Vayu Purana · Chapter 41
//ṛṣaya ūcuḥ//
sūta sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam/
prajānāṃ manubhiḥ sārddhaṃ devānāmṛṣibhiḥ saha
pitṛgandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām/
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāmeva pakṣiṇām
atyadbhutāni karmmāṇi vidhimāndharmmaniścayaḥ/
vicitrāśca kathāyogā janma cāgryamanuttamam
tatkathyamānamasmākaṃ bhavatā ślakṣṇayā girā/
manaḥkarmasukhaṃ saute prīṇātyābhūtasambhavam
evamārādhya te sūtaṃ satkṛtya ca maharṣayaḥ /
papracchuḥ satriṇaḥ sarve punaḥ sargapravarttanam
kathaṃ sūta mahāprājña punaṃ sargaḥ prapatsyate/
bandheṣu sampralīneṣu guṇasāmye tamomaye
vikāreṣvavisṛṣṭoṣu hyavyakte cātmani sthite/
apravṛttau brahmaṇastu mahāsāyujyagaistadā /
kathaṃ prapatsyate sargastannaḥ prabrūhi pṛcchatām
evamuktastataḥ sūtastadāsau lomaharṣaṇaḥ /
vyākhyātumupacakrāma punaḥ sargapravarttanam
ahaṃ vau varttayiṣyāmi yathā sargaḥ prapatsyate/
pūrvavatsa tu vijñeyaḥ samāsāttaṃ nibodhata
dṛṣṭaṃ caivānumeyañca tarkaṃ vakṣyāmi yuktitaḥ/
tasmādvāco nivarttante hyaprāpya manasā saha
avyaktavat parokṣatvādghrahaṇaṃ taddurāsadam/
vikāraiḥ pratisaṃdṛṣṭe guṇasāmye nivarttate
pradhānaṃ puruṣāṇāñca sādharmmyeṇaiva tiṣṭhati/
dharmmādharmmau pralīyete avyaktau prāṇināṃ sadā
sattvamātrātmako dharmmo guṇasattve pratiṣṭhitaḥ/
tamomātrātmako'dharmmo guṇe tamasi tiṣṭhati
avibhāgavatāvetau guṇasāmyasthitāvubhau/
sarvakāryye buddhipūrvaṃ pradhānasya prapatsyate
abuddhipūrvaṃ kṣetrajña adhiṣṭhāsyati tān guṇān/
evaṃ tānabhimānena prapatsyeta purastadā
yadā pravarttitavyantu kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ/
bhojyabhoktṛtvasambandhaṃ prapatsyete yutāvubhau
tasmāccharaṇamavyaktaṃ sāmye sthitvā guṇātmakān/
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ tacca vaiṣamyaṃ bhajate tu tat
tataḥ prapatsyate vyaktaṃ kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ/
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ vikāraṃ janayiṣyati
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ caturviṃśaguṇātmakam/
kṣetrajñasya pradhānasya puruṣasya prapatsyate
brahmāṇḍe prathamaḥ so'tha bhavitā ceśvaraḥ punaḥ/
tato jñeyasya kṛtsnasya sarvabhūtapatiḥ śivaḥ
īśvaraḥ sarvvamuktānāṃ brahmā brahmamayo mahān/
ādi devaḥ pradhānasyānugrahāya pravakṣyate
anādyau svayamutpannāvubhau sūkṣmau tu tau smṛtau /
anādisaṃyogayutau sarvakṣetrajñameva ca
abuddhi pūrvakaṃ yuktau maśakau tu varau tadā/
apratyayamanādyaṃ ca sthitāvudakamapsyaśaḥ
pravṛtte pūrvataḥ pūrvaṃ punaḥ sarge prapatsyate/
ajñāguṇaiḥ pravarttante rajaḥsattvatamātmakam
pravṛttikāle rajasābhipannamahattvabhūtādiviśeṣyatāñca/
