Vayu Purana · Chapter 38
śrutvā pādaṃ tṛtīyantu krāntaṃ sūtena dhīmatā/
tataścaturthaṃ papracchuḥ pādaṃ vai ṛṣisattamāḥ
ṛṣaya ūcuḥ//
pādaḥ krāntastṛtīyo'yamanuṣaṅgeṇa yastvayā/
caturthaṃ vistarātpādaṃ saṃhāraṃ parikīrttaya
manvantarāṇi sarvāṇi pūrvāṇyevāparaiḥ saha/
saptarṣīṇāmathaiteṣāṃ sāmpratasyāntare manoḥ
vistarāvayavañcaiva nisargasya mahātmanaḥ/
vistareṇānupūrvyā ca sarvameva bravīhi me
sūta uvāca//
bhavatāṃ kathayiṣyāmi sarvametadyathātatham/
pādaṃ tvimaṃ sasaṃhāraṃ caturthaṃ munisattamāḥ
manorvaivasvatasyemaṃ sāṃpratasya mahātmanaḥ/
vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śrṛṇuta dvijāḥ
manvantarāṇāṃ saṃkṣepaṃ bhaviṣyaiḥ saha saptabhiḥ/
pralayañcaiva lokānāṃ bruvato me nibodhata
etānyuktāni vai samyak saptasaptasu vai mayā/
manvantarāṇi saṃkṣepācchṛṇutānāgatāni me
sāvarṇasya pravakṣyāmi manorvaivasvatasya ha/
bhaviṣyasya bhaviṣyanti samāsāttu nibodhata
anāgatāśca saptaiva smṛtāstviha maharṣayaḥ/
kauśiko gātavaścaiva jāmadagnyaśca bhārgavaḥ
dvaipāyano vasiṣṭhaśca kṛpaḥ śāradvatastathā/
ātreyo dīptimāṃścaiva ṛṣyaśrṛṅgastu kāśyapaḥ
bhāradvājastathā drauṇiraśvatthāmā mahāyaśāḥ/
ete sapta mahātmāno bhaviṣyāḥ paramarṣayaḥ
sutapā ścāmitābhāśca sukhāścaiva gaṇāstrayaḥ/
teṣāṃ gaṇāstu devānāṃ ekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ
nāmatastu pravakṣyāmi nibodhadhvaṃ samāhitāḥ/
ritastapaśca śukraśca dyutirjyotiḥ prabhākarau
prabhāso bhāsakṛddharmmastejoraśmiṛturvirāṭ/
arciṣmān dyotano bhānuryaśakīrttirbudho dhṛtiḥ/
viṃśatiḥ sutapā hyete nāmabhiḥ parikīrtitāḥ
prabhurvibhurvibhāsaśca jetā hantā'rihā rituḥ/
sumatiḥ pramatirdīptiḥ samākhyāto mahomahān
deho munirnayo jyeṣṭhaḥ samaḥ satyaśca viśrutaḥ/
ityete hyamitābhāstu viṃśatiḥ parikīrttitāḥ
damo dātā vidaḥ somo vittavaidyau yamo nidhiḥ/
homaṃ havyaṃ hutaṃ dānaṃ deyaṃ dātā tapaḥ śamaḥ
dhruvaṃ sthānaṃ vidhānañca niyamaśceti viṃśatiḥ/
mukhyā hyete samākhyātāḥ sāvarṇe prathame'ntare
mārīcasyaiva te putrāḥ kaśyapasya mahātmanaḥ/
sāmpratasya bhaviṣyanti sāvarṇasyāntare manoḥ
teṣāmindro bhaviṣyastu balirvairocanaḥ purā/
vīravāṃścāvarīyāṃśca nirmohaḥ satyavāk kṛtī
cariṣṇurājyo viṣṇuśca vācaḥ sumatireva ca/
sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyanti navaiva tu
nava cānyeṣu vakṣyāmi sāvarṇeścāntareṣu vai/
sāvarṇamanavaścānye bhaviṣyā brahmaṇaḥ sutāḥ
merusāvarṇinaste vai dṛṣṭā ye divyadṛṣṭibhiḥ/
dakṣasya te hi dauhitrāḥ priyāyā duhituḥ sutāḥ
mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ/
brahmādibhiste janitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā
maharlokagatāvṛtya bhaviṣyā merumāśritāḥ/
mahābhāvāttu te pūrvaṃ jajñire cākṣuṣe'ntare
ṛṣaya ūcuḥ//
dakṣeṇa janitāḥ putrāḥ kanyāyāmātmanaḥ katham/
bhavettu brahmaṇaścaiva dharmeṇa ca mahātmanaḥ
sūta uvāca//
ato bhaviṣyān vakṣyāmi sāvarṇamanavastu ye/
teṣāṃ janma prabhāvañca namaskṛtya pracetase
vaivasvate hyupaspṛṣṭe kiñcicchiṣṭe ca cākṣuṣe/
jajñire manavaste hi bhaviṣyānāgatāntare
prācetasasya dakṣasya dauhitrā manavastu ye/
sāvarṇā nāmataḥ pañca catvāraḥ paramarṣijāḥ
saṃjñāputrastu sāvarṇa eko vaivasvatastathā/
jyeṣṭhaḥ saṃjñāsuto nāma manurvaivasvataḥ prabhuḥ
vaivasvate'ntare prāpte samutpattistayoḥ śubhā/
caturddaśaite manavaḥ kīrttitāḥ kīrttivarddhanāḥ
