વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 40
॥સૂત ઊવાચ॥
પ્રત્યાહારં પ્રવક્ષ્યામિ પરસ્યાન્તે સ્વયમ્ભુવઃ।
બ્રહ્મણઃ સ્થિતિકાલે તુ ક્ષીણે તસ્મિંસ્તદા પ્રભોઃ
યથેદં કુરુતેઽધ્યાત્મં સુસૂક્ષ્મં વિશ્વમીશ્વરઃ ।
અવ્યક્તાન્ગ્રસતે વ્યક્તં પ્રત્યાહારે ચ કૃત્સ્નશઃ
પરં તદનુકલ્પાનામપૂર્ણે કલ્પસઙ્ક્ષયે।
ઉપસ્થિતે મહાઘોરે હ્યપ્રત્યક્ષે તુ કસ્યચિત્
અન્તે દ્રુમસ્ય યમ્પ્રાપ્તે પશ્ચિમસ્ય મનોસ્તદા ।
અન્તે કલિયુગે તસ્મિન્ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે
સમ્પ્રક્ષાલે તદા વૃત્તે પ્રત્યાહારે હ્યુપસ્થિતે।
પ્રત્યાહારે તદા તસ્મિન્ ભૂતતન્માત્રસંક્ષયે
મહદાદેર્વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે।
સ્વભાવકારિતે તસ્મિન્પ્રવૃત્તે પ્રતિસઞ્ચરે
આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્વ્વં ભૂમેર્ગન્ધાત્મકં ગુણમ્।
આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે ।
પ્રવિષ્ટે ગન્ધતન્માત્રે તોયાવસ્થા ધરા ભવેત્
આપસ્તદા પ્રનષ્ટા વૈ વેગવત્યો મહાસ્વનાઃ।
સર્વમાપૂરયિત્વેદં તિષ્ઠન્તિ વિચરન્તિ ચ
અપામસ્તિ ગુણો યસ્તુ જ્યોતિષે લીયતે રસઃ।
નશ્યન્ત્યાપસ્તદાન્તે ચ રસતન્માત્રસઙ્ક્ષયાત્
તેજસા સંહૃતરસા જ્યોતિષ્ટ્વં પ્રાપ્નુવન્ત્યુત ।
ગ્રસ્તે ચ સલિલે તેજઃ સર્વ્વતોમુખમીક્ષ્યતે
અથાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ત આદત્તે તજ્જલન્તદા।
સર્વમાપૂર્ય્યતેઽર્ચિર્ભિસ્તદા જગદિદં શનૈઃ
અર્ચિર્ભિઃ સન્તતે તસ્મિંસ્તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તતઃ ।
જ્યોતિષોઽપિ ગુણં રૂપં વાયુરન્તિ પ્રકાશકમ્।
પ્રલીયતે તદા તસ્મિન્દીપાર્ચિરિવ મારુતે
પ્રનષ્ટે રૂપતન્માત્રે હૃતરૂપો વિભાવસુઃ।
ઉપશામ્યતિ તેજો હિ વાયુના ધૂયતે મહત્
નિરાલોકે તદા લોકે વાયુભૂતે ચ તેજસિ।
તતસ્તુ મૂલમાસાદ્ય વાયુઃ સમ્ભવમાત્મનઃ
ઊર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ તિર્યક્ચ દોધવીતિ દિશો દશ ।
વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે ચ તત્
પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખન્તુ તિષ્ઠત્યનાવૃતમ્।
અરૂપમરસસ્પર્ઘમગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્
સર્વમાપૂરયન્નાદૈઃ સુમહત્તત્પ્રકાશતે।
પરિમણ્ડલન્તત્સુષિરમાકાશં શબ્દલક્ષણમ્
શબ્દમાત્રં તદાકાશં સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ।
તન્તુ શબ્દગુણન્તસ્ય ભૂતાદિં ગ્રસતે પુનઃ
ભૂતેન્દ્રિયેષુ યુઘપદ્ભૂતાદૌ સંસ્થિતેષુ વૈ।
