વેદાન્તપરિભાષા · અધ્યાય p1

ઇદાનીં ષષ્ઠં પ્રમાણં નિરૂપ્યતે। જ્ઞાનકરણાજન્યાભાવાનુભવાસાધારણકારણમનુપલબ્ધિરૂપં પ્રમાણમ્। અનુમાનાદિજન્યાતીન્દ્રિયાભાવાનુભવહેતૌ અનુમાનાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાયાજન્યાન્તેતિ પદમ્। અદૃષ્ટાદૌ સાધારણ-કારણેતિવ્યાપ્તિવારણાયાસાધારણેતિ પદમ્। અભાવસ્મૃત્યસાધારણહેતુસંસ્કારેઽતિવ્યાપ્તિવારણાયાનુભવેતિ વિશે-ષણમ્। ન ચાભાવાનુમિતિસ્થલેઽપ્યનુપલબ્ધ્યૈવાભાવો ગૃહ્યતાં, વિશેષાભાવાદિતિ વાચ્યમ્। ધર્માદ્યનુપલબ્ધિ-સત્ત્વેઽપિ તદભાવાનિશ્ચયેન યોગ્યાનુપલબ્ધેરેવાભાવગ્રાહકત્વાત્।
નનુ કેયં યોગ્યાનુપબ્ધિઃ, કિં યોગ્યસ્ય પ્રતિયોગિનોઽનુપલબ્ધિઃ, ઉત યોગ્યેઽધિકરણે પ્રતિયોગ્ય-નુપલબ્ધિઃ। નાદ્યઃ, સ્તમ્ભે પિશાચાદિભેદસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાપત્તેઃ। નાન્ત્યઃ, આત્મનિ ધર્માદ્યભાવસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાપત્તેરિતિ ચેત્—ન। યોગ્યા ચાસાવનુપલબ્ધિશ્ચેતિ કર્મધારયાશ્રયણાત્। અનુપલબ્ધેર્યોગ્યતા ચ તર્કિતપ્રતિયોગિસત્ત્વપ્રસઞ્જિતપ્રતિયોગિકત્વમ્। યસ્યાભાવો ગૃહ્યતે તસ્ય યઃ પ્રતિયોગી તસ્ય સત્ત્વેનાધિકરણે તર્કિતેન પ્રસઞ્જિતમાપાદનયોગ્યં યત્પ્રતિયોગ્યુપલબ્ધિસ્વરૂપં યસ્યાનુપલમ્ભસ્ય, તત્ત્વં તદનુપલબ્ધિયોગ્યત્વમ્। તથા હિ સ્ફીતાલોકવતિ ભૂતલે ‘યદિ ઘટઃ સ્યાત્તદા ઘટોપલમ્ભઃ સ્યાત્ઽ ઇત્યાપાદનસમ્ભવાત્ તાદૃશભૂતલે ઘટાભાવોઽનુપલબ્ધિગમ્યઃ। અન્ધકારે તુ તાદૃશાપાદનાભાવાન્નાનુપલબ્ધિગમ્યતા। અત એવ સ્તમ્ભે તાદાત્મ્યેન પિશાચસત્ત્વે સ્તમ્ભવત્તત્પ્રત્યક્ષતાપત્ત્યા તદભાવોઽનુપલબ્ધિગમ્યઃ। આત્મનિ ધર્માધર્મસત્ત્વેઽપિ તસ્યાતીન્દ્રિય-તયા નિરુક્તોપલમ્ભાપાદનાસમ્ભવાન્ન ધર્માદ્યભાવસ્યાનુપલબ્ધિગમ્યત્વમ્।
નનૂક્તરીત્યાધિકરણેન્દ્રિયસન્નિકર્ષસ્થલે અભાવસ્યાનુલબ્ધિગમ્યત્વં ત્વદનુમતં, તત્ર ક્લૃપ્તેન્દ્રિયમેવ અભાવાઽઽકારવૃત્તાવપિ કરણમ્ ઇન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાદિતિ ચેત્-- ન। તત્પ્રતિયોગ્યનુપલબ્ધેરપિ અભાવગ્રહહેતુત્વેન ક્લૃપ્તત્વેન કરણત્વમાત્રસ્ય કલ્પનાત્। ઇન્દ્રિયસ્ય ચાભાવેન સહ સન્નિકર્ષાભાવેના-ભાવગ્રહાહેતુત્વાત્, ઇન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકયોરધિકરણજ્ઞાનાદ્યુપક્ષીણત્વેનાન્યથાસિદ્ધેઃ।