vede śrutau purāṇe ca sarve te prabhaviṣṇavaḥ/
prajānāṃ patayaḥ sarve bhūtānāṃ patayaḥ sthitāḥ
tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā/
pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ
prajābhistapasā caiva vistaraṃ teṣu vakṣyate/
caturddaśaiva te jñeyāḥ sargāḥ svāyambhuvādayaḥ
manvantarādhikāreṣu vartante ca sakṛt sakṛt/
vinivṛttādhikārāste maharlokaṃ samāśritāḥ
samatītāstu ye teṣāmaṣṭau ṣaṣṭhāstathāpare/
pūrveṣu sāmprataścāyaṃ śāntirvaivasvataḥ prabhuḥ
ye śiṣṭāstān pravakṣyāmi saha devarṣidānavaiḥ/
saha prajānisargeṇa sarvvāṃstvanāgatān dvijān
vaivasvatanisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ/
anyūnā nātiriktāste yasmāt sarvve vivasvataḥ
punaruktā bahutvāttu vakṣye na teṣu vistaram/
manvantareṣu bhāvyeṣu bhūteṣvapi tathaiva ca
kule kule nisargāṃstu tasmādbhūyo vibhāgaśaḥ /
teṣāmeva hi śiṣṭārthaṃ vistareṇa krameṇa ca
dakṣasya kanyā dharmiṣṭhā suvratā nāma viśrutā/
sarvakanyāvaśiṣṭā tu śreṣṭhā dharmaparā sutā/
gṛhītvā tāṃ pitā kanyāṃ jagāma brahmaṇo'ntike
vairājastamupāsīnaṃ dharmeṇa ca bhavena ca/
bhavadharmasamīpasthaṃ dakṣaṃ brahmābhyabhāṣata
dakṣa kanyā taveyaṃ vai janayiṣyati suvratā/
caturo vai manūn putrāṃścāturvarṇyakarāñchubhān
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dakṣo dharmo bhavastadā/
tāṃ kanyāṃ manasā jagmustrayaste brahmaṇā saha
satyābhidhyāyināṃ teṣāṃ sadyaḥ kanyā vyajāyata/
sadṛśānurūpāṃsteṣāṃ caturo vai kumārakān
saṃsiddhāḥ kāryakaraṇe sambhūtāste śriyānvitaḥ/
upabhogasamarthaiśca sadyojātaiḥ śarīrakaiḥ
te dṛṣṭvā tān svayambuddhvā brahmā vyāhāhiṇastadā/
saṃrabdhā vai vyakarṣanta mama putro mametyuta
abhidhyānānmanotpannānūcurvai te parasparam/
yo yasya vapuṣā tulyo bhajatāṃ sa tu taṃ sutam
yasya yaḥ sadṛśaścāpi rūpe vīrya ca nāmataḥ/
taṃ gṛhṇātu subhadraṃ vo varṇato yasya yaḥ samaḥ
dhruvaṃ rūpaṃ pituḥ putraḥ so'nurudhyati sarvadā/
tasmādātmasamaḥ putraḥ piturmātuśca jāyate
evaṃ te samayaṃ kṛtvā savarṇān jagṛhuḥ sutān/
yasmāt savarṇāsteṣāṃ vai brahmādīnāṃ kumārakāḥ
savarṇā manavastasmāt savarṇatvaṃ hi te yataḥ/
mananānmānanāccaiva tasmātte manavaḥ smṛtāḥ
cākṣuṣasyāntare'tīte prāpte vaivasvatasya ha/
ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāmābhavatsutaḥ
bhūtyāmutpādito yastu bhautyo nāmābhavatsutaḥ/
vaivasvate'ntare rājā dvau manū tu vivasvatoḥ
vaivasvato manuryaśca sāvarṇo yaśca viśrutaḥ/
jyeṣṭhaḥ saṃjñāsuto vidvān manurvaivasvataḥ prabhuḥ
savarṇāyāḥ sutaścānyaḥ smṛto vaivasvato manuḥ /
savarṇā manavo ye ca catvārastu maharṣijāḥ
tapasā sambhṛtātmānaḥ sveṣu manvantareṣu vai/
bhaviṣyeṣu bhaviṣyanti sarvakāryārthasādhakāḥ
prathamaṃ merusāvarṇerdakṣaputrasya vai manoḥ/
putrā marīcigarbhāśca suśarmāṇaśca te trayaḥ /
sambhūtāśca mahātmānaḥ sarve vaivasvate'ntare
dakṣaputrasya putrāste rohitasya prajāpateḥ/
bhaviṣyasya bhaviṣyastu ekaiko dvādaśo gaṇaḥ
aiśvaryasaṃgrāho rāho bāhuvaśastathaiva ca/
pārā dvādaśa vijñeyā uttarāṃstu nibodhata
vājiyo vājijiccaiva prabhṛtiśca kakudyatha/
dadhikrāvāyapakvāśca praṇīto vijayo madhuḥ
tejasmānnathavo dvau tu dvādaśaite marīcayaḥ/
suśarmmāṇastu vakṣyāmi nāmatastu nibodhata
varṇastathāpyaṅgaviśvau muraṇyo vrajano mataḥ/
amito dravaketuśca jambhosthājasraśakrakāḥ
sunemirdyutapāścaiva suśarmmāṇaḥ prakīrttitāḥ/