અભિમાનાત્મકો હ્યેષ ભૂતાદિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ
ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિલક્ષણઃ।
મહાનાત્મા તુ વિજ્ઞેયઃ સંકલ્પો વ્યવસાયકઃ
બુદ્ધિર્મનશ્ચ લિઙ્ગશ્ચ મહાનક્ષર એવ ચ।
પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તમાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ
સમ્પ્રલીનેષુ ભૂતેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે।
સ્વાત્મન્યેવ સ્થિતે ચૈવ કારણે લોકકારણે
વિનિવૃત્તે તદા સર્ગે પ્રકૃત્યાવસ્થિતેન વૈ ।
તદાદ્યન્તપરોક્ષત્વા દદૃષ્ટત્વાચ્ચ કસ્યચિત્
અનાખ્યાનાદબોધત્વાદજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનિનામપિ।
આગતાગતિકત્વાચ્ચ ગ્રહણં તન્ન વિદ્યતે
ભાવગ્રાહ્યાનુમાનાચ્ચ ચિન્તયિત્વેદમુચ્યતે।
સ્થિતે તુ કારણે તસ્મિન્નિત્યે સદસદાત્મિકે
અનિર્દ્દેશ્યા પ્રવૃત્તિર્વૈ સ્વાત્મિકા કારણે ન તુ।
એવં સપ્તાદયોઽભ્યસ્તાત્ક્રમાત્પ્રકૃતયસ્તુ વૈ
પ્રત્યાહારે તદા સર્ગે પ્રવિશ્યન્તિ પરસ્પરમ્।
યેનેદમાવૃતં સર્વં મણ્ડલન્તુ પ્રલીયતે
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તલોકં સપર્વતમ્।
ઉદકાવરણં યચ્ચ જ્યોતિષાં લીયતે તુ તત્
યત્તૈજસં ચાવરણમાકાશં ગ્રસતે તુ તત્।
યદ્વાયવ્યં ચાવરણમાકાશં ગ્રસતે તુ તત્
આકાશાવરણં યચ્ચ ભૂતાદિર્ગ્રસતે તુ તત્।
ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિ લક્ષણઃ
મહાન્તં ગ્રસતેઽવ્યક્તં ગુણસામ્યં તતઃ પરમ્।
એતૌ સંહારવિસ્તારૌ બ્રહ્માવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ
સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વિકારાન્સર્ગસંયમે।
સંહારકાર્યકરણાઃ સંસિદ્ધા જ્ઞાનિનસ્તુ યે
ગત્વા જવઞ્જવીભાવે સ્થાનેષ્વેષુ પ્રસંયમાન્।
પ્રત્યાહારે વિયુજ્યન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કરણૈઃ પુનઃ
અવ્યક્તં ક્ષેત્રમિત્યાહુર્બ્રહ્મ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્મકૃતસંયોગોઽનાદિમાંસ્તયોઃ
એવં સર્ગેષુ વિજ્ઞેયં ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વિહ બ્રાહ્મણાઃ ।
બ્રહ્મવિચ્ચૈવ વિજ્ઞેયઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્પૃથક્પૃથક્
વિષયાવિષયત્વઞ્ચ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સ્મૃતમ્।
બ્રહ્મા તુ વિષયો જ્ઞેયોઽવિષયઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞાર્થં પ્રચક્ષતે।
બહુત્વાચ્ચ શરીરાણાં શરીરી બહુધા સ્મૃતઃ
અવ્યૂહા શઙ્કરાચ્ચૈવ જ્યોતિર્વચ્ચ વ્યવસ્થિતઃ।
યસ્માત્પ્રતિશરીરં હિ સુખદુઃખોપલબ્ધિતા।