નનુ ભૂતલે ઘટો નેત્યાદ્યભાવાનુભવસ્થલે ભૂતલાંશે પ્રત્યક્ષત્વમુભયસિદ્ધમિતિ તત્ર વૃત્તિનિર્ગમનસ્યા-વશ્યકત્વેન ભૂતલાવચ્છિન્નચૈતન્યવત્ તન્નિષ્ઠઘટાભાવાવચ્છિન્નચૈતન્યસ્યાપિ પ્રમાત્રભિન્નતયા ઘટાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષતૈવ સિદ્ધાન્તેઽપીતિ ચેત્-- સત્યમ્। અભાવપ્રતીતેઃ પ્રત્યક્ષત્વેઽપિ તત્કરણસ્યાનુપલબ્ધેર્માનાન્તરત્વાત્। નહિ ફલીભૂતજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે તત્કરણસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રમાણતાનિયતત્વમસ્તિ। તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વેઽપિ તત્કરણસ્ય વાક્યસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રમાણભિન્નપ્રમાણત્વાભ્યુપગમાત્। નનુ ફલવૈજાત્યં વિના કથં પ્રમાણભેદ ઇતિ ચેત્-- ન। વૃત્તિવૈજાત્યમાત્રેણ પ્રમાણવૈજાત્યોપપત્તેઃ। તથા ચ ઘટાભાવાકારવૃત્તિઃ નેન્દ્રિયજન્યા, ઇન્દ્રિયસ્ય વિષયવિશેષણાસન્નિકર્ષાત્, કિન્તુ ઘટાનુપલબ્ધિરૂપમાનાન્તરજન્યેતિ ભવત્યનુપલબ્ધેર્માનાન્તરત્વમ્।
નન્વનુપલબ્ધિરૂપમાનાન્તરપક્ષેઽભાવપ્રતીતેઃ પ્રત્યક્ષત્વે ઘટવતિ ઘટાભાવભ્રમસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વાપત્તૌ તત્રાપ્યનિર્વચનીયઘટાભાવોઽભ્યુપગમ્યેત। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ, તસ્ય માયોપાદનકત્વેઽભાવત્વાનુપપત્તિઃ। માયોપાદાનકત્વાભાવે માયાયાઃ સકલકાર્ય્યોપાદાનત્વાનુપપત્તિરિતિ ચેત્।
ન, ઘટવતિ ઘટભાવભ્રમો ન તત્કાલોત્પન્નઘટાભાવવિષયકઃ, કિન્તુ ભૂતલરૂપાદૌ વિદ્યમાનો લૌકિકો ઘટાભાવો ભૂતલે આરોપ્યત ઇત્યન્યથાખ્યાતિરેવ, આરોપ્યસન્નિકર્ષસ્થલે સર્વત્રાન્યથાખ્યાતેરેવ વ્યવસ્થાપનાત્। અસ્તુ વા પ્રતિયોગિમતિ તદભાવભ્રમસ્થલે તદભાવસ્યાનિર્વચનીયત્વં, તથાપિ તદુપાદાનં માયૈવ। નહ્યુપાદાનો-પાદેયયોરત્યન્તસાજાત્યં, તન્તુપટયોરપિ તન્તુત્વપટત્વાદિના વૈજાત્યાત્। યત્કિઞ્ચિત્સાજાત્યસ્ય માયાયા અનિર્વચનીયસ્ય ઘટાભાવસ્ય મિથ્યાત્વધર્મસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્। અન્યથા વ્યવહારિકં ઘટાભાવં પ્રતિ કથં માયો-પાદાનમિતિ કુતો ન શઙ્કેથાઃ। ન ચ વિજાતીયયોરપ્યુપાદાનોપાદેયભાવે બ્રહ્મૈવ જગદુપાદાનં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। પ્રપઞ્ચવિભ્રમાધિષ્ઠાનત્વરૂપસ્ય તસ્યેષ્ટત્વાત્। પરિણામિત્વરૂપસ્યોપાદાનત્વસ્ય નિરવયવે બ્રહ્મણ્યનુપપત્તેઃ। તથા ચ પ્રપઞ્ચસ્ય પરિણામ્યુપાદાનં માયા, ન બ્રહ્મેતિ સિદ્ધાન્ત ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન।
