વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 61

॥ઋષય ઊચુઃ॥
ભારદ્વાજો યાજ્ઞવલ્ક્યો ગાલકિઃ સાલકિસ્તથા।
ધીમાન્ શતબલાકશ્ચ નૈગમશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ

બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજસ્તિસ્રઃ પ્રોવાચ સંહિતાઃ।
રથીતરો નિરુક્તઞ્ચ પુનશ્ચક્રે ચતુર્થકમ્

ત્રયસ્તસ્યાભવઞ્છિષ્યા મહાત્માનો ગુણાન્વિતાઃ।
ધીમાન્નન્દાયનીયશ્ચ પન્નગારિશ્ચ બુદ્ધિમાન્।
તૃતીયશ્ચાર્યવસ્તે ચ તપસા શંસિતવ્રતાઃ

વીતરાગા મહાતેજાઃ સંહિતાજ્ઞાનપારગાઃ।
ઇત્યેતે બહ્વૃચાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રવર્ત્તિતાઃ

વૈશમ્પાયનગોત્રોઽસૌ યજુર્વેદં વ્યકલ્પયત્।
ષડશીતિશ્ચ તસ્યાપિ સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ

શિષ્યેભ્યઃ પ્રદદૌ તાશ્ચ જગૃહુસ્તે વિધાનતઃ।
એકસ્તત્ર પરિત્યક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતપાઃ।
ષડશીતિશ્ચ તસ્યાપિ સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ

સર્વેષામેવ તેષાં વૈ ત્રિધા ભેદાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
ત્રિધા ભેદાસ્તુ તે પ્રોક્તા ભેદેઽસ્મિન્નવમે શુભે

ઉદીચ્યા મધ્યદેશાશ્ચ પ્રાચ્યાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ।
શ્યામાયનિરુદીચ્યાનાં પ્રધાનઃ સમ્બભૂવ હ

મધ્ય દેશપ્રતિષ્ઠાનામારુણિઃ પ્રથમઃ સ્તુતઃ।
આલમ્બિરાદિઃ પ્રાચ્યાનાન્ત્રયોદશ્યાદયસ્તુ તે

ઇત્યેતે ચરકાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતાવાદિનો દ્વિજાઃ।
ઋષય સ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતં જિજ્ઞાસવોઽબ્રુવન્

ચરકાધ્વર્યવઃ કેન કારણં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ।
કિઞ્ચીર્ણં કસ્ય હેતોશ્ચ વાચકત્વઞ્ચ ભેજિરે।
ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ તેષાં સ ચરકત્વમભૂદ્યથા

॥સૂત ઉવાચ ॥
કાર્યમાસીદૃષીણાઞ્ચ કિઞ્ચિદ્બ્રાહ્મણસત્તમાઃ।
મેરુપૃષ્ઠં સમાસાદ્ય તૈસ્તદા ત્વિતિ મન્ત્રિતમ્

યો નોઽત્ર સપ્તરાત્રેણ નાગચ્છેદ્ દ્વિજસત્તમાઃ।
સ કુર્યાદ્બ્રહ્મવધ્યાં વૈ સમયો નઃ પ્રકીર્તિતઃ

તતસ્તે સગણાઃ સર્વે વૈશમ્પાયન વર્જિતાઃ।
પ્રયયુઃ સપ્તરાત્રેણ યત્ર સન્ધિઃ કૃતોઽભવત્

બ્રાહ્મણાનાન્તુ વચનાદ્‌બ્રહ્મવધ્યાઞ્ચકાર સઃ ।
શિષ્યાનથ સમાનીય સ વૈશણ્પાયનોઽબ્રવીત્

બ્રહ્મવદ્યાઞ્ચરધ્વં વૈ મત્કૃતે દ્વિજસત્તમાઃ।
સર્વે યૂયં સમાગમ્ય બ્રૂત મે તદ્ધિતં વચઃ

॥યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ॥
અહમેવ ચરિષ્યામિ તિષ્ઠન્તુ મુનયસ્ત્વિમે।
બલઞ્ચોત્થાપયિષ્યામિ તપસા સ્વેન ભાવિતઃ

એવમુક્તસ્તતઃ ક્રુદ્ધો યાજ્ઞવલ્ક્યમથાબ્રવીત્ ।
ઉવાચ યત્ત્વયાધીતં સર્વં પ્રત્યર્પયસ્વ મે

એવમુક્તઃ સ રૂપાણિ યજૂંષિ પ્રદદૌ ગુરોઃ।
રુધિરેણ તથાક્તાનિ છર્દિત્વા બ્રહ્મવિત્તમઃ

તતઃ સ ધ્યાનમાસ્થાય સૂર્યમારાધયદ્ દ્વિજાઃ ।
સૂર્યબ્રહ્મ યદુચ્છિન્નં ખં ગત્વા પ્રતિતિષ્ઠતિ

તતો યાનિ ગતાન્યૂર્દ્ધ્વં યજૂંષ્યાદિત્યમણ્ડલમ્।
તાનિ તસ્મૈ દદૌ તુષ્ટઃ સૂર્યો વૈ બ્રહ્મરીતયે।
અશ્વ રૂપાય માર્તણ્ડો યાજ્ઞવલ્ક્યાય ધીમતે

યજૂંષ્યધીયન્તે યાનિ બ્રાહ્મણા યેન કેન ચ।
અશ્વરૂપાય દત્તાનિ તતસ્તે વાજિનોઽભવન્

બ્રહ્મહત્યા તુ યૈશ્ચીર્ણા ચરણાચ્ચરકાઃ સ્મૃતાઃ ।
વૈશમ્પાયનશિષ્યાસ્તે ચરકાઃ સમુદાહૃતાઃ