તસ્માત્પુરુષનાનાત્વં વિજ્ઞેયં તુ વિજાનતા
યદા પ્રવર્ત્તતે ચૈષાં ભેદાનાં ચૈવ સંયમાઃ।
સ્વભાવકારિતાઃ સર્વે કાલેન મહતા તદા
નિવર્ત્તતે તદા તસ્ય સ્થિતિરાગઃ સ્વયમ્ભુવઃ।
સહસા યોજ્યકૈઃ સર્વૈર્બ્રહ્મલોક નિવાસિભિઃ
વિનિવૃત્તે તદા રાગે સ્થિતાવાત્મનિવાસિનામ્।
તત્કાલવાસિનાં તેષાં તદા તદ્દોષદર્શિનામ્
ઉત્પદ્યતેઽથ વૈરાગ્યમાત્મવાદ પ્રણાશનમ્।
ભોજ્યભોક્તૃત્વનાનાત્વે તેષાં તદ્ભવદર્શિનામ્
પૃથગ્જ્ઞાનેન ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તતસ્તે બ્રહ્મલૌકિકાઃ।
પ્રકૃતૌ કરણા નીતાઃ સર્વે નાનાપ્રદર્શિનઃ
સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠન્તે પ્રશાન્તા દર્શનાત્મકાઃ।
શુદ્ધા નિરઞ્જનાઃ સર્વે ચેતનાચેતનાસ્તથા
તત્રૈવ પરિનિર્વાણાઃ સ્મૃતા નાગામિનસ્તુ તે।
નિર્ગુણત્વાનિરાત્માનઃ પ્રકૃત્યન્તે વ્યતિક્રમાત્
ઇત્યેવં પ્રાકૃતઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિસર્ગઃ સ્વયમ્ભુવઃ।
ભિદ્યન્તે સર્વભૂતાનાં કરણાનિ પ્રસંયમે
ઇત્યેષ સંયમશ્ચૈવ તત્ત્વાનાં કરણૈઃ સહ।
તત્ત્વપ્રસંયમો હ્યેષ સ્મૃતો હ્યાવર્ત્તકો દ્વિજાઃ
સૂત ઉવાચ॥
ધર્માધર્મૌ તપો જ્ઞાનં શુભે સત્યાનૃતે તથા।
ઊર્દ્ધ્વ ભાવો હ્યધોભાવો સુખદુઃખે પ્રિયાપ્રિયે
સર્વમેતત્પ્રયાતસ્ય ગુણમાત્રાત્મકં સ્મૃતમ્।
નિરિન્દ્રિયાણાં ચ તદા જ્ઞાનિનાં યચ્છુભાશુભમ્
પ્રકૃત્યાં ચૈવ તત્સર્વં પુણ્યં પાપં પ્રતિષ્ઠતિ।
યોન્યવસ્થા સ્વભાવે ચ દેહિનાં તુ નિષિચ્યતે
જન્તૂનાં પાપપુણ્યન્તુ પ્રકૃતૌ યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
અવ્યક્ત સ્થાનિ તાન્યેવ પુણ્યપાપાનિ જન્તવઃ।
યે જયન્તિ પુનર્દેહે દેહાન્યત્વે તથૈવ ચ
ધર્માધર્મૌ તુ જન્તૂનાં ગુણમાત્રાત્મકાવુભૌ ।
કરણૈઃ સ્વૈઃ પ્રચીયેતે કાયત્વેનેહ જન્તુભિઃ
સુચેતનાઃ પ્રલીયન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતા ગુણાઃ।
સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ સંસારે ચૈવ જન્તવઃ।
સંયુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે કરણૈઃ સઞ્ચરન્તિ ચ
રાજસી તામસી ચૈવ સાત્વિકી ચૈવ વૃત્તયઃ।
ગુણમાત્રાઃ પ્રવર્ત્તન્તે પુરુષાધિષ્ઠિતાસ્ત્રિધા
ઊર્દ્ધ્વં દેવાત્મકં સત્ત્વમધોભાગાત્મકં તમઃ।
તયોઃ પ્રવર્ત્તકં મદ્યે ઇહૈવાવર્ત્તકં રજઃ
ઇત્યેવં પરિવર્ત્તન્તે ત્રયઃ સ્રોતોગુણાત્મકાઃ।
લોકેષુ સર્વભૂતાનાં તન્ન કાર્યં વિજાનતા
અવિદ્યાપ્રત્યયારમ્ભા આરભ્યન્તે હિ માનવૈઃ ।
એતાસ્તુ ગતયસ્તિસ્રઃ શુભાઃ પાપાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ
તમ સાભિભવાજ્જન્તુર્યાથાતથ્યં ન વિન્દતિ।
