Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 38

38.38.1

śrutvā pādaṃ tṛtīyantu krāntaṃ sūtena dhīmatā/
tataścaturthaṃ papracchuḥ pādaṃ vai ṛṣisattamāḥ

38.38.2

ṛṣaya ūcuḥ//
pādaḥ krāntastṛtīyo'yamanuṣaṅgeṇa yastvayā/
caturthaṃ vistarātpādaṃ saṃhāraṃ parikīrttaya

38.38.3

manvantarāṇi sarvāṇi pūrvāṇyevāparaiḥ saha/
saptarṣīṇāmathaiteṣāṃ sāmpratasyāntare manoḥ

38.38.4

vistarāvayavañcaiva nisargasya mahātmanaḥ/
vistareṇānupūrvyā ca sarvameva bravīhi me

38.38.5

sūta uvāca//
bhavatāṃ kathayiṣyāmi sarvametadyathātatham/
pādaṃ tvimaṃ sasaṃhāraṃ caturthaṃ munisattamāḥ

38.38.6

manorvaivasvatasyemaṃ sāṃpratasya mahātmanaḥ/
vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śrṛṇuta dvijāḥ

38.38.7

manvantarāṇāṃ saṃkṣepaṃ bhaviṣyaiḥ saha saptabhiḥ/
pralayañcaiva lokānāṃ bruvato me nibodhata

38.38.8

etānyuktāni vai samyak saptasaptasu vai mayā/
manvantarāṇi saṃkṣepācchṛṇutānāgatāni me

38.38.9

sāvarṇasya pravakṣyāmi manorvaivasvatasya ha/
bhaviṣyasya bhaviṣyanti samāsāttu nibodhata

38.38.10

anāgatāśca saptaiva smṛtāstviha maharṣayaḥ/
kauśiko gātavaścaiva jāmadagnyaśca bhārgavaḥ

38.38.11

dvaipāyano vasiṣṭhaśca kṛpaḥ śāradvatastathā/
ātreyo dīptimāṃścaiva ṛṣyaśrṛṅgastu kāśyapaḥ

38.38.12

bhāradvājastathā drauṇiraśvatthāmā mahāyaśāḥ/
ete sapta mahātmāno bhaviṣyāḥ paramarṣayaḥ

38.38.13

sutapā ścāmitābhāśca sukhāścaiva gaṇāstrayaḥ/
teṣāṃ gaṇāstu devānāṃ ekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ

38.38.14

nāmatastu pravakṣyāmi nibodhadhvaṃ samāhitāḥ/
ritastapaśca śukraśca dyutirjyotiḥ prabhākarau

38.38.15

prabhāso bhāsakṛddharmmastejoraśmiṛturvirāṭ/
arciṣmān dyotano bhānuryaśakīrttirbudho dhṛtiḥ/
viṃśatiḥ sutapā hyete nāmabhiḥ parikīrtitāḥ

38.38.16

prabhurvibhurvibhāsaśca jetā hantā'rihā rituḥ/
sumatiḥ pramatirdīptiḥ samākhyāto mahomahān

38.38.17

deho munirnayo jyeṣṭhaḥ samaḥ satyaśca viśrutaḥ/
ityete hyamitābhāstu viṃśatiḥ parikīrttitāḥ

38.38.18

damo dātā vidaḥ somo vittavaidyau yamo nidhiḥ/
homaṃ havyaṃ hutaṃ dānaṃ deyaṃ dātā tapaḥ śamaḥ

38.38.19

dhruvaṃ sthānaṃ vidhānañca niyamaśceti viṃśatiḥ/
mukhyā hyete samākhyātāḥ sāvarṇe prathame'ntare

38.38.20

mārīcasyaiva te putrāḥ kaśyapasya mahātmanaḥ/
sāmpratasya bhaviṣyanti sāvarṇasyāntare manoḥ

38.38.21

teṣāmindro bhaviṣyastu balirvairocanaḥ purā/
vīravāṃścāvarīyāṃśca nirmohaḥ satyavāk kṛtī

