાભાવે કથમારોપ ઇતિ વાચ્યમ્। લાઘવેનારોપ્યવિષયસંસ્કારત્વેનૈવ તસ્ય હેતુત્વાત્। ન ચ પ્રાથમિકારોપે કા ગતિઃ? કર્તૃત્વાદ્યધ્યાસ-પ્રવાહસ્યાનાદિત્વાત્। તત્ત્વંપદવાચ્યયોર્વિશિષ્ટયોરૈક્યાયોગ્યત્વેઽપિ લક્ષ્યસ્વરૂપયોઃ ઐક્યમુપપાદિતમેવ। અત એવ તત્પ્રતિપાદકતત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાનામ્ અખણ્ડાર્થત્વં, સોઽયમિત્યાદિવાક્યવત્। ન ચ કાર્ય્યપરાણામેવ પ્રામાણ્યમ્, “ચૈત્ર પુત્રસ્તે જાતઃ” ઇત્યાદૌ સિદ્ધેઽપિ સઙ્ગતિગ્રહાત્। એવં સર્વપ્રમાણાવિરુદ્ધં શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણપ્રતિપાદ્યં જીવપરૈક્યં વેદાન્તશાસ્ત્રસ્ય વિષય ઇતિ સિદ્ધમ્। ઇતિ વિષયપરિચ્છેદઃ।