ઇત્યેતે ચરકાઃ પ્રોક્તા વાજિનસ્તાન્નિબોધત।
યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય શિષ્યાસ્તે કણ્વવૈધેયશાલિનઃ

મધ્યન્દિનશ્ચ શાપેયી વિદિગ્ધશ્ચાપ્ય ઉદ્દલઃ।
તામ્રાયણશ્ચ વાત્સ્યશ્ચ તથા ગાલવશૈશિરી।
આટવી ચ તથા પર્ણી વીરણી સપરાયણઃ

ઇત્યેતે વાજિનઃ પ્રોક્તા દશ પઞ્ચ ચ સંસ્મૃતાઃ।
શતમેકાધિકં કૃત્સ્નં યજુષાં વૈ વિકલ્પકાઃ

પુત્રમધ્યાપયામાસ સુમન્તુમથ જૈમિનિઃ।
સુમન્તુશ્ચાપિ સુત્વાનં પુત્રમધ્યાપયત્પ્રભુઃ।
સુકર્માણં સુતં સુત્વા પુત્રમધ્યાપયત્પ્રભુઃ

સ સહસ્રમધીત્યાશુ સુકર્માપ્યથ સંહિતાઃ।
પ્રોવાચાથ સહસ્રસ્ય સુકર્મા સૂર્યવર્ચસઃ

અનધ્યાયેષ્વધીયાનાંસ્તાઞ્જઘાન શતક્રતુઃ।
પ્રાયોપવેશમકરોત્તતોઽસૌ શિષ્યકારણાત્

ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા તતઃ શક્રો વરમસ્મૈ દદૌ પુનઃ।
ભાવિનૌ તે મહાવીર્યૌ શિષ્યાવનલવર્ચસૌ

અધીયાનૌ મહાપ્રાજ્ઞૌ સહસ્રં સહિતાવુભૌ।
એતૌ સુરૌ મહાભાગૌ મા ક્રુધ્ય દ્વિજસત્તમ

ઇત્યુક્ત્વા વાસવઃ શ્રીમાન્સુકર્માણં યશસ્વિનમ્।
શાન્તક્રોધં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવાન્તરધીયત

તસ્ય શિષ્યો ભવેદ્ધીમાન્પૌષ્યઞ્જી દ્વિજસત્તમાઃ।
હિરણ્યનાભઃ કૌશિક્યૌ દ્વિતીયોઽભૂન્નરાધિપઃ

અધ્યાપયત્તુ પૌષ્યઞ્જી સહસ્રાર્દ્ધન્તુ સંહિતાઃ।
તેનાન્યોદીચ્યસામાન્યાઃ શિષ્યાઃ પૌષ્યઞ્જિનઃ શુભાઃ

શતાનિ પઞ્ચ કૌશિક્યઃ સંહિતાનાઞ્ચ વીર્યવાન્।
શિષ્યા હિરણ્યનાભસ્ય સ્મૃતાસ્તે પ્રાચ્યસામગાઃ

લોકાક્ષી કુથુમિશ્ચૈવ કુશીતી લાઙ્ગલિસ્તથા।
પૌષ્યઞ્જિશિષ્યાશ્ચત્વારસ્તેષાં ભેદાન્નિબોધત

રાણાયનીયઃ સ હિ તણ્ડિપુત્રસ્તસ્માદન્યો મૂલચારી સુવિદ્વાન્।
સકતિપુત્રઃ સહસાત્યપુત્ર એતાન્ ભેદાન્ વિત્ત લોકાક્ષિણસ્તુ

ત્રયસ્તુ કુથુમેઃ પુત્રા ઔરસો રસપાસરઃ।
ભાગવિત્તિશ્ચ તેજસ્વી ત્રિવિધાઃ કૌથુમાઃ સ્મૃતાઃ

શૌરિદ્યુઃ શ્રૃઙ્ગિપુત્રશ્ચદ્વાવેતૌ ચરિતવ્રતૌ।
રાણાયનીયઃ સૌમિત્રિઃ સામવેદવિશારદૌ

પ્રોવાચ સંહિતાસ્તિસ્રઃ શ્રૃઙ્ગિપુત્રો મહાતપાઃ।
ચૈલઃ પ્રાચીનયોગશ્ચ સુરાલશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ

પ્રોવાચ સંહિતાઃ ષટ્તુ પારાશર્યસ્તુ કૌથુમઃ।
આસુરાયણવૈશાખ્યૌ વેદવૃદ્ધપરાયણૌ

પ્રાચીનયોગપુત્રશ્ચ બુદ્ધિમાંશ્ચ પતઞ્જલિઃ।
કૌથુમસ્ય તુ ભેદાસ્તે પારાશર્યસ્ય ષટ્ સ્મૃતાઃ।
લાઙ્ગલિઃ શાલિહોત્રશ્ચ ષટ્ ષટ્ પ્રોવાચ સંહિતાઃ

ભાલુકિઃ કામહાનિશ્ચ જૈમિનિર્લોમગાયિનઃ।
કણ્ડશ્ચ કોલહશ્ચૈવ ષડેતે લાઙ્ગલાઃ સ્મૃતાઃ।
એતે લાઙ્ગલિનઃ શિષ્યાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રસાધિતાઃ

તતો હિરણ્યનાભસ્ય કૃતશિષ્યો નૃપાત્મજઃ ।
સોઽકરોચ્ચ ચતુર્વિંશત્સંહિતા દ્વિપદાં વરઃ ।
પ્રોવાચ ચૈવ શિષ્યેભ્યો યેભ્યસ્તાંશ્ચ નિબોધત