અતત્દ્દર્શનાત્સોઽથ ત્રિવિધં બધ્યતે તતઃ
પ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથા વૈકારિકેન ચ।
દક્ષિણાભિસ્તૃતીયેન બદ્ધોઽત્યન્તં વિવર્ત્તતે
ઇત્યેતે વૈ ત્રયઃ પ્રોક્તા બન્ધા હ્યજ્ઞાનહેતુકાઃ।
અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞા ચ દુઃખે ચ સુખદર્શનમ્
અસ્વે સ્વમિતિ ચ જ્ઞાનમશુચૌ શુચિનિશ્ચયઃ।
યેષામેતે મનોદોષા જ્ઞાનદોષા વિપર્ય્યયાત્
રાગદ્વેષનિવૃત્તિશ્ચ તજ્જ્ઞાનં સમુદાહૃતમ્।
અજ્ઞાનં તમસો મૂલં કર્મ્મદ્વયફલં રજઃ।
કર્મ્મજસ્તુ પુનર્દેહો મહાદુઃખં પ્રવર્ત્તતે
શ્રોત્રજા નેત્રજા ચૈવ ત્વગ્જિહ્વાઘ્રાણતસ્તથા।
પુનર્ભવકરી દુઃખા કર્મ્મણાં જાયતે તુ સા
સતૃષ્ણોઽભિહિતો બાલઃ સ્વકૃતૈઃ કર્મ્મણઃ ફલૈઃ।
તૈલપાલીકવજ્જીવસ્તત્રૈવ પરિ વર્ત્તતે
તસ્માત્સ્થૂલમનર્થાનામજ્ઞાનમુપદિશ્યતે ।
તં શક્તમવધાર્ય્યૈકં જ્ઞાને યત્નં સમાચરેત્
જ્ઞાનાદ્વિજયતે સર્વં ત્યાગાદ્બુદ્ધિર્વિરજ્યતે।
વૈરાગ્યાચ્છુદ્ધ્યતે ચાપિ શુદ્ધઃ સત્ત્વેન મુચ્યતે
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ રાગં ભૂતાપહારિણમ્।
અભિષઙ્ગાય યો યસ્માદ્વિષયોઽપ્યવશાત્મનઃ
અનિષ્ટમભિષઙ્ગં હિ પ્રીતિતાપવિષાદનમ્।
દુઃખલાભે ન તાપઞ્ચ સુખાનુસ્મરણં તથા
ઇત્યેષ વૈષયો રાગઃ સમ્ભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્।
બ્રહ્માદૌ સ્થાવરાન્તે વૈ સંસારે હ્યાધિભૌતિકે।
અજ્ઞાનપૂર્વકં તસ્માદજ્ઞાનન્તુ વિવર્જયેત્
યસ્ય ચાર્ષં ન પ્રમાણં શિષ્ટાચારં તથૈવ ચ।
વર્ણાશ્રમવિરોધી યઃ શિષ્ટશાસ્ત્રવિરોધકઃ
એષ માર્ગો હિ નિરધિતિર્યગ્યોનૌ ચ કારણમ્।
તિર્યગ્યોનિગતઞ્ચૈવ કારણં સ નિરુચ્યતે
વિવિધા યાતના સ્થાને તિર્યગ્યોનૌ ચ ષડ્વિધે।
કારણે વિષયે ચૈવ પ્રતિઘાતસ્તુ સર્વશઃ
અનૈશ્વર્ય્યન્તુ તત્સર્વં પ્રતિઘાતાત્મકં સ્મૃતમ્ ।
ઇત્યેષા તામસી વૃત્તિર્ભૂતાદીનાં ચતુર્વિધા
સત્ત્વસ્થમાત્રકં ચિત્તં યથા સત્ત્વપ્રદર્શનાત્।
તત્ત્વાનાઞ્ચ તથા તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા વૈ તત્ત્વદર્શનાત્
સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞનાનાત્વમેતજ્જ્ઞાનાર્થદર્શનમ્।
નાનાત્વદર્શનં જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્વૈ યોગમુચ્યતે
તેન બદ્ધસ્ય વૈ બન્ધો મોક્ષો મુક્તસ્ય તેન ચ ।
સંસારે વિનિવૃત્તે તુ મુક્તો લિઙ્ગેન મુચ્યતે
નિઃસમ્બન્ધો હ્યચૈતન્યઃ સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે।
સ્વાત્મવ્યવસ્થિતશ્ચાપિ વિરૂપાખ્યેન લિખ્યતે
ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં સમાસાજ્જ્ઞાનમોક્ષયો।