teṣāmindrastadā bhāvyo hyadbhuto nāma nāmataḥ
skandaḥ somapratīkāśaḥ kārtikeyastu pāvakaḥ/
māghātithiśca paulastyo vasuḥ kāśyapa eva ca
jyotiṣmān bhārgavaścaiva dyutimānaṅgirāstathā/
vasitaścaiva vāsiṣṭha ātreyo havyavāhanaḥ
sutapāḥ paulavaścaiva saptaite rohitāntare/
dhṛtiketudīptiketuśāpahastā nirāmayaḥ
pṛthuśravāstathā nāko bhūridyumno bṛhadrathaḥ/
prathamasya tu sāvarṇernava putrāḥ prakīrtitāḥ
daśame tvatha paryāye dharmaputrasya vai manoḥ/
dvitīyasya tu sāvarṇerbhāvyasyaivāntare manoḥ
sukhāmanā viruddhāśca dvāveva tu gaṇau smṛtau/
tviṣivantaśca te sarve śatasaṅkhyāśca te samāḥ
prāṇā nāyacchataḥ prokta ṛṣibhiḥ puruṣeṣu vai/
devāste vai bhaviṣyanti dharmaputrasya vai manoḥ
teṣāmindrastathā vidvān bhaviṣyaḥ śāntirucyate/
haviṣmān paulahaḥ śrīmān sukīrtiścāpi bhārgavaḥ
āpomūrtistathātreyo vasiṣṭhaścāpi yaḥ smṛtaḥ/
paulastyaḥ pratipaścāpi nābhāgaścaiva kāśyapaḥ/
abhimanyuścāṅgirasaḥ saptaite paramarṣayaḥ
sukṣetraścottamaujāśca bhūriṣeṇaśca vīryavān/
śatānīko nirāmitro vṛṣaseno jayadrathaḥ
bhūridyumnaḥ suvarccāśca daśaite mānavāḥ smṛtāḥ/
ekādaśe tu paryyāye sāvarṇe vai tṛtīyake
nirmmāṇaratayo devāḥ kāmajā vai manojavāḥ/
gaṇāstvete trayaḥ khyātā devatānāṃ mahātmanām
ekaikaṃ triṃśatasteṣāṃ gaṇāstu tridivaukasām/
māsasyāhāni triṃśattu yāni vai kavayo viduḥ
nirmmāṇaratayo devā rātrayastu vihaṅgamāḥ/
gaṇāste vai trayaḥ proktā devatānāṃ bhaviṣyati
manojavā muhūrttāstu iti devāḥ prakīrttitāḥ /
ete hi brahmaṇaḥ putrā bhaviṣyā manavaḥ smṛtāḥ
teṣāmindro vṛṣo nāma bhaviṣyaḥ surarāṭ tataḥ/
teṣāṃ saptarṣayaścāpi kīrttyamānānnibodhata
haviṣmān kāśyapaścāpi vapuṣmān yaśca bhārgavaḥ/
vāruṇiścaiva cātreyo vāsiṣṭho bhaga eva ca
puṣṭiścāṅgiraso jñeyaḥ paulastyo niścarastathā/
paulaho hyagnitejāśca devā hyekādaśe'ntare
sarvvavegaḥ sudharmmā ca devānīkaḥ purovahaḥ/
kṣemadharmā gṛheṣuśca hyādarśaḥ pauṇḍrako manaḥ
sāvarṇasya tu te putrāḥ prājāpatyasya vai manoḥ/
dvādaśe tvatha paryāye rudraputrasya vai manoḥ
caturthe ṛtusāvarṇe devāstasyāntare śrṛṇu/
pañcaiva tu gaṇāḥ proktā devatānāmanāgatāḥ
haritā rohitāścaiva devāḥ sumanasastathā/
sukarmmāṇaḥ supārāśca pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ
brahmaṇo mānasā hyete ekaiko daśako gaṇaḥ/
aruntijo hariścaiva vidvān yaśca sahasraśaḥ
parvatānucaraścaiva hyapoṃ'śuśca manojavaḥ/
urjjā svāhā svadhā tārā daśaite rohitāḥ smṛtāḥ
tapojānirbhṛtiścaiva vācā bandhuśca yaḥ smṛtaḥ /
rajaścaiva tu rājaśca svarṇapādastathaiva ca
vyuṣṭirvidhiśca vai devo daśaite rohitāḥ smṛtāḥ /
uṣitādyāstu ye devāstrayastriśatprakīrtitāḥ
devān sumanaso viddhi sukarmāṇo nibodhata/
suparvā vṛṣabhaḥ pṛṣṭaḥ kṛpidyumnau vipaścitaḥ
vikramaśca kramaścaiva nibhṛtaḥ kānta eva ca//
ete sukarmaṇo devāḥ sutāṃścaiṣāṃ nibodhata
varyyoditastathā jiṣṭo varcasvī dyutimān haviḥ/
śubho havikṛtātprāptirvyāpṛtho daśamastathā
supārā mānasāstvete devā vai samprakīrttitāḥ/
teṣāmindrastu vijñeya ṛtadhāmā mahāyaśāḥ
kṛtirvasiṣṭhaputrastu hyātreyaḥ sutapāstathā/
tapomūrtiścāṅgirasastapasvī kāśyapastathā
tapo'śayānaḥ paulastyaḥ pulahaśca taporatiḥ/
bhārgavaḥ saptamastveṣāṃ vijñeyastu tapomatiḥ
ete saptarṣayaḥ siddhā anye sāvarṇike'ntare/
devavānupadevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ
mitravān mitrabinduśca mitraseno hyamitrahā/
mitrabāhuḥ suvarcāśca dvādaśaite manoḥ sutāḥ
trayo daśe tu paryāye bhāvyā raucyāntare punaḥ/
traya eva gaṇāḥ proktā devānāntu svayambhuvā
brahmaṇo mānasāḥ putrāste hi sarve mahātmanaḥ/
sutrāmāṇaḥ sudharmmāṇaḥ sukarmmāṇaśca te trayaḥ
tridaśānāṃ gaṇāḥ proktā bhaviṣyāḥ somapāyinaḥ/
trayastriṃśaddevatā yāḥ prābhaviṣyanta yājñikaiḥ
ājyena pṛṣadājyena grahaśreṣṭhena caiva hi/
devairdevāstrayastriṃśatpṛthaktvena nibodhata
sutrāmāṇaḥ prayājyāstu hyādyājyāstu sāmpratam/
sukarmaṇo'nuyājyāstu pṛṣadājyāśinastu ye
upayājyāḥ sudharmāṇa iti devāḥ prakīrttitāḥ /
divaspatirmahāsattvasteṣāmindro bhaviṣyati
pulahātmajaputrāste vijñeyāstu ruceḥ sutāḥ /
aṅgirāścaiva dhṛtimān paulastyaḥ pathyavāṃstu saḥ
paulahastattva darśī ca bhārgavaśca nirutsakaḥ/
niṣprakampastathātreyo nirmohaḥ kaśyapastathā
svarūpaścaiva vāsiṣṭhaḥ saptaite tu trayodaśe/
citraseno vicitraśca tapo dharmadhṛto bhavaḥ
anekakṣatrabaddhaśca suraso nirbhayaḥ pṛthaḥ/
raucyasyaite manoḥ putrā hyantare tu trayodaśe
caturddaśe tu paryāye bhautasyāpyantare manoḥ /
devatānāṃ gaṇāḥ pañca proktā yetu bhaviṣyati
cākṣuṣāśca kaniṣṭhāśca pavitrā bhājarāstathā/
vācāvṛddhāśca ityete pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ
saptaiva tāṃstān bhāgāṃśca viddhi cākṣuṣasaṃjñakān/
bṛhadādyāni sāmāni kaniṣṭhān sapta tān viduḥ/
sapta lokāḥ paritrāste bhājirāḥ sapta sindhavaḥ
vācāvṛddhānṛṣīn viddhi manoḥ svāyambhuvasya vai/
sarve manvantarendrāśca vijñeyāstulyalakṣaṇāḥ
tejasā tapasā buddhyā balaśrutaparākramaiḥ/
trailokye yāni sattvāni gatimanti dhruvāṇi ca/
sarvaśaḥ svairguṇaistāni indrāste'bhibhavanti vai
bhūtāpavādino hṛṣṭā madhyasthā bhūtavādinaḥ/
bhūtānuvādinaḥ saktāstrayo vedāḥ pravādinām
agnidhraḥ kāśyapaścaiva paulastyo māgadhaśca yaḥ/
bhārgavo hyagnibāhuśca śucirāṅgirasastathā/
ojasvī subalaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ
savarṇā manavo hyete catvāro brahmaṇaḥ sutāḥ/
eko vaivasvataścaiva sāvarṇo manurucyate
raucyo bhautyaśca yau tau tu manoḥ paulahabhārgavau/
bhautyasyaivādhipatye tu pūrṇaḥ kalpastu pūryyate
sūta uvāca//
niḥśeṣeṣu ca sarveṣu tadā manvantareṣviha/
ante'nekayuge tasmin kṣīṇe saṃhāra ucyate
saptaite bhārgavā devā ante manvantare tadā/
bhuktvā trailokyamadhyasthā yugākhyāṃ hyekasaptatim
pitṛbhirmanubhiścaiva sārddhaṃ saptarṣibhistu ye/
yajvānaścaiva te'pyanye tadbhāktāścaiva taiḥ saha
maharlokaṃ gamiṣyanti tyaktvā trailokyamīśvarāḥ/
tatasteṣu gateṣūrddhvaṃ kṣīṇe manvantare tadā/
anādhāramidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ vai bhaviṣyati
tataḥ sthānāni śūnyāni sthānināṃ tāni vai dvijāḥ/
prabhraśyanti vimuktāni tārāṛkṣagrahaistathā
tatasteṣu vyatīteṣu trailokyasyeśvareṣviha/
sendrāṣṭeṣu maharlokaṃ yasmiṃste kalpavāsinaḥ
jitādyāśca gaṇā hyatra cākṣuṣāntāścaturdaśa/
manvantareṣu sarvveṣu devāste vai mahaujasaḥ
tatasteṣu gateṣūrddhvaṃ sāyojyaṃ kalpavāsinām/
sametya devāste sarve prāpte saṃkalane tadā
maharlokaṃ parityajya gaṇāste vai caturddaśa/
saśarīrāśca śrūyante janalokaṃ sahānugāḥ
evaṃ deveṣvatīteṣu maharlokājjanaṃ prati/
bhūtādiṣvavaśiṣṭeṣu sthāvarānteṣu cāpyuta
śūnyeṣu lokasthāneṣu mahānteṣu bhūrādiṣu/
deveṣu ca gateṣūrddhvaṃ sāyojyaṃ kalpavāsinām
