Vayu Purana · Chapter 40
//sūta ūvāca//
pratyāhāraṃ pravakṣyāmi parasyānte svayambhuvaḥ/
brahmaṇaḥ sthitikāle tu kṣīṇe tasmiṃstadā prabhoḥ
yathedaṃ kurute'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ /
avyaktāngrasate vyaktaṃ pratyāhāre ca kṛtsnaśaḥ
paraṃ tadanukalpānāmapūrṇe kalpasaṅkṣaye/
upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit
ante drumasya yamprāpte paścimasya manostadā /
ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate
samprakṣāle tadā vṛtte pratyāhāre hyupasthite/
pratyāhāre tadā tasmin bhūtatanmātrasaṃkṣaye
mahadādervikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye/
svabhāvakārite tasminpravṛtte pratisañcare
āpo grasanti vai pūrvvaṃ bhūmergandhātmakaṃ guṇam/
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate /
praviṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet
āpastadā pranaṣṭā vai vegavatyo mahāsvanāḥ/
sarvamāpūrayitvedaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca
apāmasti guṇo yastu jyotiṣe līyate rasaḥ/
naśyantyāpastadānte ca rasatanmātrasaṅkṣayāt
tejasā saṃhṛtarasā jyotiṣṭvaṃ prāpnuvantyuta /
graste ca salile tejaḥ sarvvatomukhamīkṣyate
athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalantadā/
sarvamāpūryyate'rcirbhistadā jagadidaṃ śanaiḥ
arcirbhiḥ santate tasmiṃstiryagūrddhvamadhastataḥ /
jyotiṣo'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyuranti prakāśakam/
pralīyate tadā tasmindīpārciriva mārute
pranaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ/
upaśāmyati tejo hi vāyunā dhūyate mahat
nirāloke tadā loke vāyubhūte ca tejasi/
tatastu mūlamāsādya vāyuḥ sambhavamātmanaḥ
ūrddhvaṃ cādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa /
vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate ca tat
praśāmyati tadā vāyuḥ khantu tiṣṭhatyanāvṛtam/
arūpamarasasparghamagandhaṃ na ca mūrtimat
sarvamāpūrayannādaiḥ sumahattatprakāśate/
parimaṇḍalantatsuṣiramākāśaṃ śabdalakṣaṇam
śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati/
tantu śabdaguṇantasya bhūtādiṃ grasate punaḥ
bhūtendriyeṣu yughapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai/
abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ
bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ/
mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ
buddhirmanaśca liṅgaśca mahānakṣara eva ca/
paryāyavācakaiḥ śabdaistamāhustattvacintakāḥ
sampralīneṣu bhūteṣu guṇasāmye tamomaye/
svātmanyeva sthite caiva kāraṇe lokakāraṇe
vinivṛtte tadā sarge prakṛtyāvasthitena vai /
tadādyantaparokṣatvā dadṛṣṭatvācca kasyacit
anākhyānādabodhatvādajñānājjñānināmapi/
āgatāgatikatvācca grahaṇaṃ tanna vidyate
bhāvagrāhyānumānācca cintayitvedamucyate/
sthite tu kāraṇe tasminnitye sadasadātmike
anirddeśyā pravṛttirvai svātmikā kāraṇe na tu/
evaṃ saptādayo'bhyastātkramātprakṛtayastu vai