viśeṣatāṃ cendriyatāñca yānti guṇāvasāne patibhirmanuṣyāḥ
satyābhidhyāyinastasya dhyāyinaḥ sannimittakam/
rajaḥsattvatamā vyaktā vidharmmāṇaḥ parasparam
ādyante saṃprapatsyante kṣetratajjñāstu sarvaśaḥ/
saṃsiddhakāryyakaraṇā utpadyante'bhimāninaḥ
sarve satvāḥ prapadyante hyavyaktātpūrvameva ca/
prasūte yā ca suvahāḥ sādhikāścāpyasādhikā
saṃsarantastu te sarve stānaprakaraṇaiḥ saha/
kāryyāṇi pratipatsyante utpadyante punaḥ punaḥ
guṇamātrātmakāścaiva dharmmādharmmau parasparam/
ārapsantīha cānyonyaṃ vareṇānugraheṇa ca
sarve tulyāḥ prasṛṣṭārthaṃ sarggadau yānti vikriyām/
guṇāstatpratidhāvante tasmāttattasya rocate
guṇāste yāni sarvāṇi prāk dṛṣṭeḥ pratipedire/
tānyeva pratipadyante sṛṣṭamānāḥ punaḥ punaḥ
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmmādharmmāvṛtānṛte/
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate
mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu/
viprayogāśca bhūtānāṃ yuṇobhyaḥ saṃpravarttate
ityeṣa vo mayā khyātaḥ punaḥ sargaḥ samāsataḥ/
samāsādeva vakṣyāmi brahmaṇo'tha samudbhavam
avyaktātkāraṇāttasmānnityātsadasadātmakāt/
pradhāna puruṣābhyāntu jāyate ca maheśvaraḥ
sa punaḥ sambhāvayitā jāyate brahmasaṃjñitaḥ/
sṛjate sa punarlokānabhimānaguṇātmakān
ahaṅkārastu mahatastasmādbhūtāni cātmanaḥ/
yugapat sampravarttante bhūtānyevendriyāṇi ca/
bhūtabhedāśca bhūtebhya iti sargaḥ pravarttate
vistarāvayavasteṣāṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam/
kīrttitaṃ vo yathā pūrvaṃ tathaivābhyupadhāryyatām
etacchrutvā naimiṣeyāstadānīṃ lokotpattiṃ saṃsthitiṃ ca vyayañca/
tasmin satre'vabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ puṇyaṃ lokamṛṣayaḥ prāpnuvanti
yathā yūyaṃ vidhivaddevatādīniṣṭvā caivāvabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ/
tyaktvā dehānāyuṣo'nte kṛtārthānpuṇyām̐llokānprāpya yatheṣṭaṃ cariṣyatha
ete te naimiṣeyā vai iṣṭvā sṛṣṭvā ca vai tadā/
jagmuścāvabhṛdhasnātāḥ svargaṃ sarve tu satriṇaḥ
viprāstathā yūyamapi ceṣṭvā bahuvidhairmakhaiḥ /
āyuṣo'nte tataḥ svargaṃ gantāraḥ stha dvijottamāḥ
prakriyā prathame pāde kathāvastuparigrahaḥ/
anuṣaṅga upodvāta upasaṃhāra eva ca
evametaccatuṣpādaṃ purāṇaṃ lokasammatam/
uvāca bhagavān sākṣādvāyurlokahite rataḥ
naimiṣe satramāsādya munibhyo munisattamāḥ /
tatprasādādasaṃdigdhaṃ bhūtotpattilayāni ca
prādhānikīmimāṃ sṛṣṭiṃ tathaiveśvarakāritām/
samyagviditvā medhāvī na mohamadhigacchati
idaṃ yo brāhmaṇo vidvānitihāsaṃ purātanam/
śrṛṇuyācchrāvayedvāpi tathādhyāpayate'pi ca
sthāneṣu sa mahendrasya modate śāśvatīḥ samāḥ/
brahmasāyujyago bhūtvā brahmaṇā saha mokṣyate
teṣāṃ kīrttimatāṃ kīrttiṃ prajeśānāṃ mahātmanām/