રાડશ્ચ મહવીર્યશ્ચ પઞ્ચમો વાહનસ્તથા।
તાલકઃ પાણ્ડકશ્ચૈષ કાલિકો રાજિકસ્તથા।
ગૌતમશ્ચાજબસ્તશ્ચ સોમરાજાપતત્તતઃ

પૃષ્ઠગ્નઃ પરિકૃષ્ટશ્ચ ઉલૂખલક એવ ચ।
યવીયસશ્ચ વૈશાલો અંગુલીયશ્ચ કૌશિકઃ

સાલિમઞ્જરિસત્યશ્ચ કાપીયઃ કાનિકશ્ચ યઃ।
પરાશરશ્ચ ધર્માત્મા ઇતિ ક્રાન્તાસ્તુ સામગાઃ

સામગાનાન્તુ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠૌ દ્વૌ તુ પ્રકીર્ત્તિતૌ।
પૌષ્યઞ્જિશ્ચ કૃતિશ્ચૈવ સંહિતાનાં વિકલ્પકૌ

અથર્વાણં દ્વિધા કૃત્વા સુમન્તુરદદદ્ દ્વિજાઃ ।
કબન્ધાય પુનઃ કૃત્સ્રં સ ચ વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્

કબન્ધસ્તુ દ્વિદા કૃત્વા પથ્યાયૈકં પુનર્દદૌ।
દ્વિતીયં વેદસ્પર્શાય સ ચતુર્દ્ધાકરોત્ પુનઃ

મોદો બ્રહ્મબલશ્ચૈવ પિપ્પલાદસ્તથૈવ ચ।
શૌકાયનિશ્ચ ધર્મજ્ઞશ્ચતુર્થસ્તપનઃ સ્મૃતઃ।?
વેદસ્પર્શસ્ય ચત્વારઃ શિષ્યાસ્ત્વેતે દૃઢવ્રતાઃ

પુનશ્ચ ત્રિવિધં વિદ્ધિ પથ્યાનાં ભેદમુત્તમમ્।
જાજલિઃ કુમુદાદિશ્ચ તૃતીયઃ શૌનકઃ સ્મૃતઃ

શૌનકસ્તુ દ્વિધા કૃત્વા દદાવેકન્તુ બભ્રવે।
દ્વિતીયાં સંહિતાં ધીમાન્સૈન્ધવાયનસંજ્ઞિતે

સૈન્ધવો મુઞ્જકેશાય ભિન્ના સા ચ દ્વિધા પુનઃ।
નક્ષત્ર કલ્પો વૈતાનસ્તૃતીયઃ સંહિતાનિધિઃ।
ચતુર્થોઽઙ્ગિરસઃ કલ્પઃ શાન્તિકલ્પશ્ચ પઞ્ચમઃ

શ્રેષ્ઠસ્ત્વથર્વણો હ્યેતે સંહિતાનાં વિકલ્પનાઃ।
ષટ્શઃ કૃત્વા મયાપ્યુક્તં પુરાણમૃષિસત્તમાઃ

આત્રેયઃ સુમતિર્ધીમાન્કાશ્યપો હ્યકૃતવ્રણઃ।
ભારદ્વાજોઽગ્નિવર્ચાશ્ચ વસિષ્ઠો મિત્રયુશ્ચ યઃ ।
સાવર્ણિઃ સોમદત્તિસ્તુ સુશર્મા શાંશપાયનઃ

એતે શિષ્યા મમ બ્રહ્મન્ પુરાણેષુ દૃઢવ્રતાઃ।
ત્રિભિસ્તિસ્રઃ કૃતાસ્તિસ્રઃ સંહિતાઃ પુનરેવ હિ

કાશ્યપઃ સંહિતાકર્ત્તા સાવર્ણિઃ શાંશપાયનઃ।
સામિકા ચ ચતુર્થીસ્યાત્સા ચૈષા પૂર્વસંહિતા

સર્વાસ્તા હિ ચતુષ્પાદાઃ સર્વાશ્ચૈકાર્થવાચિકાઃ।
પાઠાન્તરે પૃથગ્ભૂતા વેદશાખા યથા તથા।
ચતુઃસાહસ્રિકાઃ સર્વાઃ શાંશપાયનિકામૃતે

લોમહર્ષણિકા મૂલાસ્તતઃ કાશ્યપિકાઃ પરાઃ।
સાવર્ણિકાસ્તૃતીયાસ્તા યજુર્વાક્યાર્થપણ્ડિતાઃ

શાંશપાયનિકાશ્ચાન્યા નોદનાર્થવિભૂષિતાઃ ।
સહસ્રાણિ ઋચામષ્ટૌ ષટ્શતાનિ તથૈવ ચ

એતાઃ પઞચદશાન્યાશ્ચ દશાન્યા દશભિસ્તથા।
વાલખિલ્યાઃ સમપ્રૈખાઃ (ષાઃ) સસાવર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

અષ્ટૌ સામસહસ્રાણિ સામાનિ ચ ચતુર્દ્દશ।
આરણ્યકં સહોમઞ્ચ એતાદ્ગાયન્તિ સામગાઃ

દ્વાદશૈવ સહસ્રાણિ છન્દ આધ્વર્યવં સ્મૃતમ્।
યજુષાં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ યથા વ્યાસો વ્યકલ્પયત્

સગ્રામ્યારણ્યકન્તત્સ્યાત્સમન્ત્રકરણં તથા।
અતઃ પરં કથાનાન્તુ પૂર્વા ઇતિ વિશેષણમ્

ગ્રામ્યારણ્યં સમન્ત્રઞ્ચ ઋગ્બ્રાહ્મણયજુઃ સ્મૃતમ્।
તથા હારિદ્રવીયાણાં ખિલાન્યુપખિલાનિ ચ।
તથૈવ તૈત્તિરીયાણાં પરક્ષુદ્રા ઇતિ સ્મૃતમ્