pratyāhāre tadā sarge praviśyanti parasparam/
yenedamāvṛtaṃ sarvaṃ maṇḍalantu pralīyate
saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam/
udakāvaraṇaṃ yacca jyotiṣāṃ līyate tu tat
yattaijasaṃ cāvaraṇamākāśaṃ grasate tu tat/
yadvāyavyaṃ cāvaraṇamākāśaṃ grasate tu tat
ākāśāvaraṇaṃ yacca bhūtādirgrasate tu tat/
bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhi lakṣaṇaḥ
mahāntaṃ grasate'vyaktaṃ guṇasāmyaṃ tataḥ param/
etau saṃhāravistārau brahmāvyaktau tataḥ punaḥ
sṛjate grasate caiva vikārānsargasaṃyame/
saṃhārakāryakaraṇāḥ saṃsiddhā jñāninastu ye
gatvā javañjavībhāve sthāneṣveṣu prasaṃyamān/
pratyāhāre viyujyante kṣetrajñāḥ karaṇaiḥ punaḥ
avyaktaṃ kṣetramityāhurbrahma kṣetrajña ucyate/
sādharmyavaidharmmakṛtasaṃyogo'nādimāṃstayoḥ
evaṃ sargeṣu vijñeyaṃ kṣetrajñeṣviha brāhmaṇāḥ /
brahmaviccaiva vijñeyaḥ kṣetrajñānātpṛthakpṛthak
viṣayāviṣayatvañca kṣetrakṣetrajñayoḥ smṛtam/
brahmā tu viṣayo jñeyo'viṣayaḥ kṣetramucyate
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ kṣetraṃ kṣetrajñārthaṃ pracakṣate/
bahutvācca śarīrāṇāṃ śarīrī bahudhā smṛtaḥ
avyūhā śaṅkarāccaiva jyotirvacca vyavasthitaḥ/
yasmātpratiśarīraṃ hi sukhaduḥkhopalabdhitā/
tasmātpuruṣanānātvaṃ vijñeyaṃ tu vijānatā
yadā pravarttate caiṣāṃ bhedānāṃ caiva saṃyamāḥ/
svabhāvakāritāḥ sarve kālena mahatā tadā
nivarttate tadā tasya sthitirāgaḥ svayambhuvaḥ/
sahasā yojyakaiḥ sarvairbrahmaloka nivāsibhiḥ
vinivṛtte tadā rāge sthitāvātmanivāsinām/
tatkālavāsināṃ teṣāṃ tadā taddoṣadarśinām
utpadyate'tha vairāgyamātmavāda praṇāśanam/
bhojyabhoktṛtvanānātve teṣāṃ tadbhavadarśinām
pṛthagjñānena kṣetrajñāstataste brahmalaukikāḥ/
prakṛtau karaṇā nītāḥ sarve nānāpradarśinaḥ
svātmanyevāvatiṣṭhante praśāntā darśanātmakāḥ/
śuddhā nirañjanāḥ sarve cetanācetanāstathā
tatraiva parinirvāṇāḥ smṛtā nāgāminastu te/
nirguṇatvānirātmānaḥ prakṛtyante vyatikramāt
ityevaṃ prākṛtaḥ proktaḥ pratisargaḥ svayambhuvaḥ/
bhidyante sarvabhūtānāṃ karaṇāni prasaṃyame
ityeṣa saṃyamaścaiva tattvānāṃ karaṇaiḥ saha/
tattvaprasaṃyamo hyeṣa smṛto hyāvarttako dvijāḥ
sūta uvāca//
dharmādharmau tapo jñānaṃ śubhe satyānṛte tathā/
ūrddhva bhāvo hyadhobhāvo sukhaduḥkhe priyāpriye
sarvametatprayātasya guṇamātrātmakaṃ smṛtam/
nirindriyāṇāṃ ca tadā jñānināṃ yacchubhāśubham
prakṛtyāṃ caiva tatsarvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ pratiṣṭhati/
yonyavasthā svabhāve ca dehināṃ tu niṣicyate
jantūnāṃ pāpapuṇyantu prakṛtau yatpratiṣṭhitam /
avyakta sthāni tānyeva puṇyapāpāni jantavaḥ/
ye jayanti punardehe dehānyatve tathaiva ca
dharmādharmau tu jantūnāṃ guṇamātrātmakāvubhau /
karaṇaiḥ svaiḥ pracīyete kāyatveneha jantubhiḥ
sucetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ/
sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ/
saṃyujyante viyujyante karaṇaiḥ sañcaranti ca