સ ચાભાવશ્ચતુર્વિધઃ। પ્રાગભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવોઽત્યન્તાભાવોઽન્યોન્યાભાવશ્ચેતિ। તત્ર મૃત્પિણ્ડાદૌ કારણે કાર્ય્યસ્ય ઘટાદેરુત્પત્તેઃ પૂર્વં યોઽભાવઃ સ પ્રાગભાવઃ। સ ચ ભવિષ્યતીતિ પ્રતીતિવિષયઃ।
તત્રૈવ ઘટસ્ય મુદ્ગરપાતાનન્તરં યોઽભાવઃ સ ધ્વંસાભાવઃ। ધ્વંસસ્યાપિ સ્વાધિકરણકપાલનાશે નાશ એવ। ન ચ ઘટોન્મજ્જનાપત્તિઃ, ઘટધ્વંસધ્વંસસ્યાપિ ઘટપ્રતિયોગિકધ્વંસત્વાત્ । અન્યથા પ્રાગભાવધ્વંસાત્મક-ઘટસ્ય નાશે પ્રાગભાવોન્મજ્જનાપત્તિઃ। ન ચૈવમપિ યત્ર ધ્વંસાધિકરણં નિત્યં તત્ર કથં ધ્વંસનાશ ઇતિ વાચ્યં, તાદૃશમધિકરણં યદિ ચૈતન્યવ્યક્તિરિક્તં યદા તસ્ય નિત્યત્વમસિદ્ધં, બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય સર્વસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનનિવ-ર્ત્યતયા વક્ષ્યમાણત્વાત્। યદિ ચ ધ્વંસાધિકરણં ચૈતન્યં, તદાઽસિદ્ધિઃ, આરોપિતપ્રતિયોગિકપ્રધ્વંસસ્યાધિષ્ઠાને પ્રતીયમાનસ્યાધિકરણમાત્રત્વાત્। તદુક્તમ્-
“અધિષ્ઠાનાવશેષો હિ નાશઃ કલ્પિતવસ્તુનઃ” ઇતિ॥
એવં શુક્તિરૂપ્યવિનાશોઽપીદમવચ્છિન્નચૈતન્યમેવ।
યત્રાધિકરણે યસ્ય કાલત્રયેઽપ્યભાવઃ સોઽત્યન્તાભાવઃ। યથા વાયૌ રૂપાત્યન્તાભાવઃ। સોઽપિ વિયદાદિવદ્ ધ્વંસપ્રતિયોગ્યેવ।
ઇદમિદં નેતિ પ્રતીતિવિષયોઽન્યોન્યાભાવઃ। અયમેવ વિભાગો ભેદઃ પૃથક્ત્વં ચેતિ વ્યવહ્રિયતે, ભેદાતિરિક્તવિભાગાદૌ પ્રમાણાભાવાત્। અયં ચાન્યોન્યાભાવોઽધિકરણસ્ય સાદિત્વે સાદિઃ, યથા ઘટે પટભેદઃ। અધિકરણસ્યાનાદિત્વેઽનાદિરેવ। યથા જીવે બ્રહ્મભેદઃ, બ્રહ્મણિ જીવભેદઃ। દ્વિવિધોઽપિ ભેદો ધ્વંસપ્રતિયોગ્યેવ, અવિદ્યાનિવૃત્તૌ તત્પરતન્ત્રાણાં નિવૃત્ત્યવશ્યંભાવાત્। પુનરપિ ભેદો દ્વિવિધઃ। સોપાધિકો નિરુપાધિકશ્ચેતિ। તત્રોપાધિસત્તાવ્યાપ્યસત્તાકત્વં સોપાધિકત્વમ્। તચ્છૂન્યત્વં નિરુપાધિકત્વમ્। તત્રાદ્યો યથા-- એકસ્યૈવાકાશસ્ય ઘટાદ્યુપાધિભેદેન ભેદઃ, યથા ચૈકસ્ય સૂર્ય્યસ્ય જલભાજનભેદેન ભેદઃ, યથા ચૈકસ્ય બ્રહ્મણોઽન્તઃકરણભેદાદ્ભેદઃ। નિરૂપાધિકભેદો યથા-- ઘટે પટભેદઃ। ન ચ બ્રહ્મણ્યપિ પ્રપઞ્ચભેદાભ્યુપગમેઽદ્વૈતવિરોધઃ। તાત્ત્વિકભેદાનભ્યુપગમેન વિયદાદિવદદ્વૈતાવ્યાઘાતાત્। પ્રપઞ્ચસ્યાદ્વૈતે બ્રહ્મણિ કલ્પિતત્વાઙ્ગીકારાત્। તદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્ય્યૈઃ-
અક્ષમા ભવતઃ કેયં સાધકત્વપ્રકલ્પને।
કિં ન પશ્યસિ સંસારં તત્રૈવાજ્ઞાનકલ્પિતમ્॥ ઇતિ।