દ્વે સહસ્રે શતન્યૂને વેદે વાજસનેયકે।
ઋગ્ગણઃ પરિ સંખ્યાતો બ્રાહ્મણન્તુ ચતુર્ગુણમ્

અષ્ટૌ સહસ્રાણિ શતાનિ ચાષ્ટૌ અશીતિરન્યાન્યધિકશ્ચ પાદઃ।
એતત્પ્રમાણં યજુષામૃચાઞ્ચ સશુક્રિયં સાખિલ યાજ્ઞવલ્ક્યમ્

તથા ચરણવિદ્યાનાં પ્રમાણં સંહિતાં શ્રૃણુ।
ષટ્સાહસ્રમૃચામુક્તમૃચઃ ષડ્વિંશતિઃ પુનઃ ।
એતાવદધિકં તેષાં યજુઃ કામં વિવક્ષતિ

એકાદશ સહસ્રાણિ દશ ચાન્યા દશોત્તરાઃ ।
ઋચાન્દશ સહસ્રાણિ અશીતિત્રિશતાનિ ચ

સહસ્રમેકં મન્ત્રાણામૃચામુક્તં પ્રમાણતઃ।
એતાવદ્ભૃગુવિસ્તારમન્યચ્ચાથર્વિકં બહુ

ઋચામથર્વણાં પઞ્ચ સહસ્રાણિ વિનિશ્ચયઃ।
સહસ્રમન્યદ્વિજ્ઞેયમૃષિભિર્વિંશતિં વિના

એતદઙ્ગિરસા પ્રોક્તન્તેષામારણ્યકં પુનઃ।
ઇતિ સંખ્યા પ્રસંખ્યાતા શાખાભેદાસ્તથૈવ ચ

કર્ત્તારશ્ચૈવ શાખાનાં ભેદે હેતુસ્તથૈવ ચ।
સર્વમન્વન્તરેષ્વેવં શાખાભેદાઃ સમાઃ સ્મૃતાઃ

પ્રાજાપત્યા શ્રુતિર્નિત્યા તદ્વિકલ્પાસ્ત્વિમે સ્મૃતાઃ।
અનિત્યભાવાદ્દેવાનાં મન્ત્રોત્પત્તિઃ પુનઃ પુનઃ

મન્વન્તરાણાં ક્રિયતે સુરાણાં નામનિશ્ચયઃ।
દ્વાપરેષુ પુનર્ભેદાઃ શ્રુતાનાં પરિકીર્ત્તિતાઃ

એવં વેદં તદાન્યસ્ય ભગવાનૃષિસત્તમઃ।
શિષ્યેભ્યશ્ચ પુનર્દત્ત્વા તપસ્તપ્તું ગતો વનમ્।
તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યૈસ્તુ શાખાભેદાસ્ત્વિમે કૃતાઃ

અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ।
ધર્મ શાસ્ત્રં પુરાણઞ્ચ વિદ્યાસ્ત્વેતાશ્ચતુર્દશ

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચૈવ તે ત્રયઃ।
અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થન્તુ વિદ્યાસ્ત્વષ્ટાદશૈવ તુ

જ્ઞેયા બ્રહ્મર્ષયઃ પૂર્વન્તેભ્યો દેવર્ષયઃ પુનઃ।
રાજર્ષયઃ પુનસ્તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયસ્ત્રયઃ।
તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયો મુનિભિઃ સંશિતવ્રતૈઃ

કશ્યપેષુ વસિષ્ઠેષુ તથા ભૃગ્વઙ્ગિરોઽત્રિષુ।
પઞ્ચસ્વેતેષુ જાયન્તે ગોત્રેષુ બ્રહ્મવાદિનઃ।
યસ્માદૃષન્તિ બ્રહ્માણન્તેન બ્રહ્મર્ષયઃ સ્મૃતાઃ

ધર્મસ્યાથ પુલસ્ત્યસ્ય ક્રતોશ્ચ પુલહસ્ય ચ।
પ્રત્યૂષસ્ય પ્રભાસસ્ય કશ્યપસ્ય તથા પુનઃ

દેવર્ષયઃ સુતાસ્તેષાં નામતસ્તાન્નિબોધત।
દેવર્ષી ધર્મપુત્રૌ તુ નરનારાયણાનુભૌ

વાલખિલ્યાઃ ક્રતોઃ પુત્રાઃ કર્દમઃ પુલહસ્ય તુ।
કુબેરશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યઃ પ્રત્યૂષસ્યાચલઃ સ્મૃતઃ

પર્વતો નારદશ્ચૈવ કશ્યપસ્યાત્મજાવુભૌ।
ઋષન્તિ દેવાન્ તસ્માત્તે તસ્માદ્દેવર્ષયઃ સ્મૃતાઃ

માનવે વૈષયે વંશે ઐલવંશે ચ યે નૃપાઃ।
ઐલા ઐક્ષ્વાકનાભાગા જ્ઞેયા રાજર્ષયસ્તુ તે

ઋષન્તિ રઞ્જનાદ્યસ્માત્પ્રજા રાજર્ષયસ્તતઃ ।
બ્રહ્મલોકપ્રતિષ્ઠાસ્તુ સ્મૃતા બ્રહ્મર્ષયો મતાઃ

દેવલોકપ્રતિષ્ઠાશ્ચ જ્ઞેયા દેવર્ષયઃ શુભાઃ।
ઇન્દ્રલોકપ્રતિષ્ઠાસ્તુ સર્વે રાજર્ષયો મતાઃ