rājasī tāmasī caiva sātvikī caiva vṛttayaḥ/
guṇamātrāḥ pravarttante puruṣādhiṣṭhitāstridhā
ūrddhvaṃ devātmakaṃ sattvamadhobhāgātmakaṃ tamaḥ/
tayoḥ pravarttakaṃ madye ihaivāvarttakaṃ rajaḥ
ityevaṃ parivarttante trayaḥ srotoguṇātmakāḥ/
lokeṣu sarvabhūtānāṃ tanna kāryaṃ vijānatā
avidyāpratyayārambhā ārabhyante hi mānavaiḥ /
etāstu gatayastisraḥ śubhāḥ pāpātmikāḥ smṛtāḥ
tama sābhibhavājjanturyāthātathyaṃ na vindati/
atatddarśanātso'tha trividhaṃ badhyate tataḥ
prākṛtena ca bandhena tathā vaikārikena ca/
dakṣiṇābhistṛtīyena baddho'tyantaṃ vivarttate
ityete vai trayaḥ proktā bandhā hyajñānahetukāḥ/
anitye nityasaṃjñā ca duḥkhe ca sukhadarśanam
asve svamiti ca jñānamaśucau śuciniścayaḥ/
yeṣāmete manodoṣā jñānadoṣā viparyyayāt
rāgadveṣanivṛttiśca tajjñānaṃ samudāhṛtam/
ajñānaṃ tamaso mūlaṃ karmmadvayaphalaṃ rajaḥ/
karmmajastu punardeho mahāduḥkhaṃ pravarttate
śrotrajā netrajā caiva tvagjihvāghrāṇatastathā/
punarbhavakarī duḥkhā karmmaṇāṃ jāyate tu sā
satṛṣṇo'bhihito bālaḥ svakṛtaiḥ karmmaṇaḥ phalaiḥ/
tailapālīkavajjīvastatraiva pari varttate
tasmātsthūlamanarthānāmajñānamupadiśyate /
taṃ śaktamavadhāryyaikaṃ jñāne yatnaṃ samācaret
jñānādvijayate sarvaṃ tyāgādbuddhirvirajyate/
vairāgyācchuddhyate cāpi śuddhaḥ sattvena mucyate
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi rāgaṃ bhūtāpahāriṇam/
abhiṣaṅgāya yo yasmādviṣayo'pyavaśātmanaḥ
aniṣṭamabhiṣaṅgaṃ hi prītitāpaviṣādanam/
duḥkhalābhe na tāpañca sukhānusmaraṇaṃ tathā
ityeṣa vaiṣayo rāgaḥ sambhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam/
brahmādau sthāvarānte vai saṃsāre hyādhibhautike/
ajñānapūrvakaṃ tasmādajñānantu vivarjayet
yasya cārṣaṃ na pramāṇaṃ śiṣṭācāraṃ tathaiva ca/
varṇāśramavirodhī yaḥ śiṣṭaśāstravirodhakaḥ
eṣa mārgo hi niradhitiryagyonau ca kāraṇam/
tiryagyonigatañcaiva kāraṇaṃ sa nirucyate
vividhā yātanā sthāne tiryagyonau ca ṣaḍvidhe/
kāraṇe viṣaye caiva pratighātastu sarvaśaḥ
anaiśvaryyantu tatsarvaṃ pratighātātmakaṃ smṛtam /
ityeṣā tāmasī vṛttirbhūtādīnāṃ caturvidhā
sattvasthamātrakaṃ cittaṃ yathā sattvapradarśanāt/
tattvānāñca tathā tattvaṃ dṛṣṭvā vai tattvadarśanāt
sattvakṣetrajñanānātvametajjñānārthadarśanam/
nānātvadarśanaṃ jñānaṃ jñānādvai yogamucyate
tena baddhasya vai bandho mokṣo muktasya tena ca /
saṃsāre vinivṛtte tu mukto liṅgena mucyate
niḥsambandho hyacaitanyaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate/
svātmavyavasthitaścāpi virūpākhyena likhyate
ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ samāsājjñānamokṣayo/
sa cāpi trividhaḥ prokto mokṣo vai tattvadarśibhiḥ
pūrvaṃ viyogo jñānena dvitīyo rāgasaṃkṣayāt/
liṅgābhāvāttu kaivalyaṃ kaivatyāttu nirañjanam
nirañjanatvācchuddhastu tato netā na vidyate/
tṛṣṇākṣayāttṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣakāraṇam
nimittamapratīghāte iṣṭaśabdādilakṣaṇe/
aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam
kṣetrajñeṣvavasajyante guṇamātrātmakāni tu/
ata urddhvaṃ pravakṣyāmi vairāgyaṃ doṣadarśanāt
divye ca mānuṣe caiva viṣaye pañcalakṣaṇe/
apradveṣo'nabhiṣvaṅgaḥ karttavyo doṣadarśanāt
tāpaprītiviṣādānāṃ kāryyantu parivarjanam/
evaṃ vairāgyamāsthāya śarīrī nirmamo bhavet
anityamaśivaṃ duḥkhamiti buddhyānucintya ca/
viśuddhaṃ kāryyakaraṇaṃ satvābhyeti tarāntu yaḥ
paripavkakaṣāyo hi kṛtsnāndoṣānprapaśyati/
tataḥ prayāṇakāle hi doṣairnaimittikaistathā
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ/
sa śarīramupāśritya kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai
prāṇasthānāni bhindanhi chindanmarmāṇyatītya ca/
śaityātprakupito vāyurūrddhvantu kramate tataḥ
sa cāyaṃ sarvabhūtānāṃ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ/
samāsātsaṃvṛte jñāne saṃvṛteṣu ca karmmasu
sa jīvo'nabhyadhiṣṭānaḥ karmmabhiḥ svaiḥ purākṛtaiḥ/
aṣṭāṅgaprāṇavṛttīrvai sa vicyāvayate punaḥ
śarīraṃ prajahaṃso vai nirucchvāsastato bhavet/
evaṃ prāṇaiḥ parityakto mṛta ityabhidhīyate
yatheha loke khadyotaṃ nīyamānamitastataḥ /
rañjanaṃ tadvadhe yattu netā netā na vidyate
tṛṣṇākṣayastṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam/
śabdādye viṣaye doṣaviṣaye pañcalakṣaṇe
apradveṣo'nabhiṣvaṅgaḥ prītitāpavivarjanam /
vairāgyakāraṇaṃ hyete prakṛtīnāṃ layasya ca
aṣṭau prakṛtayo jñeyāḥ pūrvoktā vai yathākramam/
avyaktādyastu vijñeyā bhūtāntāḥ prakṛterlayāḥ
varṇāśramācārayuktāḥ śiṣṭāḥ śāstrāvirodhinaḥ/
varṇāśramāṇāṃ dharmmo'yaṃ devasthāneṣu kāraṇam
brahmādīni piśācāntānyaṣṭau sthānāni devatā/
aiśvaryyamaṇimādyaṃ hi kāraṇaṃ hyaṣṭalakṣaṇam
nimittamapratīghāta iṣṭe śabdādilakṣaṇe/
aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam
kṣetrajñeṣvanusajyante gaṇamātrātmakāni tu/
prāvṛṭkāle pṛthaktvena paśyantīha na cakṣuṣā
paśyantyevaṃvidhaṃ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā/
śvāviti śvānapānaśca yonīḥ praviśatastathā
tiryyagūrddhvamadhastācca dhāvato'pi yathākramam/
jīvaprāṇāstathā liṅgaṃ kāraṇañca catuṣṭayam //. ४०.१०१ //
paryyāyavācakaiḥ śabdairekārthaiḥ so'bhilikhyate/
vyaktāvyakte pramāṇo'yaṃ sa vai rūpaṃ tu kṛtsnaśaḥ
avyaktānta gṛhītaṃ ca kṣetrajñādhiṣṭhitañca yat /
evaṃ jñātvā śucirbhūttvā jñānādvai vipramucyate
naṣṭañcaiva yathā tattvaṃ tattvānāṃ tattvadarśanam/
yatheṣṭaṃ pariniryyāti bhinne dehe sunirvṛte
bhidyate karaṇañcāpi hyavyaktājñāninastataḥ/
mukto guṇaśarīreṇa prāṇādyena tu sarvaśaḥ
nānyaccharīramādatte dagdhe bīje yathāṅkuraḥ/
jīvikaḥ sarvasaṃsārādbījaśārīramānasaḥ
jñānāccaturddaśācchuddhaḥ prakṛtiṃ so'nuvarttate/
prakṛtiṃ satyamityāhu rvikāro'nṛtamucyate
tatsadbhāvo'nṛtaṃ jñeyaṃ sadbhāvaḥ satyamucyate/
anāmarūpakṣetrajñanāmarūpaṃ pracakṣate
yasmātkṣetraṃ vijānāti tasmātkṣetrajña ucyate/
kṣetrapratyayato yasmātkṣetrajñaḥ śubha ucyate
kṣetrajñaḥ smaryyate tasmātkṣetraṃ tajjñairvibhāṣyate/