સ ચાપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો મોક્ષો વૈ તત્ત્વદર્શિભિઃ
પૂર્વં વિયોગો જ્ઞાનેન દ્વિતીયો રાગસંક્ષયાત્।
લિઙ્ગાભાવાત્તુ કૈવલ્યં કૈવત્યાત્તુ નિરઞ્જનમ્
નિરઞ્જનત્વાચ્છુદ્ધસ્તુ તતો નેતા ન વિદ્યતે।
તૃષ્ણાક્ષયાત્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષકારણમ્
નિમિત્તમપ્રતીઘાતે ઇષ્ટશબ્દાદિલક્ષણે।
અષ્ટાવેતાનિ રૂપાણિ પ્રાકૃતાનિ યથાક્રમમ્
ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વવસજ્યન્તે ગુણમાત્રાત્મકાનિ તુ।
અત ઉર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વૈરાગ્યં દોષદર્શનાત્
દિવ્યે ચ માનુષે ચૈવ વિષયે પઞ્ચલક્ષણે।
અપ્રદ્વેષોઽનભિષ્વઙ્ગઃ કર્ત્તવ્યો દોષદર્શનાત્
તાપપ્રીતિવિષાદાનાં કાર્ય્યન્તુ પરિવર્જનમ્।
એવં વૈરાગ્યમાસ્થાય શરીરી નિર્મમો ભવેત્
અનિત્યમશિવં દુઃખમિતિ બુદ્ધ્યાનુચિન્ત્ય ચ।
વિશુદ્ધં કાર્ય્યકરણં સત્વાભ્યેતિ તરાન્તુ યઃ
પરિપવ્કકષાયો હિ કૃત્સ્નાન્દોષાન્પ્રપશ્યતિ।
તતઃ પ્રયાણકાલે હિ દોષૈર્નૈમિત્તિકૈસ્તથા
ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ।
સ શરીરમુપાશ્રિત્ય કૃત્સ્નાન્દોષાન્રુણદ્ધિ વૈ
પ્રાણસ્થાનાનિ ભિન્દન્હિ છિન્દન્મર્માણ્યતીત્ય ચ।
શૈત્યાત્પ્રકુપિતો વાયુરૂર્દ્ધ્વન્તુ ક્રમતે તતઃ
સ ચાયં સર્વભૂતાનાં પ્રાણસ્થાનેષ્વવસ્થિતઃ।
સમાસાત્સંવૃતે જ્ઞાને સંવૃતેષુ ચ કર્મ્મસુ
સ જીવોઽનભ્યધિષ્ટાનઃ કર્મ્મભિઃ સ્વૈઃ પુરાકૃતૈઃ।
અષ્ટાઙ્ગપ્રાણવૃત્તીર્વૈ સ વિચ્યાવયતે પુનઃ
શરીરં પ્રજહંસો વૈ નિરુચ્છ્વાસસ્તતો ભવેત્।
એવં પ્રાણૈઃ પરિત્યક્તો મૃત ઇત્યભિધીયતે
યથેહ લોકે ખદ્યોતં નીયમાનમિતસ્તતઃ ।
રઞ્જનં તદ્વધે યત્તુ નેતા નેતા ન વિદ્યતે
તૃષ્ણાક્ષયસ્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષલક્ષણમ્।
શબ્દાદ્યે વિષયે દોષવિષયે પઞ્ચલક્ષણે
અપ્રદ્વેષોઽનભિષ્વઙ્ગઃ પ્રીતિતાપવિવર્જનમ્ ।
વૈરાગ્યકારણં હ્યેતે પ્રકૃતીનાં લયસ્ય ચ
અષ્ટૌ પ્રકૃતયો જ્ઞેયાઃ પૂર્વોક્તા વૈ યથાક્રમમ્।
અવ્યક્તાદ્યસ્તુ વિજ્ઞેયા ભૂતાન્તાઃ પ્રકૃતેર્લયાઃ
વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ શિષ્ટાઃ શાસ્ત્રાવિરોધિનઃ।
વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મોઽયં દેવસ્થાનેષુ કારણમ્
બ્રહ્માદીનિ પિશાચાન્તાન્યષ્ટૌ સ્થાનાનિ દેવતા।
ઐશ્વર્ય્યમણિમાદ્યં હિ કારણં હ્યષ્ટલક્ષણમ્
નિમિત્તમપ્રતીઘાત ઇષ્ટે શબ્દાદિલક્ષણે।
અષ્ટાવેતાનિ રૂપાણિ પ્રાકૃતાનિ યથાક્રમમ્
ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વનુસજ્યન્તે ગણમાત્રાત્મકાનિ તુ।