અભિજાત્યા ચ તપસા મન્ત્રવ્યાહરણૈસ્તથા।
એવં બ્રહ્મર્ષયઃ પ્રોક્તા દિવ્યા રાજર્ષયસ્તુ યે

દેવર્ષયસ્તથાન્યે ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્।
ભૂતભવ્યભવજ્ઞાનં સત્યાભિવ્યાહૃતં તથા

સમ્બુદ્ધાસ્તુ સ્વયં યે તુ સમ્બુદ્ધા યે ચ વૈ સ્વયમ્।
તપસેહ પ્રસિદ્ધા યે ગર્ભેયૈશ્ચ પ્રણોદિતમ્

મન્ત્રવ્યાહારિણો યે ચ ઐશ્વર્યાત્સર્વગાશ્ચ યે।
ઇત્યેતે ઋષિભિર્યુક્તા દેવદ્વિજનૃપાસ્તુ યે

એતાન્ ભાવાનધીયાના યે ચૈતે ઋષયો મતાઃ।
સપ્તૈતે સપ્તભિશ્ચૈવ ગુણૈઃ સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ

દીર્ઘાયુષો મન્ત્રકૃત ઈશ્વરા દિવ્યચક્ષુષઃ।
બુદ્ધાઃ પ્રત્યક્ષધર્માણો ગોત્રપ્રવર્તકાશ્ચ યે

ષટ્કર્માભિરતા નિત્યં શાલિનો ગૃહમેધિનઃ।
તુલ્યૈર્વ્યવહરન્તિ સ્મ અદૃષ્ટૈઃ કર્મહેતુભિઃ

અગ્રામ્યૈર્વર્ત્તયન્તિ સ્મ રસૈશ્ચૈવ સ્વયંકૃતૈઃ।
કુટુમ્બિન ઋદ્વિમન્તો બાહ્યાન્તરનિવાસિનઃ

કૃતાદિષુ યુગાખ્યેષુ સર્વેષ્વેવ પુનઃ પુનઃ।
વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં ક્રિયન્તે પ્રથમન્તુ વૈ

પ્રાપ્તૈ ત્રેતાયુગમુખે પુનઃ સપ્તર્ષયસ્ત્વિહ।
પ્રવર્ત્તયન્તિ યે વર્ણાનાશ્રમાંશ્ચૈવ સર્વશઃ।
તેષામેવાન્વયે વીરા ઉત્પદ્યન્તે પુનઃ પુનઃ

જાયમાને પિતા પુત્રે પુત્રઃ પિતરિ ચૈવ હિ।
એવં સમેત્યાવિચ્છેદાદ્વર્ત્તયન્ત્યાયુગક્ષયાત્।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ પ્રોક્તાનિ ગૃહમેધિનામ્

અર્યમ્ણો દક્ષિણા યે તુ પિતૃયાણં સમાશ્રિતાઃ।
દારાગ્નિહોત્રિણસ્તે વૈ યે પ્રજાહેતવઃ સ્મૃતાઃ

ગૃહમેધિનાઞ્ચ સંખ્યેયાઃ શ્મશાનાન્યાશ્રયન્તિ તે।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ નિહિતા ઉત્તરાયણે

યે શ્રૂયન્તે દિવં પ્રાપ્તા ઋષયો હ્યૂર્દ્વરેતસઃ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણકર્ત્તારો જાયન્તે હ યુગક્ષયે

એવમાવર્ત્તમાનાસ્તે દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ।
કલ્પાનાં ભાષ્યવિદ્યાનાં નાનાશાસ્ત્રકૃતઃ ક્ષયે

ભવિષ્યે દ્વાપરે ચૈવ દ્રોણિર્દ્વૈપાયનઃ પુનઃ ।
વેદવ્યાસો હ્યતીતેઽસ્મિન્ ભવિતા સુમહાતપાઃ

ભવિષ્યન્તિ ભવિષ્યેષુ શાખાપ્રણયનાનિ તુ।
તસ્મૈ તદ્બ્રહ્મણા બ્રહ્મતપસા પ્રાપ્તમવ્યયમ્

તપસા કર્મ સમ્પ્રાપ્તં કર્મણા હિ તતો યશઃ।
યશસા પ્રાપ્ય સત્યં હિ સત્યેનાપ્તો હિ ચાવ્યયઃ

અવ્યયાદમૃતં શુક્રમમૃતાત્ સર્વમેવ હિ।
ધ્રુવમેકાક્ષરમિદં સ્વાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતમ્।
બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણાચ્ચૈવ તદ્બ્રહ્મેત્યભિધીયતે

પ્રણવાવ સ્થિતં ભૂયો ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ સ્મૃતમ્।
ઋગ્યજુઃ સામાથર્વરૂપિણે બ્રહ્મણે નમઃ

જગતઃ પ્રલયોત્પત્તૌ યત્તત્કારણસંજ્ઞિતમ્।
મહતઃ પરમં ગુહ્યં તસ્મૈ સુબ્રહ્મણે નમઃ

અગાધાપરમક્ષય્યં જગત્સમ્મોહનાલયમ્।
સપ્રકાશપ્રવૃત્તિભ્યાં પુરુષાર્થપ્રયોજનમ્

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનવતાં નિષ્ઠા ગતિઃ સઙ્ગદમાત્મનઃ।
યત્તદવ્યક્તમમૃતં પ્રકૃતિબ્રહ્મ શાશ્વતમ્

પ્રધાનમાત્મયોનિશ્ચ ગુહ્યં સત્ત્વઞ્ચ શબ્દ્યતે।
અવિભાગસ્તથા શુક્રમક્ષરં બહુ વાચકમ્।
પરમબ્રહ્મણે તસ્મૈ નિત્યમેવ નમો નમઃ