38.38.22

cariṣṇurājyo viṣṇuśca vācaḥ sumatireva ca/
sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyanti navaiva tu

38.38.23

nava cānyeṣu vakṣyāmi sāvarṇeścāntareṣu vai/
sāvarṇamanavaścānye bhaviṣyā brahmaṇaḥ sutāḥ

38.38.24

merusāvarṇinaste vai dṛṣṭā ye divyadṛṣṭibhiḥ/
dakṣasya te hi dauhitrāḥ priyāyā duhituḥ sutāḥ

38.38.25

mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ/
brahmādibhiste janitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā

38.38.26

maharlokagatāvṛtya bhaviṣyā merumāśritāḥ/
mahābhāvāttu te pūrvaṃ jajñire cākṣuṣe'ntare

38.38.27

ṛṣaya ūcuḥ//
dakṣeṇa janitāḥ putrāḥ kanyāyāmātmanaḥ katham/
bhavettu brahmaṇaścaiva dharmeṇa ca mahātmanaḥ

38.38.28

sūta uvāca//
ato bhaviṣyān vakṣyāmi sāvarṇamanavastu ye/
teṣāṃ janma prabhāvañca namaskṛtya pracetase

38.38.29

vaivasvate hyupaspṛṣṭe kiñcicchiṣṭe ca cākṣuṣe/
jajñire manavaste hi bhaviṣyānāgatāntare

38.38.30

prācetasasya dakṣasya dauhitrā manavastu ye/
sāvarṇā nāmataḥ pañca catvāraḥ paramarṣijāḥ

38.38.31

saṃjñāputrastu sāvarṇa eko vaivasvatastathā/
jyeṣṭhaḥ saṃjñāsuto nāma manurvaivasvataḥ prabhuḥ

38.38.32

vaivasvate'ntare prāpte samutpattistayoḥ śubhā/
caturddaśaite manavaḥ kīrttitāḥ kīrttivarddhanāḥ

38.38.33

vede śrutau purāṇe ca sarve te prabhaviṣṇavaḥ/
prajānāṃ patayaḥ sarve bhūtānāṃ patayaḥ sthitāḥ

38.38.34

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā/
pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ

38.38.35

prajābhistapasā caiva vistaraṃ teṣu vakṣyate/
caturddaśaiva te jñeyāḥ sargāḥ svāyambhuvādayaḥ

38.38.36

manvantarādhikāreṣu vartante ca sakṛt sakṛt/
vinivṛttādhikārāste maharlokaṃ samāśritāḥ

38.38.37

samatītāstu ye teṣāmaṣṭau ṣaṣṭhāstathāpare/
pūrveṣu sāmprataścāyaṃ śāntirvaivasvataḥ prabhuḥ

38.38.38

ye śiṣṭāstān pravakṣyāmi saha devarṣidānavaiḥ/
saha prajānisargeṇa sarvvāṃstvanāgatān dvijān

38.38.39

vaivasvatanisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ/
anyūnā nātiriktāste yasmāt sarvve vivasvataḥ

38.39.40

punaruktā bahutvāttu vakṣye na teṣu vistaram/
manvantareṣu bhāvyeṣu bhūteṣvapi tathaiva ca

38.39.41

kule kule nisargāṃstu tasmādbhūyo vibhāgaśaḥ /
teṣāmeva hi śiṣṭārthaṃ vistareṇa krameṇa ca

38.39.42

dakṣasya kanyā dharmiṣṭhā suvratā nāma viśrutā/
sarvakanyāvaśiṣṭā tu śreṣṭhā dharmaparā sutā/
gṛhītvā tāṃ pitā kanyāṃ jagāma brahmaṇo'ntike

38.39.43

vairājastamupāsīnaṃ dharmeṇa ca bhavena ca/
bhavadharmasamīpasthaṃ dakṣaṃ brahmābhyabhāṣata