પ્રાવૃટ્કાલે પૃથક્ત્વેન પશ્યન્તીહ ન ચક્ષુષા
પશ્યન્ત્યેવંવિધં સિદ્ધા જીવં દિવ્યેન ચક્ષુષા।
શ્વાવિતિ શ્વાનપાનશ્ચ યોનીઃ પ્રવિશતસ્તથા
તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તાચ્ચ ધાવતોઽપિ યથાક્રમમ્।
જીવપ્રાણાસ્તથા લિઙ્ગં કારણઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ॥. ૪૦.૧૦૧ ॥
પર્ય્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈરેકાર્થૈઃ સોઽભિલિખ્યતે।
વ્યક્તાવ્યક્તે પ્રમાણોઽયં સ વૈ રૂપં તુ કૃત્સ્નશઃ
અવ્યક્તાન્ત ગૃહીતં ચ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતઞ્ચ યત્ ।
એવં જ્ઞાત્વા શુચિર્ભૂત્ત્વા જ્ઞાનાદ્વૈ વિપ્રમુચ્યતે
નષ્ટઞ્ચૈવ યથા તત્ત્વં તત્ત્વાનાં તત્ત્વદર્શનમ્।
યથેષ્ટં પરિનિર્ય્યાતિ ભિન્ને દેહે સુનિર્વૃતે
ભિદ્યતે કરણઞ્ચાપિ હ્યવ્યક્તાજ્ઞાનિનસ્તતઃ।
મુક્તો ગુણશરીરેણ પ્રાણાદ્યેન તુ સર્વશઃ
નાન્યચ્છરીરમાદત્તે દગ્ધે બીજે યથાઙ્કુરઃ।
જીવિકઃ સર્વસંસારાદ્બીજશારીરમાનસઃ
જ્ઞાનાચ્ચતુર્દ્દશાચ્છુદ્ધઃ પ્રકૃતિં સોઽનુવર્ત્તતે।
પ્રકૃતિં સત્યમિત્યાહુ ર્વિકારોઽનૃતમુચ્યતે
તત્સદ્ભાવોઽનૃતં જ્ઞેયં સદ્ભાવઃ સત્યમુચ્યતે।
અનામરૂપક્ષેત્રજ્ઞનામરૂપં પ્રચક્ષતે
યસ્માત્ક્ષેત્રં વિજાનાતિ તસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે।
ક્ષેત્રપ્રત્યયતો યસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞઃ શુભ ઉચ્યતે
ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્મર્ય્યતે તસ્માત્ક્ષેત્રં તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે।
ક્ષેત્રત્વપ્રત્યયં દૃષ્ટં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રત્યયી સદા
ક્ષયણાત્ કરણાચ્ચૈવ ક્ષતત્રાણાત્તથૈવ ચ।
ભોજ્યત્વાદ્વિષયત્વાચ્ચ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રવિદો વિદુઃ
મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરૂપ્યં વિલક્ષણમ્।
વિકારલક્ષણં તદ્વૈ સાક્ષરક્ષરમેવ ચ
તમેવ ચ વિકારન્તુ યસ્માદ્વૈ ક્ષરતે પુનઃ।
તસ્માચ્ચ કારણાચ્ચૈવ ક્ષરમિત્યભિધીયતે
સુખદુઃખમોહભાવા ભોજ્યમિત્યભિધીયતે।
અચેતત્વાદ્ધિ વિષયસ્તદ્ધિ ધર્મ્મવિભુઃ સ્મૃતઃ
ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ વિકારપ્રસૃતન્તુ તત્।
અક્ષરં તેન ચાપ્યુક્તમક્ષીણત્વાત્તથૈવ ચ
યસ્માત્પુર્ય્યનુશેતે ચ તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે।
પુરપ્રત્યયિકો યસ્માત્પૂરુષેત્યભિધીયતે
પુરુષં કથયસ્વાથ કથન્તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે।
શુદ્ધો નિરઞ્જનાભાસો જ્ઞાનાજ્ઞાનવિવર્જિતઃ