કૃતે પુનઃ ક્રિયા નાસ્તિ કુત એવાકૃતક્રિયા।
સકૃદેવ કૃતં સર્વં યદ્વૈ લોકે કૃતાકૃતમ્

શ્રોતવ્યં વૈ શ્રુતં વાપિ તથૈવાસાધુસાધુતા।
જ્ઞાતવ્યઞ્ચાથ મન્તવ્યં સ્પ્રષ્ટવ્યં ભોજ્યમેવ ચ।
દ્રષ્ટવ્યઞ્ચાથ શ્રોતવ્યં જ્ઞાતવ્યં વાથ કિઞ્ચન

દર્શિતં યદનેનૈવ જ્ઞાનં તદ્વૈ સુરર્ષિણામ્ ।
યદ્વૈ દર્શિતવાનેષ કસ્તદન્વેષ્ટુમર્હતિ ।
સર્વાણિ સર્વાન્સર્વાંશ્ચ ભગવાનેવ સોઽબ્રવીત્

યદા યત્ક્રિયતે યેન તદા તત્સોઽભિમન્યતે।
યેનેદં ક્રિયતે પૂર્વં તદન્યેન વિભાવિતમ્

યદા તુ ક્રિયતે કિઞ્ચિત્કેનચિદ્વાઙ્મયં ક્વચિત્।
તેનૈવ તત્કૃતં પૂર્વં કર્ત્તૄણાં પ્રતિભાતિ વૈ

વિરક્તઞ્ચાતિરિક્તઞ્ચ જ્ઞાનાજ્ઞાને પ્રિયાપ્રિયે।
ધર્માધર્મૌ સુખં દુઃખં મૃત્યુશ્ચામૃતમેવ ચ।
ઊર્દ્ધ્વન્તિર્યગધોભાગસ્તસ્યૈવાદૃષ્ટકારણમ્

સ્વાયમ્ભુવોઽથ જ્યેષ્ઠસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ।
પ્રત્યેકવિદ્યમ્ભવતિ ત્રેતાસ્વિહ પુનઃ પુનઃ

વ્યસ્યતે હ્યેકવિદ્યન્તદ્દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ ।
બ્રહ્મા ચૈતદુવાચાદૌ તસ્મિન્ વૈવસ્વતેઽન્તરે

આવર્ત્તમાના ઋષયો યુગાખ્યાસુ પુનઃ પુનઃ।
કુર્વન્તિ સંહિતા હ્યેતે જાયમાનાઃ પરસ્પરમ્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ શ્રુતર્ષીણાં સ્મૃતાનિ વૈ।
તા એવ સંહિતા હ્યેતે આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ

શ્રિતા દક્ષિણપન્થાનં યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે।
યુગે યુગે તુ તાઃ શાખા વ્યસ્યન્તે તૈઃ પુનઃ પુનઃ

દ્વાપરેષ્વિવ સર્વેષુ સંહિતાશ્ચ શ્રુતર્ષિભિઃ।
તેષાં ગોત્રેષ્વિમાઃ શાખા ભવન્તીહ પુનઃ પુનઃ।
તાઃ શાખાસ્તત્ર કર્ત્તારો ભવન્તીહ યુગક્ષયાત્

એવમેવ તુ વિજ્ઞેયં વ્યતીતાનાગતેષ્વિહ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શાખાપ્રણયનાનિ વૈ

અતીતેષુ અતીતાનિ વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતેષુ ચ।
ભવિષ્યાણિ ચ યાનિ સ્યુર્વર્ણ્યન્તેઽનાગતેષ્વપિ

પૂર્વેણ પશ્ચિમં જ્ઞેયં વર્ત્તમાનેન ચોભયમ્।
એતેન ક્રમયોગેન મન્વન્તરવિનિશ્ચયઃ

એવં દેવાશ્ચ પિતર ઋષયો મનવશ્ચ યે।
મન્ત્રૈઃ સહોર્દ્ધ્વં ગચ્છન્તિ હ્યાવર્ત્તન્તે ચ તૈઃ સહ

જનલોકાત્સુરાઃ સર્વે પશુકલ્પાત્પુનઃ પુનઃ।
પર્યાપ્તકાલે સમ્પ્રાપ્તે સમ્ભૂતા નૈવ નસ્ય (?) તુ

અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન સમ્બધ્યન્તે તદા તુ તે।
તતસ્તે દોષવજ્જન્મ પશ્યન્તે રાગપૂર્વકમ્

નિવર્ત્તતે તદા વૃત્તિસ્તેષામાદોષદર્શનાત્ ।
એવં દેવ યુગાનીહ દશકૃત્વા નિવર્ત્તતે

જનલોકાત્તપોલોકં ગચ્છન્તીહાનિવર્ત્તનમ્।
એવં દેવયુગાનીહ વ્યતીતાનિ સહસ્રશઃ।
નિધનં બ્રહ્મલોકે વૈ ગતાનિ મુનિભિસ્સહ

ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ તેષાં વક્તું સવિસ્તરાન્ ।
અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય અસઙ્ખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ।
મન્વન્તરાણ્યતીતાનિ યાનિ કલ્પૈઃ પુરા સહ

પિતૃભિર્મુનિભિર્દેવૈઃ સાર્દ્ધં સપ્તાર્ષિભિશ્ચ વૈ।
કાલેન પ્રતિસૃષ્ટાનાં યુગાનાઞ્ચ નિવર્તનમ્

એતેન ક્રમયોગેન કલ્પમન્વન્તરાણિ તુ।
સપ્રજાનિ વ્યતીતાનિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

મન્વન્તરાન્તે સંહારઃ સંહારાન્તે ચ સમ્ભવઃ।
દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ

ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ।
વિસ્તરસ્તુ નિસર્ગસ્ય સંહારસ્ય ચ સર્વશઃ।
મન્વન્તરસ્ય સંખ્યાં તુ માનુષેણ નિબોધત

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ સઙ્ખ્યાનાર્થનિશારદૈઃ।
ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સઙ્ખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ

સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ ચ સઙ્ખ્યયા।
વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સોધિકાન્ વિના

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યૈષા માનુષેણ પ્રકીર્તિતા।
વત્સરેણૈવ દિવ્યેન પ્રવક્ષ્યામ્યન્તરમ્મનોઃ

અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ દિવ્યયા સઙ્ખ્યયા સ્મૃતમ્।
દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ

ચતુર્દ્દશગુણો હ્યેષ કાલ આહૂતસંપ્લવઃ।
પૂર્ણં યુગસહસ્રં સ્યાત્તદહર્બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્

તત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ દગ્ધાન્યાદિત્યરશ્મિભિઃ।
બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ।
પ્રવિશન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં દેવદેવં મહેશ્વરમ્

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનિ કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ।
ઇત્યેષ સ્થિતિકાલો વૈ મનોર્દેવર્ષિભિઃ સહ

સર્વમન્વન્તરાણાં વૈ પ્રતિસન્ધિં નિબોધત।
યુગાખ્યા યા સમુદ્દિષ્ટા પ્રાગેવાસ્મિન્ મયા તવ

કૃતત્રેતાદિ સંયુક્તં ચતુર્યુગમિતિ સ્મૃતમ્।
તદેકસપ્તતિગુણં પરિવૃત્તં તુ સાધિકમ્।
મનોરેકમધીકારં પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ

એવં મન્વન્તરાણાં તુ સર્વેષામેવ લક્ષણમ્।
અતીતાનાગતાનાં વૈ વર્ત્તમાનેન કીર્ત્તિતમ્

ઇત્યેષ કીર્ત્તિતઃ સર્ગા મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ।
પ્રતિ સન્ધિન્તુ વક્ષ્યામિ તસ્ય વૈ ચાપરસ્ય તુ

મન્વન્તરં યથા પૂર્વમૃષિભિર્દૈવતૈઃ સહ।
અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન યથા તદ્વૈ નિવર્ત્તતે

અસ્મિન્ મન્વન્તરે પૂર્વં ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરાસ્તુ યે।
સપ્તર્ષયશ્ચ દેવાસ્તે પિતરો મનવસ્તથા।
મન્વન્તરસ્ય કાલે તુ સમ્પૂર્ણે સાધકાસ્તથા

ક્ષીણાધિકારાઃ સંવૃત્તા બુદ્ધ્વા પર્યાયમાત્મનઃ।
મહર્લોકાય તે સર્વે ઉન્મુખા દધિરે ગતિમ્

તતો મન્વન્તરે તસ્મિન્ પ્રક્ષીણા દેવતાસ્તુ તાઃ।
સમ્પૂર્ણે સ્થિતિકાલે તુ તિષ્ઠન્ત્યેકં કૃતં યુગમ્

ઉત્પદ્યન્તે ભવિષ્યાશ્ચ યાવન્મન્વન્તરેશ્વરાઃ।
દેવતાઃ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનુરેવ ચ

મન્વન્તરે તુ સમ્પૂર્ણે યદ્યન્યદ્વૈ કલૌ યુગે।
સમ્પદ્યતે કૃતં તેષુ કલિશિષ્ટેષુ વૈ તદા

યથા કૃતસ્ય સન્તાનઃ કલિપૂર્વઃ સ્મૃતો બુધૈઃ।
તથા મન્વન્તરાન્તેષુ આદિર્મન્વન્તરસ્ય ચ

ક્ષીણે મન્વન્તરે પૂર્વે પ્રવૃત્તે ચાપરે પુનઃ।
મુખે કૃતયુગસ્યાથ તેષાં શિષ્ટાસ્તુ યે તદા

સ્પ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ કાલાવેક્ષાસ્તુ યે સ્થિતાઃ।
મન્વન્તરં પ્રતીક્ષન્તે ક્ષીયન્તે તપસિ સ્થિતાઃ

મન્વન્તરવ્યવસ્થાર્થં સન્તત્યર્થઞ્ચ સર્વશઃ।
પૂર્વવત્ સમ્પ્રવર્ત્તન્તે પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જ્જને

દ્વન્દ્વેષુ સમ્પ્રવૃત્તેષુ ઉત્પન્નાસ્વૌષધીષુ ચ।
પ્રજાસુ ચ નિકેતાસુ સંસ્થિતાસુ ક્વચિત્ ક્વચિત્

વાર્ત્તાયાન્તુ પ્રવૃત્તાયાં સદ્ધર્મે ઋષિભાવિતે ।
નિરાનન્દે ગતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

અગ્રામનગરે ચૈવ વર્ણાશ્રમવિવર્જિતે।
પૂર્વમન્વન્તરે શિષ્ટે યે ભવન્તીહ ધાર્મિકાઃ ।
સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ સન્તાનાર્થં વ્યવસ્તિતાઃ

પ્રજાર્થં તપતાં તેષાં તપઃ પરમદુશ્ચરમ્।
ઉત્પદ્યન્તીહ સર્વેષાં નિધનેષ્વિહ સર્વશઃ

દેવાસુરાઃ પિતૃગણા મુનયો મનવસ્તથા।
સર્પા ભૂતાઃ પિશાચાશ્ચ ગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસાઃ

તતસ્તેષાં તુ યે શિષ્ટા શિષ્ટાચારાન્ પ્રચક્ષતે ।
સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ આદૌ મન્વન્તરસ્ય હ।
પ્રારમ્ભન્તે ચ કર્માણિ મનુષ્યા દૈવતૈઃ સહ