38.38.44

dakṣa kanyā taveyaṃ vai janayiṣyati suvratā/
caturo vai manūn putrāṃścāturvarṇyakarāñchubhān

38.38.45

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dakṣo dharmo bhavastadā/
tāṃ kanyāṃ manasā jagmustrayaste brahmaṇā saha

38.38.46

satyābhidhyāyināṃ teṣāṃ sadyaḥ kanyā vyajāyata/
sadṛśānurūpāṃsteṣāṃ caturo vai kumārakān

38.38.47

saṃsiddhāḥ kāryakaraṇe sambhūtāste śriyānvitaḥ/
upabhogasamarthaiśca sadyojātaiḥ śarīrakaiḥ

38.38.48

te dṛṣṭvā tān svayambuddhvā brahmā vyāhāhiṇastadā/
saṃrabdhā vai vyakarṣanta mama putro mametyuta

38.38.49

abhidhyānānmanotpannānūcurvai te parasparam/
yo yasya vapuṣā tulyo bhajatāṃ sa tu taṃ sutam

38.38.50

yasya yaḥ sadṛśaścāpi rūpe vīrya ca nāmataḥ/
taṃ gṛhṇātu subhadraṃ vo varṇato yasya yaḥ samaḥ

38.38.51

dhruvaṃ rūpaṃ pituḥ putraḥ so'nurudhyati sarvadā/
tasmādātmasamaḥ putraḥ piturmātuśca jāyate

38.38.52

evaṃ te samayaṃ kṛtvā savarṇān jagṛhuḥ sutān/
yasmāt savarṇāsteṣāṃ vai brahmādīnāṃ kumārakāḥ

38.38.53

savarṇā manavastasmāt savarṇatvaṃ hi te yataḥ/
mananānmānanāccaiva tasmātte manavaḥ smṛtāḥ

38.38.54

cākṣuṣasyāntare'tīte prāpte vaivasvatasya ha/
ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāmābhavatsutaḥ

38.38.55

bhūtyāmutpādito yastu bhautyo nāmābhavatsutaḥ/
vaivasvate'ntare rājā dvau manū tu vivasvatoḥ

38.38.56

vaivasvato manuryaśca sāvarṇo yaśca viśrutaḥ/
jyeṣṭhaḥ saṃjñāsuto vidvān manurvaivasvataḥ prabhuḥ

38.38.57

savarṇāyāḥ sutaścānyaḥ smṛto vaivasvato manuḥ /
savarṇā manavo ye ca catvārastu maharṣijāḥ

38.38.58

tapasā sambhṛtātmānaḥ sveṣu manvantareṣu vai/
bhaviṣyeṣu bhaviṣyanti sarvakāryārthasādhakāḥ

38.38.59

prathamaṃ merusāvarṇerdakṣaputrasya vai manoḥ/
putrā marīcigarbhāśca suśarmāṇaśca te trayaḥ /
sambhūtāśca mahātmānaḥ sarve vaivasvate'ntare

38.38.60

dakṣaputrasya putrāste rohitasya prajāpateḥ/
bhaviṣyasya bhaviṣyastu ekaiko dvādaśo gaṇaḥ

38.38.61

aiśvaryasaṃgrāho rāho bāhuvaśastathaiva ca/
pārā dvādaśa vijñeyā uttarāṃstu nibodhata

38.38.62

vājiyo vājijiccaiva prabhṛtiśca kakudyatha/
dadhikrāvāyapakvāśca praṇīto vijayo madhuḥ

38.38.63

tejasmānnathavo dvau tu dvādaśaite marīcayaḥ/
suśarmmāṇastu vakṣyāmi nāmatastu nibodhata

38.38.64

varṇastathāpyaṅgaviśvau muraṇyo vrajano mataḥ/
amito dravaketuśca jambhosthājasraśakrakāḥ

38.38.65

sunemirdyutapāścaiva suśarmmāṇaḥ prakīrttitāḥ/
teṣāmindrastadā bhāvyo hyadbhuto nāma nāmataḥ