અત એવ વિવરણે અવિદ્યાનુમાને પ્રાગભાવવ્યતિરિક્તત્વં વિશેષણં, તત્ત્વપ્રદીપિકાયાં ચાવિદ્યાલક્ષણે ભાવત્વવિશેષણં સઙ્ગચ્છતે।
એવં ચતુર્વિધાનામભાવાનાં યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા પ્રતીતિસ્તત્રાનુપલબ્ધિર્માનાન્તરમ્।
એવમુક્તાનાં પ્રમાણાં પ્રામાણ્યં સ્વત એવોત્પદ્યતે જ્ઞાયતે ચ।

તથા હિ સ્મૃત્યનુભવસાધારણં સંવાદિપ્રવૃત્ત્યનુકૂલં તદ્વતિ તત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વં પ્રામાણ્યમ્। તચ્ચ જ્ઞાન-સામાન્યસામગ્રીપ્રયોજ્યં, ન ત્વધિકગુણમપ્યપેક્ષતે, પ્રમામાત્રેઽનુગતગુણાભાવાત્। નાપિ પ્રત્યક્ષપ્રમાયાં ભૂયોઽ-વયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષઃ, રૂપાદિપ્રત્યક્ષે આત્મપ્રત્યક્ષે ચ તદભાવાત્। સત્યપિ તસ્મિન્ પીતઃ શઙ્ખ ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્ય ભ્રમત્વાત્। અત એવ સલ્લિઙ્ગપરામર્શાદિકમપ્યનુમિત્યાદિપ્રમાયાં ન ગુણઃ, અસલ્લિઙ્ગપરામર્શાદિસ્થલેઽપિ વિષયાબાધેનાનુમિત્યાદેઃ પ્રમાત્વાત્। ન ચૈવપ્રમાપિ પ્રમા સ્યાત્, જ્ઞાનસામાન્યસામગ્ર્યા અવિશેષાદિતિ વાચ્યમ્। દોષાભાવસ્યાપિ હેતુત્વાઙ્ગીકારાત્। ન ચૈવં પરતસ્ત્વમ્, આગન્તુકભાવકારણાપેક્ષાયામેવ પરતસ્ત્વાત્।
જ્ઞાયતે ચ પ્રામાણ્યં સ્વતઃ। સ્વતોગ્રાહ્યત્વં ચ દોષાભાવે સતિ યાવત્સ્વાશ્રયગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વમ્। સ્વાશ્રયો વૃત્તિજ્ઞાનં, તદ્ગ્રાહકં સાક્ષિજ્ઞાનં, તેનાપિ વૃત્તિજ્ઞાને ગૃહ્યમાણે તદ્ગતપ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્યતે। ન ચૈવં પ્રામાણ્યસંશયાનુપપત્તિઃ, તત્ર સંશયાનુરોધેન દોષસ્યાપિ સત્ત્વેન દોષાભાવઘટિતસ્વાશ્રયગ્રાહકાભાવેન તત્ર પ્રામાણ્યસ્યૈવાગ્રહાત્। યદ્વા યાવત્સ્વાશ્રયગ્રાહકગ્રાહ્યત્વયોગ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમ્। સંશસ્થલે પ્રામાણ્યસ્યોક્ત-યોગ્યતાસત્ત્વેઽપિ દોષવશેનાગ્રહાન્ન સંશયાનુપપત્તિઃ।
અપ્રામાણ્યં તુ ન જ્ઞાનસામાન્યસામગ્રીપ્રયોજ્યં, પ્રમાયામપ્યપ્રામાણ્યાપત્તેઃ। કિન્તુ દોષપ્રયોજ્યમ્। નાપ્યપ્રામાણ્યં યાવત્સ્વાશ્રયગ્રાહકગ્રાહ્યમ્, અપ્રામાણ્યઘટકતદભાવવત્ત્વાદેર્વૃત્તિજ્ઞાનાનુપનીતત્વેન સાક્ષિણા ગ્રહીતુ-મશક્યત્વાત્। કિન્તુ વિસંવાદિપ્રવૃત્ત્યાદિલિઙ્ગકાનુમિત્યાદિવિષય ઇતિ પરત એવાપ્રામાણ્યમુત્પદ્યતે જ્ઞાયતે ચ।
॥ ઇતિ વેદાન્તપરિભાષાયામનુપલબ્ધિપરિચ્છેદઃ॥૬॥