મન્વન્તરાદૌ પ્રાગેવ ત્રેતાયુગમુખે તતઃ ।
પૂર્વં દેવાસ્તતસ્તે વૈ સ્થિતે ધર્મે તુ સર્વશઃ

ઋષીણાં બ્રહ્મચર્યેણ ગત્વાઽઽનૃણ્યન્તુ વૈ તતઃ।
પિતૄણાં પ્રજયા ચૈવ દેવાનામિજ્યયા તથા

શતં વર્ષસહસ્રાણિ ધર્મે વર્ણાત્મકે સ્થિતાઃ।
ત્રયીં વાર્ત્તાં દણ્ડનીતિં ધર્માન્ વર્ણાશ્રમાંસ્તથા।
સ્થાપયિત્વાશ્રમાંશ્ચૈવ સ્વર્ગાય દધિરે મતીઃ

પૂર્વં દેવેષુ તેષ્વેવ સ્વર્ગાય પ્રમુખેષુ ચ।
પૂર્વં દેવાસ્તતસ્તે વૈ સ્થિતા ધર્મેણ કૃત્સ્નશઃ

મન્વન્તરે પરાવૃત્તે સ્થાનાન્યુત્સૃજ્ય સર્વશઃ।
મન્ત્રૈઃ સહોર્ધ્વઙ્ગચ્છન્તિ મહર્લોકમનામયમ્

વિનિવૃત્તવિકારાસ્તે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ।
અવેક્ષમાણા વશિનસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્

તતસ્તેષુ વ્યતીતેષુ સર્વેષ્વેતેષુ સર્વદા।
શૂન્યેષુ દેવસ્થાનેષુ ત્રૈલોક્યે તેષુ સર્વશઃ।
ઉપસ્થિતા ઇહૈવાન્યે દેવા યે સ્વર્ગવાસિનઃ

તતસ્તે તપસા યુક્તા સ્થાનાન્યાપૂરયન્તિ વૈ।
સત્યૈન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન ચ સમન્વિતાઃ

સપ્તર્ષીણં મનોશ્ચૈવ દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ।
નિધનાનીહ પૂર્વેષામાદિના ચ ભવિષ્યતા

તેષામત્યન્તવિચ્છેદ ઇહ મન્વન્તરક્ષયાત્।
એવં પૂર્વાનુપૂર્વ્યેણ સ્થિતિરેષાનવસ્થિતા।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

એવં મન્વન્તરાણાન્તુ પ્રતિસન્ધાનલક્ષણમ્।
અતીતાનાગતાનાન્તુ પ્રોક્તં સ્વાયમ્ભુવેન તુ

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ ભવિષ્યાણાં તુ સાધનમ્ ।
એવમત્યન્તવિચ્છિન્નં ભવત્યાભૂતસંપ્લવાત્

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ એકાન્તતસ્તાનિ મહર્ગતાનિ।
મહર્જનઞ્ચૈવ જનન્તપશ્ચ એકાન્તગાનિ સ્મ ભવન્તિ સત્યે

તદ્ભાવિનાં તત્ર તુ દર્શનેન નાનાત્વદૃષ્ટેન ચ પ્રત્યયેન।
સત્યે સ્થિતાનીહ તદા તુ તાનિ પ્રપ્તે વિકારે પ્રતિસર્ગકાલે

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ મુઞ્ચન્તિ સત્યન્તુ તતોઽપરાન્તે।
તતોઽભિયોગાદ્વિષમપ્રમાણં વિશન્તિ નારાયણમેવ દેવમ્

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનેષુ ચિરપ્રવૃત્તેષુ નિધિસ્વભાવાત્।
ક્ષણં રસં તિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવન્દમાનઃ

ઇત્યુત્તરાણ્યેવમૃષિસ્તુતાનાં ધર્માત્મનાં દિવ્યદૃશાં મનૂનામ્।
વાયુપ્રણીતાન્યુપલભ્ય દૃશ્યં દિવ્યૌજસા વ્યાસસમાસયોગૈઃ

સર્વાણિ રાજર્ષિસુરર્ષિમન્તિ બ્રહ્મર્ષિદેવોરગવન્તિ ચૈવ।
સુરેશસપ્તર્ષિપિતૃપ્રજૈશૈર્યુક્તાનિ સમ્યક્ પરિવર્ત્તનાનિ

ઉદારવંશાભિજનદ્યુતીનાં પ્રકૃષ્ટમેધાભિસમેધિતાનામ્।
કીર્તિદ્યુતિખ્યાતિભિરન્વિતાનાં પુણ્યં હિ વિખ્યાપનમીશ્વરાણામ્

સ્વર્ગીયમેતત્ પરમં પવિત્રં પુત્રીયમેતચ્ચ પરં રહસ્યમ્।
જપ્યં મહત્પર્વસુ ચૈતદગ્ર્યં દુઃસ્વપ્નશાન્તિઃ પરમાયુષેયમ્

પ્રજેશદેવર્ષિમનુપ્રધાનાં પુણ્યપ્રસૂતિં પ્રથિતામજસ્ય।
મમાપિ વિખ્યાપનસંયમાય સિદ્ધિં જુષધ્વં સુમહેશતત્વમ્ । ૬૧.૧૮૫ ॥
ઇત્યેતદન્તરં પ્રોક્તં મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્

ઇતિ મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પ્રજાપતિવંશાનુકીર્ત્તનં નામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

॥ ઇતિ શ્રીમદ્વાયુપુરાણે પૂર્વાર્દ્ધં સમાપ્તમ્ ॥