38.38.66

skandaḥ somapratīkāśaḥ kārtikeyastu pāvakaḥ/
māghātithiśca paulastyo vasuḥ kāśyapa eva ca

38.38.67

jyotiṣmān bhārgavaścaiva dyutimānaṅgirāstathā/
vasitaścaiva vāsiṣṭha ātreyo havyavāhanaḥ

38.38.68

sutapāḥ paulavaścaiva saptaite rohitāntare/
dhṛtiketudīptiketuśāpahastā nirāmayaḥ

38.38.69

pṛthuśravāstathā nāko bhūridyumno bṛhadrathaḥ/
prathamasya tu sāvarṇernava putrāḥ prakīrtitāḥ

38.38.70

daśame tvatha paryāye dharmaputrasya vai manoḥ/
dvitīyasya tu sāvarṇerbhāvyasyaivāntare manoḥ

38.38.71

sukhāmanā viruddhāśca dvāveva tu gaṇau smṛtau/
tviṣivantaśca te sarve śatasaṅkhyāśca te samāḥ

38.38.72

prāṇā nāyacchataḥ prokta ṛṣibhiḥ puruṣeṣu vai/
devāste vai bhaviṣyanti dharmaputrasya vai manoḥ

38.38.73

teṣāmindrastathā vidvān bhaviṣyaḥ śāntirucyate/
haviṣmān paulahaḥ śrīmān sukīrtiścāpi bhārgavaḥ

38.38.74

āpomūrtistathātreyo vasiṣṭhaścāpi yaḥ smṛtaḥ/
paulastyaḥ pratipaścāpi nābhāgaścaiva kāśyapaḥ/
abhimanyuścāṅgirasaḥ saptaite paramarṣayaḥ

38.38.75

sukṣetraścottamaujāśca bhūriṣeṇaśca vīryavān/
śatānīko nirāmitro vṛṣaseno jayadrathaḥ

38.38.76

bhūridyumnaḥ suvarccāśca daśaite mānavāḥ smṛtāḥ/
ekādaśe tu paryyāye sāvarṇe vai tṛtīyake

38.38.77

nirmmāṇaratayo devāḥ kāmajā vai manojavāḥ/
gaṇāstvete trayaḥ khyātā devatānāṃ mahātmanām

38.38.78

ekaikaṃ triṃśatasteṣāṃ gaṇāstu tridivaukasām/
māsasyāhāni triṃśattu yāni vai kavayo viduḥ

38.38.79

nirmmāṇaratayo devā rātrayastu vihaṅgamāḥ/
gaṇāste vai trayaḥ proktā devatānāṃ bhaviṣyati

38.38.80

manojavā muhūrttāstu iti devāḥ prakīrttitāḥ /
ete hi brahmaṇaḥ putrā bhaviṣyā manavaḥ smṛtāḥ

38.38.81

teṣāmindro vṛṣo nāma bhaviṣyaḥ surarāṭ tataḥ/
teṣāṃ saptarṣayaścāpi kīrttyamānānnibodhata

38.38.82

haviṣmān kāśyapaścāpi vapuṣmān yaśca bhārgavaḥ/
vāruṇiścaiva cātreyo vāsiṣṭho bhaga eva ca

38.38.83

puṣṭiścāṅgiraso jñeyaḥ paulastyo niścarastathā/
paulaho hyagnitejāśca devā hyekādaśe'ntare

38.38.84

sarvvavegaḥ sudharmmā ca devānīkaḥ purovahaḥ/
kṣemadharmā gṛheṣuśca hyādarśaḥ pauṇḍrako manaḥ

38.38.85

sāvarṇasya tu te putrāḥ prājāpatyasya vai manoḥ/
dvādaśe tvatha paryāye rudraputrasya vai manoḥ

38.38.86

caturthe ṛtusāvarṇe devāstasyāntare śrṛṇu/
pañcaiva tu gaṇāḥ proktā devatānāmanāgatāḥ