saṃhṛtya tāṃstato brahmā devarṣipitṛdānavān/
saṃsthāpayati vai sargaṃ mahadṝṣṭyā yugakṣaye
tatra yugasahasrāntamaharyardbrahmaṇo viduḥ/
rātriṃ yugasahasrāntāmahorātravido janāḥ
naimittikaḥ prākṛtiko yaścaivātyantiko'rthataḥ/
trividhaḥ sarvvabhūtānāmityeṣa pratisañcaraḥ
brāhmo naimittikastasya kalpadāhaḥ prasaṃyamaḥ/
pratisarge tu bhūtānāṃ prākṛtaḥ karaṇakṣayaḥ
jñānāccātyantikaḥ proktaḥ kāraṇānāmasambhavaḥ /
tataḥ saṃhṛtya tān brahmā devāṃstrailokyavāsinaḥ
aharante prakurute sargasya pralayaṃ punaḥ/
suṣupsurbhagavān brahmā prajāḥ saṃharate tadā
tato yugasahasrānte saṃprāpte ca yugakṣaye/
tatrātmasthāḥ prajāḥ karttuṃ prapede sa prajāpatiḥ
tadā bhavatyanāvṛṣṭistadā sā śata vārṣikī/
tathā yānyalpasārāṇi sattvāni pṛthivītale
tānyevātra pralīyante bhūmitvamupayānti ca/
saptaraśmiratho bhūtvā hyudatiṣṭhadvibhāvasuḥ
asahyaraśmirbhagavān pibannambho gabhastibhiḥ/
haritā raśmayastasya dīpyamānāstu saptabhiḥ
bhūya eva vivartante vyāpnuvanto vanaṃ śanaiḥ/
bhaumaṃ kāṣṭhaṃ dhanaṃ tejo bhṛśamadbhistu dīpyate
tasmādudakaṃ sūryyasya tapato'ti hi kathyate/
nāvṛṣṭyā tapate sūryo nāvṛṣṭyā pariviṣyate
nāvṛṣṭyā paricinvanti vāriṇā dīpyate raviḥ/
tasmādapaḥ piban yā vai dīpyate ravirambare
tasya te raśmayaḥ sapta pibantyambho mahārṇavāt/
tenāhāreṇa sandīptaḥ sūryyaḥ sapta bhavatyuta
tataste raśmayaḥ sapta sūryyabhūtāścaturdiśam/
caturlokamimaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastadā
prāpnuvanti ca bhābhistu hyūrddhaṃ cādhaśca raśmibhiḥ/
dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgniḥ pratāpinaḥ
te vāriṇā ca saṃdīptā bahusāhasraraśmayaḥ/
khaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasundharām
tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasundharā/
sādrinadyarṇavā pṛthvī visnehā samapadyata
dīptābhiḥ santatābhiśca citrābhiśca samantataḥ/
adhaścordhvaśca tiryak ca saṃruddhaṃ sūryaraśmibhiḥ
sūryyagnīnāṃ pravṛddhānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam/
ekatvamupayātānāmekajvālaṃ bhavatyuta
sarvalokapraṇāśañca so'gnirbhūtvā tu maṇḍalī/
caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyāśu tejasā
tataḥ pralīyate sarvvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tadā/
nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhasamā bhavet
ambarīṣamivābhāti sarvaṃ māriṣitaṃ jagat/
sarvameva tadārcirbhiḥ pūrṇaṃ jajvālyate nabhaḥ
pātāle yāni bhūtāni mahotadhigatāni ca /
tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca
dvīpāśca parvatāścaiva varṣāṇyatha mahodadhiḥ/
sarvvaṃ tadbhasmasāccakre sarvvātmā pāvakastu saḥ
samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvataḥ/
pibannapaḥ samiddho'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan
tataḥ saṃvarttakaḥ śailānatikramya mahāṃstathā/
lokān saṃharate dīpto ghoraḥ saṃvarttako'nalaḥ
tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā rasātalamaśoṣayat/
nirdahya tāṃstu pātālānnāgalokamathādahat
adhastātpṛthivīṃ dagdhvā hyūrddhvaṃ sa dahate divam/
yojanānāṃ sahasrāṇi hyayutānyarbudāni ca
udatiṣṭhañchikhāstasya bahvayaḥ saṃvarttakasya tu/
gandharvāṃśca piśācāṃśca samahoragarākṣasān /
tadā dahati sandīpto golakaṃ caiva sarvvaśaḥ
bhūrlokantu bhuvarlokaṃ svarlokañca mahastathā/
ghoraṃ dahati kālāgnirevaṃ lokacatuṣṭayam