kṣetratvapratyayaṃ dṛṣṭaṃ kṣetrajñaḥ pratyayī sadā
kṣayaṇāt karaṇāccaiva kṣatatrāṇāttathaiva ca/
bhojyatvādviṣayatvācca kṣetraṃ kṣetravido viduḥ
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairūpyaṃ vilakṣaṇam/
vikāralakṣaṇaṃ tadvai sākṣarakṣarameva ca
tameva ca vikārantu yasmādvai kṣarate punaḥ/
tasmācca kāraṇāccaiva kṣaramityabhidhīyate
sukhaduḥkhamohabhāvā bhojyamityabhidhīyate/
acetatvāddhi viṣayastaddhi dharmmavibhuḥ smṛtaḥ
na kṣīyate na kṣarati vikāraprasṛtantu tat/
akṣaraṃ tena cāpyuktamakṣīṇatvāttathaiva ca
yasmātpuryyanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate/
purapratyayiko yasmātpūruṣetyabhidhīyate
puruṣaṃ kathayasvātha kathantajjñairvibhāṣyate/
śuddho nirañjanābhāso jñānājñānavivarjitaḥ
asti nāstīti so'nyo vā baddho mukto gataḥ sthitaḥ/
nairhetikāntanirddeśyasūktastasminna vidyate
śuddhatvānna tu deśyo vai dṛṣṭatvātsamadarśanaḥ/
ātmapratyayakārī sāranūnañcāpi hetukam/
bhāvagrāhyamanumānyaṃ cintayanna pramuhyate
yadā paśyati jñātāraṃ śāntārthaṃ darśanātmakam/
dṛśyādṛśyeṣu nirddeśyaṃ tadā taduddharaṃ varam
evaṃ jñātvā sa vijñātā tataḥ śāntiṃ niyacchati/
kāryye ca kāraṇe caiva buddhyādau bhautike tadā
saṃprayukto viyukto vā jīvato vā mṛtasya ca/
vijñātā na ca dṛśyeta pṛthaktveneha sarvvaśaḥ
svenātmānaṃ tamātmānaṃ kāraṇātmā niyacchati/
prakṛtau kāraṇe caiva svātmanyevopatiṣṭhati
asti nāstīti so'nyo vā ihāmutreti vā punaḥ/
ekatvaṃ vā pṛthaktvaṃ vā kṣetrajñapuruṣeti vā
ātmavān sa nirātmā vā cetano'cetano'pi vā/
karttā vā so'pyakarttā vā bhoktā vā bhojyameva vā
yajjñātvā na nivarttante kṣetrajñe tu nirañjane/
avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyatvādahetuni
apratarkyamacintyatvādavāpyatvācca sarvaśaḥ/
nābhilimpati tattattvaṃ samprāpya manasā saha
kṣetrejñe nirguṇe śuddhe śānte kṣīṇe nirañjane/
vyape(ye)tasukhaduḥkhe ca niruddhe śāntimāgate
nirātmake punastasminvācyāvācyo na vidyate/
etau saṃhāravistārau vyaktāvyaktau tataḥ punaḥ
sṛjate grasate caiva grastaḥ paryavatiṣṭhate/
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarvaṃ pravarttate
adhiṣṭhānapravṛttena tasya te buddhipūrvakam/
sādharmyavaidharmyakṛtasaṃyogo vidhitastayoḥ/
anādimān sa saṃyogo mahāpuruṣajaḥ smṛtaḥ
yāvacca sargapratisargakālastāvacca tiṣṭhati susannirudhya/
pūrvaṃ hitavye tadabuddhipūrvaṃ pravarttate tatpuruṣārthameva
eṣā nisargapratisargapūrvaṃ pradhānikī ceśvarakāritā ca/
anādyanantā hyabhimānapūrvakaṃ vitrāsayantī jagadabhyupaiti
ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ/
ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kavibhistatpramucyate
ityeṣa pratisargovastrividhaḥ kīrttito mayā//
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varttayāmyaham
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte catvāriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0