38.38.87

haritā rohitāścaiva devāḥ sumanasastathā/
sukarmmāṇaḥ supārāśca pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ

38.38.88

brahmaṇo mānasā hyete ekaiko daśako gaṇaḥ/
aruntijo hariścaiva vidvān yaśca sahasraśaḥ

38.38.89

parvatānucaraścaiva hyapoṃ'śuśca manojavaḥ/
urjjā svāhā svadhā tārā daśaite rohitāḥ smṛtāḥ

38.38.90

tapojānirbhṛtiścaiva vācā bandhuśca yaḥ smṛtaḥ /
rajaścaiva tu rājaśca svarṇapādastathaiva ca

38.38.91

vyuṣṭirvidhiśca vai devo daśaite rohitāḥ smṛtāḥ /
uṣitādyāstu ye devāstrayastriśatprakīrtitāḥ

38.38.92

devān sumanaso viddhi sukarmāṇo nibodhata/
suparvā vṛṣabhaḥ pṛṣṭaḥ kṛpidyumnau vipaścitaḥ

38.38.93

vikramaśca kramaścaiva nibhṛtaḥ kānta eva ca//
ete sukarmaṇo devāḥ sutāṃścaiṣāṃ nibodhata

38.38.94

varyyoditastathā jiṣṭo varcasvī dyutimān haviḥ/
śubho havikṛtātprāptirvyāpṛtho daśamastathā

38.38.95

supārā mānasāstvete devā vai samprakīrttitāḥ/
teṣāmindrastu vijñeya ṛtadhāmā mahāyaśāḥ

38.38.96

kṛtirvasiṣṭhaputrastu hyātreyaḥ sutapāstathā/
tapomūrtiścāṅgirasastapasvī kāśyapastathā

38.38.97

tapo'śayānaḥ paulastyaḥ pulahaśca taporatiḥ/
bhārgavaḥ saptamastveṣāṃ vijñeyastu tapomatiḥ

38.38.98

ete saptarṣayaḥ siddhā anye sāvarṇike'ntare/
devavānupadevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ

38.38.99

mitravān mitrabinduśca mitraseno hyamitrahā/
mitrabāhuḥ suvarcāśca dvādaśaite manoḥ sutāḥ

38.38.100

trayo daśe tu paryāye bhāvyā raucyāntare punaḥ/
traya eva gaṇāḥ proktā devānāntu svayambhuvā

38.38.101

brahmaṇo mānasāḥ putrāste hi sarve mahātmanaḥ/
sutrāmāṇaḥ sudharmmāṇaḥ sukarmmāṇaśca te trayaḥ

38.38.102

tridaśānāṃ gaṇāḥ proktā bhaviṣyāḥ somapāyinaḥ/
trayastriṃśaddevatā yāḥ prābhaviṣyanta yājñikaiḥ

38.38.103

ājyena pṛṣadājyena grahaśreṣṭhena caiva hi/
devairdevāstrayastriṃśatpṛthaktvena nibodhata

38.38.104

sutrāmāṇaḥ prayājyāstu hyādyājyāstu sāmpratam/
sukarmaṇo'nuyājyāstu pṛṣadājyāśinastu ye

38.38.105

upayājyāḥ sudharmāṇa iti devāḥ prakīrttitāḥ /
divaspatirmahāsattvasteṣāmindro bhaviṣyati

38.38.106

pulahātmajaputrāste vijñeyāstu ruceḥ sutāḥ /
aṅgirāścaiva dhṛtimān paulastyaḥ pathyavāṃstu saḥ

38.38.107

paulahastattva darśī ca bhārgavaśca nirutsakaḥ/
niṣprakampastathātreyo nirmohaḥ kaśyapastathā

38.38.108

svarūpaścaiva vāsiṣṭhaḥ saptaite tu trayodaśe/
citraseno vicitraśca tapo dharmadhṛto bhavaḥ