vyāpteṣu teṣu lokeṣu tiryagūrddhvamathāgninā/
tattejaḥ samanuprāptaṃ kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ/
ayoguḍanibhaṃ sarvvaṃ tadā hyevaṃ prakāśate
tato gajakulākārāstaḍidbhi samalaṃkṛtāḥ/
uttiṣṭhanti tadā ghorā vyomni saṃvarttakā ghanāḥ
kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasannibhāḥ/
kecidvaiḍhūryasaṃkāśā indranīlanibhā'pare
śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāstathā /
dhūmra varṇā ghanāḥ kecitkecitpītāḥ payodharāḥ
kecidrāsabhavarṇābhā lākṣāraktanibhāstathā/
manaḥśilābhāstvapare kapotābhāstathāmbudāḥ
indragopanibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi/
kecitpuradharākārāḥ kecidgajakulopamāḥ
ke citparvatasaṃkāśāḥ kecitsthalanibhā ghanāḥ/
kuṇḍāgāranibhāḥ kecitkecinmīnakulopamāḥ
bahurūpā ghorarūpā ghorasvaraninādinaḥ/
tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhaḥsthalam
tataste jaladā ghorā navīnā bhāskarātmikāḥ/
saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta
tataste jaladā varṣaṃ muñcanti ca mahodyamam/
sughoramaśivaṃ sarvvaṃ nāśayanti ca pāvakam
pravṛṣṭaiśca tathātyarthaṃ vāribhiḥ pūryyate jagat/
adbhistejo'bhibhūtañca tadāgniḥ prāviśatyapaḥ
naṣṭe cāgnau varṣaśate payodāḥ pākasambhavāḥ/
plāvayanti jagatsarvaṃ bṛhajjālaparisravaiḥ
dhārābhiḥ pūrayantīmaṃ codyamānāḥ svayambhuvā/
anye tu salilaughaistu velāmabhibhavantyapi/
sādrirdvīpāntaraṃ pṛthvī hyadbhiḥ saṃchādyate tadā
tasya vṛṣṭyā ca toyaṃ tatsarvvaṃ hi parimaṇḍitam/
praviśatyudadhau viprāḥ pītaṃ sūryyasya raśmibhiḥ
ādityaraśmibhiḥ pītaṃ jalamabhreṣu tiṣṭhati/
punaḥ patati tadbhūmau tena pūryyanti cārṇavāḥ
tataḥ samudrāḥ svāṃ velāṃ parikrāmanti sarvvaśaḥ/
parvvatāśca viśīryyante mahī cāpsu nimajjati
tatastu sahasodbhrāntaḥ payodāṃstānnabhastale/
saṃveṣṭayati ghorātmā divi vāyuḥ samantataḥ
tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame/
pūrṇe yugasahasre vai niḥśeṣaḥ kalpa ucyate
athāmbhasā vṛte loke prāhurekārṇavaṃ budhāḥ/
atha bhūmitalaṃ khañca vāyuścaikārṇave tadā/
naṣṭe bhāve'valīnaṃ tatprājñāyata na kiñcana
pārthivāstvatha sāmudrā āpo haimāśca sarvvaśaḥ/
prasarantyo vrajantyekaṃ salilākhyāṃ bhajantyuta
āgatāgatikaṃ caiva tadā tatsalilaṃ smṛtam/
pracchādya tiṣṭhati mahīmarṇavākhyaṃ ca tajjalam
ābhānti yasmāttā bhābhirbhāśabdavyāptidīptiṣu/
bhasma sarvvamanuprāpya tasmādambho nirucyate
nānātve caiva śīghre ca dhāturvai ara ucyate/
ekārṇave tadā yo vai na śīghrāstena tā narāḥ
tasmin yugasahasrānte divase brahmaṇo gate/
tāvantaṃ kālamevaṃ tu bhavatyekārṇavaṃ jagat/
tadā tu sarvvavyāpārā nivarttante prajāpateḥ
evamekārṇave tasminnaṣṭe sthāvara jaṅgame/
tadā sa bhavati brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt
sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasravāk/
sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrīyapathe yaḥ puruṣo nirucyate
ādityavarṇo bhuvanasya goptā hyapūrvva ekaḥ prathamasturāṣāṭ /
hiraṇyagarbhaḥ puruṣo mahān vai saṃpadyate vai tamasaḥ parastāt
caturyugasahasrānte sarvataḥ salilaplute/
suṣupsuraprakāśāṃ svāṃ rātriṃ tu kurute prabhuḥ
caturvidhā yadā śete prajāḥ sarvvāṇḍamaṇḍitāḥ/
paśyante taṃ mahātmānaṃ kālaṃ sapta maharṣayaḥ
janalokavivarttantastapasā labdhacakṣuṣaḥ/