અસ્તિ નાસ્તીતિ સોઽન્યો વા બદ્ધો મુક્તો ગતઃ સ્થિતઃ।
નૈર્હેતિકાન્તનિર્દ્દેશ્યસૂક્તસ્તસ્મિન્ન વિદ્યતે
શુદ્ધત્વાન્ન તુ દેશ્યો વૈ દૃષ્ટત્વાત્સમદર્શનઃ।
આત્મપ્રત્યયકારી સારનૂનઞ્ચાપિ હેતુકમ્।
ભાવગ્રાહ્યમનુમાન્યં ચિન્તયન્ન પ્રમુહ્યતે
યદા પશ્યતિ જ્ઞાતારં શાન્તાર્થં દર્શનાત્મકમ્।
દૃશ્યાદૃશ્યેષુ નિર્દ્દેશ્યં તદા તદુદ્ધરં વરમ્
એવં જ્ઞાત્વા સ વિજ્ઞાતા તતઃ શાન્તિં નિયચ્છતિ।
કાર્ય્યે ચ કારણે ચૈવ બુદ્ધ્યાદૌ ભૌતિકે તદા
સંપ્રયુક્તો વિયુક્તો વા જીવતો વા મૃતસ્ય ચ।
વિજ્ઞાતા ન ચ દૃશ્યેત પૃથક્ત્વેનેહ સર્વ્વશઃ
સ્વેનાત્માનં તમાત્માનં કારણાત્મા નિયચ્છતિ।
પ્રકૃતૌ કારણે ચૈવ સ્વાત્મન્યેવોપતિષ્ઠતિ
અસ્તિ નાસ્તીતિ સોઽન્યો વા ઇહામુત્રેતિ વા પુનઃ।
એકત્વં વા પૃથક્ત્વં વા ક્ષેત્રજ્ઞપુરુષેતિ વા
આત્મવાન્ સ નિરાત્મા વા ચેતનોઽચેતનોઽપિ વા।
કર્ત્તા વા સોઽપ્યકર્ત્તા વા ભોક્તા વા ભોજ્યમેવ વા
યજ્જ્ઞાત્વા ન નિવર્ત્તન્તે ક્ષેત્રજ્ઞે તુ નિરઞ્જને।
અવાચ્યં તદનાખ્યાનાદગ્રાહ્યત્વાદહેતુનિ
અપ્રતર્ક્યમચિન્ત્યત્વાદવાપ્યત્વાચ્ચ સર્વશઃ।
નાભિલિમ્પતિ તત્તત્ત્વં સમ્પ્રાપ્ય મનસા સહ
ક્ષેત્રેજ્ઞે નિર્ગુણે શુદ્ધે શાન્તે ક્ષીણે નિરઞ્જને।
વ્યપે(યે)તસુખદુઃખે ચ નિરુદ્ધે શાન્તિમાગતે
નિરાત્મકે પુનસ્તસ્મિન્વાચ્યાવાચ્યો ન વિદ્યતે।
એતૌ સંહારવિસ્તારૌ વ્યક્તાવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ
સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ ગ્રસ્તઃ પર્યવતિષ્ઠતે।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સર્વં પુનઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે
અધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તેન તસ્ય તે બુદ્ધિપૂર્વકમ્।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યકૃતસંયોગો વિધિતસ્તયોઃ।
અનાદિમાન્ સ સંયોગો મહાપુરુષજઃ સ્મૃતઃ
યાવચ્ચ સર્ગપ્રતિસર્ગકાલસ્તાવચ્ચ તિષ્ઠતિ સુસન્નિરુધ્ય।
પૂર્વં હિતવ્યે તદબુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્ત્તતે તત્પુરુષાર્થમેવ
એષા નિસર્ગપ્રતિસર્ગપૂર્વં પ્રધાનિકી ચેશ્વરકારિતા ચ।
અનાદ્યનન્તા હ્યભિમાનપૂર્વકં વિત્રાસયન્તી જગદભ્યુપૈતિ
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગસ્તૃતીયો હેતુલક્ષણઃ।
ઉક્તો હ્યસ્મિંસ્તદાત્યન્તં કવિભિસ્તત્પ્રમુચ્યતે
ઇત્યેષ પ્રતિસર્ગોવસ્ત્રિવિધઃ કીર્ત્તિતો મયા॥
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ત્તયામ્યહમ્
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0