38.38.109

anekakṣatrabaddhaśca suraso nirbhayaḥ pṛthaḥ/
raucyasyaite manoḥ putrā hyantare tu trayodaśe

38.38.110

caturddaśe tu paryāye bhautasyāpyantare manoḥ /
devatānāṃ gaṇāḥ pañca proktā yetu bhaviṣyati

38.38.111

cākṣuṣāśca kaniṣṭhāśca pavitrā bhājarāstathā/
vācāvṛddhāśca ityete pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ

38.38.112

saptaiva tāṃstān bhāgāṃśca viddhi cākṣuṣasaṃjñakān/
bṛhadādyāni sāmāni kaniṣṭhān sapta tān viduḥ/
sapta lokāḥ paritrāste bhājirāḥ sapta sindhavaḥ

38.38.113

vācāvṛddhānṛṣīn viddhi manoḥ svāyambhuvasya vai/
sarve manvantarendrāśca vijñeyāstulyalakṣaṇāḥ

38.38.114

tejasā tapasā buddhyā balaśrutaparākramaiḥ/
trailokye yāni sattvāni gatimanti dhruvāṇi ca/
sarvaśaḥ svairguṇaistāni indrāste'bhibhavanti vai

38.38.115

bhūtāpavādino hṛṣṭā madhyasthā bhūtavādinaḥ/
bhūtānuvādinaḥ saktāstrayo vedāḥ pravādinām

38.38.116

agnidhraḥ kāśyapaścaiva paulastyo māgadhaśca yaḥ/
bhārgavo hyagnibāhuśca śucirāṅgirasastathā/
ojasvī subalaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ

38.38.117

savarṇā manavo hyete catvāro brahmaṇaḥ sutāḥ/
eko vaivasvataścaiva sāvarṇo manurucyate

38.38.118

raucyo bhautyaśca yau tau tu manoḥ paulahabhārgavau/
bhautyasyaivādhipatye tu pūrṇaḥ kalpastu pūryyate

38.38.119

sūta uvāca//
niḥśeṣeṣu ca sarveṣu tadā manvantareṣviha/
ante'nekayuge tasmin kṣīṇe saṃhāra ucyate

38.38.120

saptaite bhārgavā devā ante manvantare tadā/
bhuktvā trailokyamadhyasthā yugākhyāṃ hyekasaptatim

38.38.121

pitṛbhirmanubhiścaiva sārddhaṃ saptarṣibhistu ye/
yajvānaścaiva te'pyanye tadbhāktāścaiva taiḥ saha

38.38.122

maharlokaṃ gamiṣyanti tyaktvā trailokyamīśvarāḥ/
tatasteṣu gateṣūrddhvaṃ kṣīṇe manvantare tadā/
anādhāramidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ vai bhaviṣyati

38.38.123

tataḥ sthānāni śūnyāni sthānināṃ tāni vai dvijāḥ/
prabhraśyanti vimuktāni tārāṛkṣagrahaistathā

38.38.124

tatasteṣu vyatīteṣu trailokyasyeśvareṣviha/
sendrāṣṭeṣu maharlokaṃ yasmiṃste kalpavāsinaḥ

38.38.125

jitādyāśca gaṇā hyatra cākṣuṣāntāścaturdaśa/
manvantareṣu sarvveṣu devāste vai mahaujasaḥ

38.38.126

tatasteṣu gateṣūrddhvaṃ sāyojyaṃ kalpavāsinām/
sametya devāste sarve prāpte saṃkalane tadā

38.38.127

maharlokaṃ parityajya gaṇāste vai caturddaśa/
saśarīrāśca śrūyante janalokaṃ sahānugāḥ

38.38.128

evaṃ deveṣvatīteṣu maharlokājjanaṃ prati/
bhūtādiṣvavaśiṣṭeṣu sthāvarānteṣu cāpyuta

38.38.129

śūnyeṣu lokasthāneṣu mahānteṣu bhūrādiṣu/
deveṣu ca gateṣūrddhvaṃ sāyojyaṃ kalpavāsinām