bhṛgvādayo mahātmānaḥ pūrvve vyākhyātalakṣaṇāḥ
satyādīn saptalokān vai te hi paśyanti cakṣuṣā/
brahmāṇaṃ te tu paśyanti mahābrāhmīṣu rātriṣu
saptarṣayaḥ prapaśyanti saptakālaṃ svarātriṣu/
kalpānāṃ parameṣṭhitvāttasmādādyaḥ sa paṭhyate
sa yaṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ/
evamāveśayitvā tu svātmanyeva prajāpatiḥ
athātmani mahātejāḥ sarvamādāya sarvakṛt/
tataste vasate rātriṃ tamasyekārṇave jale
tato rātrikṣaye prāpte pratibuddhaḥ prajāpatiḥ/
manaḥ sisṛkṣayā yuktaṃ sargāya nidadhe punaḥ
evaṃ saloke nirvṛtte upaśānte prajāpatau/
brahmanaimittike tasmin kalpite vai prasaṃyame
dehairviyogaḥ satvānāṃ tasmin vai kṛtsnaśaḥ smṛtaḥ/
tato dagdheṣu bhūteṣu sarvveṣvādityaraśmibhiḥ/
devarṣimanuvaryyeṣu tasmin saṅkalane tadā
gandharvādīni satvāni piśācāntāni sarvvaśaḥ/
kalpādāvaprataptāni janamevāśrayanti vai
tiryagyonīni satvāni nārakeyāni yānyapi/
tadā tānyapi dagdhāni dhutapāpāni sarvvaśaḥ/
jane tānyupapadyante yāvatsaṃplavate jagat
vyuṣṭāyāntu rajanyāṃ tu brahmaṇe'vyaktayonaye/
jāyante hi punastāni sarvvabhūtāni kṛtsnaśaḥ
ṛṣayo manavo devāḥ prajāḥ sarvvaścaturvidhāḥ/
teṣāmapīha siddhānāṃ nidhanotpattirucyate
yathā sūryasya loke'sminnudayāstamanaṃ smṛtam/
tathā janmanirodhaśca bhūtānāmiha dṛśyate
ābhūtasaṃplavāttasmādbhavaḥ saṃsāra ucyate /
yathā sarvvāṇi bhūtāni jāyante hi varṣāsviha
sthāvarādīni sattvāni kalpe kalpe tathā prajāḥ/
yathārttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryyaye
dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmāttarātriṣu /
pratyāhāre ca sarge ca gatimanti dhruvāṇi ca
niṣkramante viśante ca prajākāraṃ prajāpatim/
brahmāṇaṃ sarvabhūtāni mahāyogaṃ maheśvaram
saṃsraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ/
vyaktā vyakto mahādevastasya sarvamidaṃ jagat
yenaiva sṛṣṭāḥ prathamaṃ prayātā āpo hi mārgeṇa mahītale'smin/
pūrvaprayātena tathā hyapo'nyāstenaiva tenaiva tu saṃvrajanti
yathā śūbhena tvaśubhena caiva tatraiva tatraiva vivarttamānāḥ/
martyāstu dehāntarabhāvitattvādravervaśādūrddhvamadhaścaranti
ye cāpi devā manavaḥ prajeśā anye'pi ye svargagatāśca siddhāḥ/
sadbhāvitākhyātivaśācca dharmmyāḥ punarnisargeṇa bhavanti sattvāḥ
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi kālamābhūtasaṃplavam/
manvantarāṇi yāni syurvyākhyātāni mayā dvijāḥ/
saha prajñānisargeṇa saha devaiścaturddaśa
sa yugākhyā sahasraṃ tu sarvāṇyevāntarāṇi vai /
asyāḥ sahasre dve pūrṇe niḥśeṣaḥ kalpa ucyate
etadbrāhmamaho jñeyaṃ tasya saṃkhyāṃ nibodhata/
nimeṣastulya mātrā hi kṛto laghvakṣareṇa tu
mānuṣākṣinimeṣāstu kāṣṭhā pañcadaśa smṛtā/
lavaḥ kṣaṇāstu pañcaiva viṃśatkāṣṭhā tu te trayaḥ
prasthaḥ saptodakāścaiva sādhikāstu lavaḥ smṛtaḥ/
lavāstriṃśatkalā jñeyai muhūrtastriṃśataḥ kalāḥ
muhūrttāstu punastriṃśadahorātramiti sthitiḥ/
ahorātraṃ kalānāntu vyadhikāni śatāni ṣaṭ
tāścaiva saṃkhyāyā jñeyaṃ candrādityagatiryathā/
nimeṣā daśa pañcaiva kāṣṭhāstāstriṃśataḥ kalā
triṃśatkalā muhūrttastu daśabhāgaḥ kalā smṛtā/
catvāriṃśatkalānāntu muhūrtta iti saṃjñataḥ
muhūrttāśca lavāścāpi pramāṇajñaiḥ prakalpitāḥ/
tatsthāne nāmbhasāścāpi palānyatha trayodaśa
māgadhenaiva mānena jalaprastho vidhīyate/
ete cāpyudakaprasthāścatvāro nāliko dhaṭaḥ
hemamāṣaiḥ kṛtacchidrai ścaturbhiścaturaṅgulaiḥ.