prathayanpṛthivīśānāṃ brahmabhūyāya gacchati
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammatam/
kṛṣṇadvaipāyanenoktaṃ purāṇaṃ brahmavādinā
manvantareśvarāṇāṃ ca yaḥ kīrtiṃ prathayedimām/
devatānāmṛṣīṇāñca bhūridraviṇatejasām/
sa sarvairmucyate pāpaiḥ puṇyañca mahadāpnuyāt
yaścedaṃ śrāvayedvidvānsadā parvaṇi parvaṇi/
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya kalpate
yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ/
akṣayaṃ sārvakāmīyaṃ pitṝṃstaccopatiṣṭhati
yasmātpurā hyanantīdaṃ purāṇaṃ tena cocyate/
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate
tathaiva triṣu varṇeṣu ye manuṣyāḥ pradhānataḥ/
itihāsamimaṃ śrutvā dharmāya vidadhe matim
yāvantyasya śarīreṣu romakūpāṇi sarvaśaḥ/
tāvatkoṭi sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate/
brahmasāyujyago bhūtvā daivataiḥ saha modate
sarvvapāpaharaṃ puṇyaṃ pavitrañca yaśasvi ca/
brahmā dadau śāstramidaṃ purāṇaṃ mātariśvane
tasmāccośanasā prāptaṃ tasmāccāpi bṛhaspatiḥ/
bṛhaspatistu prevāca savitre tadanantaram
savitā mṛtyave prāha mṛtyuścendrāya vai punaḥ/
indraścāpi vasiṣṭhāya so'pi sārasvatāya ca
sārasvatastridhāmne ca tridhāmā ca śaradvate/
śaradvatastriviṣṭāya so'ntarikṣāya dattavān
varṣiṇe cāntarikṣo vai so'pi trayyāruṇāya ca/
trayyāruṇo dhanañjaye sa ca prādātkṛtañjaye
kṛta ñjayāttṛṇañjayo bharadvājāya so'pyatha/
gautamāya bharadvājaḥ so'pi niryyantare punaḥ
niryantarastu provāca tathā vājaśravāya ca/
sa dadau somaśūṣmāya sa dadau tṛṇabindave
tṛṇabindustu dakṣāya dakṣaḥ provāca śaktaye/
śakteḥ parāśaraścāpi garbhasthaḥ śrutavānidam
parāśarājjātukarṇastasmāddvaipāyanaḥ prabhuḥ/
dvaipāyanātpunaścāpi mayā prāptaṃ dvijottamāḥ
śāṃśapāyana uvāca //
mayā vai tatpunaḥ proktaṃ putrāyāmitabuddhaye/
ityeva vācā brahmādiguruṇā samudāhṛtā
namaskāryyaśca guravaḥ prayatnena manīṣibhiḥ/
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ sarvārthasādhakam
pāpaghnaṃ niyamenedaṃ śrotavyaṃ brāhmaṇaiḥ sadā/
nāśucau nāpi pāpāya nāpyasaṃvatsaroṣite
nāśraddadhānāviduṣe nāputrāya kathañcana/
nāhitāya pradātavyaṃ pavitramidamuttamam
avyaktaṃ vai yasya yoniṃ vadanti vyaktaṃ dehaṃ kālamantargatañca /
vahniṃ vakraṃ candra sūryyau ca netre diśaḥ śrotre ghrāṇamāhuśca vāyum
vāyo vedāṃścāntarikṣaṃ śarīraṃ kṣitiṃ pādau tārakā romakūpān /
sarvāṇi cāṅgāni tathaiva tāni vidyāssarvā yasya pucchaṃ vadanti
taṃ devadevaṃ jananaṃ janānāṃ sarvveṣu lokeṣu pratiṣṭhitañca/
varaṃ varāṇāṃ varadaṃ maheśvaraṃ brahmāṇamādiṃ prayato namasye
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭivarṇanaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0