samāhani ca rātrau ca muhūrtto vai dvinālikau
ravergativiśeṣeṇa sarveṣu nṛṣu nityaśaḥ/
adhikaṃ ṣaṭ śataṃ pañcaiva kāṣṭhāstāstriṃśataḥ kalā
tadaharmānuṣaṃ jñeyaṃ nākṣatrantu daśādhikam/
sāvanena tu māsena hyabdo'yaṃ mānuṣaḥ smṛtaḥ
etaddivyamahorātramiti śāstraviniścayaḥ/
ahnā'nena tu yā saṃkhyā māsartvayanavārṣikī
tadā baddhamidaṃ jñānaṃ saṃjñā yā hyupalakṣyatām/
kalānāṃ suparīmāṇātkāla ityabhidhīyate
yadaharbrahmaṇaḥ proktaṃ divyā koṭī tu tat smṛta/
śatānāñca sahasrāṇi daśadviguṇatāni ca/
navatiñca sahasrāṇi tathaivānyāni yāni tu
etacchrutvā tu ṛṣayo vismayaṃ paramādbhutam/
saṃsthāsambhajanaṃ jñānamapṛcchannantarantadā
//ṛṣaya ūcuḥ //
saṃplāvanasya kālantu mānuṣeṇaiva sammatam/
mānena śrotumicchāmaḥ saṃkṣepārthapadākṣaram
teṣāṃ śrutvā sa devastu vāyurlokahite rataḥ/
saṃkṣepāddivyacakṣuṣmān provāca bhagavān prabhuḥ
ete rātryahanī pūrvaṃ kīrttite tviha taukike/
tāsāṃ saṅkhyāya varṣāgraṃ brāhyaṃ vakṣyāmyahaḥkṣaye
koṭiśatāni catvāri varṣāṇi mānuṣāṇi tu/
dvātriṃśacca tathā koṭyaḥ saṅkhyātāḥ saṅkhyayā dvijaiḥ
tathā śatasahasrāṇi ekonanavatiḥ punaḥ/
āśītiśca sahasrāṇi eṣa kālaḥ plavasya tu
mānuṣākhyeṇa saṅkhyātaḥ kālo hyābhūtasaṃplavaḥ/
sapta sūryyāstadā'greṣu tadā lokeṣu teṣu vai
mahābhūteṣu līyante prajāḥ sarvvāścaturvidhāḥ /
salilenāplute loke naṣṭe sthāvarajaṅgame
vinivṛtte ca saṃhāre upaśānte prajāpatau/
nirāloke pradagdhe tu naiśena tu samāvṛte /
īśvarādhiṣṭhite hyasmiṃstadā hyekārṇave tadā // ३८.२३५
tāvadekārṇavo jñeyo yāvadāsīdahaḥ prabhoḥ /
rātristu salilāvasthā nivṛttau cāpyahaḥ samṛtam
ahorātrastathaivāsya krameṇa parivarttate/
ābhūtasaṃplavo hyeṣa ahorātraḥ smṛtaḥ prabhoḥ
trailokye yāni satvāni gatimanti dhruvāṇi ca/
ābhūtebhyaḥ pralīyante tasmādābhūtasaṃplavaḥ
agre bhūtaḥ prajānāntu tasmādbhūtaḥ prajāpatiḥ/
ābhūtaḥ plavate caiva tasmādābhūtasaṃplavaḥ
śāśvate cāmṛtatve ca śabde cābhūtasaṃplavaḥ/
atītā varttamānāśca tathaivānāgatāḥ prajāḥ/
divyasaṅkhyā prasaṅkhyātā hyaparārdhaguṇīkṛtā
parārdhadviguṇañcāpi paramāyuḥ prakīrttitam/
etāvān sthitikālastu hyajasyeha prajāmateḥ/
sthityante pratisargasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
yathā vāyupravegena dīpārcirupaśāmyati/
tathaivaṃ pratisargeṇa brahmā samupaśāmyati
tathā hyapratisaṃsṛṣṭe mahadādau maheśvare //
mahatpralīyate'vyakte guṇasāmyaṃ tato bhavet
ityeṣa ca samākhyāto mayā hyābhūtasaṃplavaḥ/
brahmanaimittiko hyeṣa saṃprakṣālanasaṃyamaḥ
samāsena samākhyāto bhūyaḥ kiṃ varttayāmi vaḥ/
ya idaṃ dhārayennityaṃ śrṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ /
kīrttanācchravaṇāccāpi mahatīṃ siddhimāpnuyāt
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte manvantarakathanaṃ nāma aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0