38.38.130

saṃhṛtya tāṃstato brahmā devarṣipitṛdānavān/
saṃsthāpayati vai sargaṃ mahadṝṣṭyā yugakṣaye

38.38.131

tatra yugasahasrāntamaharyardbrahmaṇo viduḥ/
rātriṃ yugasahasrāntāmahorātravido janāḥ

38.38.132

naimittikaḥ prākṛtiko yaścaivātyantiko'rthataḥ/
trividhaḥ sarvvabhūtānāmityeṣa pratisañcaraḥ

38.38.133

brāhmo naimittikastasya kalpadāhaḥ prasaṃyamaḥ/
pratisarge tu bhūtānāṃ prākṛtaḥ karaṇakṣayaḥ

38.38.134

jñānāccātyantikaḥ proktaḥ kāraṇānāmasambhavaḥ /
tataḥ saṃhṛtya tān brahmā devāṃstrailokyavāsinaḥ

38.38.135

aharante prakurute sargasya pralayaṃ punaḥ/
suṣupsurbhagavān brahmā prajāḥ saṃharate tadā

38.38.136

tato yugasahasrānte saṃprāpte ca yugakṣaye/
tatrātmasthāḥ prajāḥ karttuṃ prapede sa prajāpatiḥ

38.38.137

tadā bhavatyanāvṛṣṭistadā sā śata vārṣikī/
tathā yānyalpasārāṇi sattvāni pṛthivītale

38.38.138

tānyevātra pralīyante bhūmitvamupayānti ca/
saptaraśmiratho bhūtvā hyudatiṣṭhadvibhāvasuḥ

38.38.139

asahyaraśmirbhagavān pibannambho gabhastibhiḥ/
haritā raśmayastasya dīpyamānāstu saptabhiḥ

38.38.140

bhūya eva vivartante vyāpnuvanto vanaṃ śanaiḥ/
bhaumaṃ kāṣṭhaṃ dhanaṃ tejo bhṛśamadbhistu dīpyate

38.38.141

tasmādudakaṃ sūryyasya tapato'ti hi kathyate/
nāvṛṣṭyā tapate sūryo nāvṛṣṭyā pariviṣyate

38.38.142

nāvṛṣṭyā paricinvanti vāriṇā dīpyate raviḥ/
tasmādapaḥ piban yā vai dīpyate ravirambare

38.38.143

tasya te raśmayaḥ sapta pibantyambho mahārṇavāt/
tenāhāreṇa sandīptaḥ sūryyaḥ sapta bhavatyuta

38.38.144

tataste raśmayaḥ sapta sūryyabhūtāścaturdiśam/
caturlokamimaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastadā

38.38.145

prāpnuvanti ca bhābhistu hyūrddhaṃ cādhaśca raśmibhiḥ/
dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgniḥ pratāpinaḥ

38.38.146

te vāriṇā ca saṃdīptā bahusāhasraraśmayaḥ/
khaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasundharām

38.38.147

tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasundharā/
sādrinadyarṇavā pṛthvī visnehā samapadyata

38.38.148

dīptābhiḥ santatābhiśca citrābhiśca samantataḥ/
adhaścordhvaśca tiryak ca saṃruddhaṃ sūryaraśmibhiḥ

38.38.149

sūryyagnīnāṃ pravṛddhānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam/
ekatvamupayātānāmekajvālaṃ bhavatyuta

38.38.150

sarvalokapraṇāśañca so'gnirbhūtvā tu maṇḍalī/
caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyāśu tejasā

38.38.151

tataḥ pralīyate sarvvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tadā/
nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhasamā bhavet

38.38.152

ambarīṣamivābhāti sarvaṃ māriṣitaṃ jagat/
sarvameva tadārcirbhiḥ pūrṇaṃ jajvālyate nabhaḥ

38.38.153

pātāle yāni bhūtāni mahotadhigatāni ca /
tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca

38.38.154

dvīpāśca parvatāścaiva varṣāṇyatha mahodadhiḥ/
sarvvaṃ tadbhasmasāccakre sarvvātmā pāvakastu saḥ

38.38.155

samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvataḥ/
pibannapaḥ samiddho'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan

38.38.156

tataḥ saṃvarttakaḥ śailānatikramya mahāṃstathā/
lokān saṃharate dīpto ghoraḥ saṃvarttako'nalaḥ

38.38.157

tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā rasātalamaśoṣayat/
nirdahya tāṃstu pātālānnāgalokamathādahat

38.38.158

adhastātpṛthivīṃ dagdhvā hyūrddhvaṃ sa dahate divam/
yojanānāṃ sahasrāṇi hyayutānyarbudāni ca

38.38.159

udatiṣṭhañchikhāstasya bahvayaḥ saṃvarttakasya tu/
gandharvāṃśca piśācāṃśca samahoragarākṣasān /
tadā dahati sandīpto golakaṃ caiva sarvvaśaḥ

38.38.160

bhūrlokantu bhuvarlokaṃ svarlokañca mahastathā/
ghoraṃ dahati kālāgnirevaṃ lokacatuṣṭayam

38.38.161

vyāpteṣu teṣu lokeṣu tiryagūrddhvamathāgninā/
tattejaḥ samanuprāptaṃ kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ/
ayoguḍanibhaṃ sarvvaṃ tadā hyevaṃ prakāśate

38.38.162

tato gajakulākārāstaḍidbhi samalaṃkṛtāḥ/
uttiṣṭhanti tadā ghorā vyomni saṃvarttakā ghanāḥ

38.38.163

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasannibhāḥ/
kecidvaiḍhūryasaṃkāśā indranīlanibhā'pare

38.38.164

śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāstathā /
dhūmra varṇā ghanāḥ kecitkecitpītāḥ payodharāḥ

38.38.165

kecidrāsabhavarṇābhā lākṣāraktanibhāstathā/
manaḥśilābhāstvapare kapotābhāstathāmbudāḥ

38.38.166

indragopanibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi/
kecitpuradharākārāḥ kecidgajakulopamāḥ

38.38.167

ke citparvatasaṃkāśāḥ kecitsthalanibhā ghanāḥ/
kuṇḍāgāranibhāḥ kecitkecinmīnakulopamāḥ

38.38.168

bahurūpā ghorarūpā ghorasvaraninādinaḥ/
tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhaḥsthalam

38.38.169

tataste jaladā ghorā navīnā bhāskarātmikāḥ/
saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta

38.38.170

tataste jaladā varṣaṃ muñcanti ca mahodyamam/
sughoramaśivaṃ sarvvaṃ nāśayanti ca pāvakam

38.38.171

pravṛṣṭaiśca tathātyarthaṃ vāribhiḥ pūryyate jagat/
adbhistejo'bhibhūtañca tadāgniḥ prāviśatyapaḥ

38.38.172

naṣṭe cāgnau varṣaśate payodāḥ pākasambhavāḥ/
plāvayanti jagatsarvaṃ bṛhajjālaparisravaiḥ

38.38.173

dhārābhiḥ pūrayantīmaṃ codyamānāḥ svayambhuvā/
anye tu salilaughaistu velāmabhibhavantyapi/
sādrirdvīpāntaraṃ pṛthvī hyadbhiḥ saṃchādyate tadā

38.38.174

tasya vṛṣṭyā ca toyaṃ tatsarvvaṃ hi parimaṇḍitam/
praviśatyudadhau viprāḥ pītaṃ sūryyasya raśmibhiḥ

38.38.175

ādityaraśmibhiḥ pītaṃ jalamabhreṣu tiṣṭhati/
punaḥ patati tadbhūmau tena pūryyanti cārṇavāḥ

38.38.176

tataḥ samudrāḥ svāṃ velāṃ parikrāmanti sarvvaśaḥ/
parvvatāśca viśīryyante mahī cāpsu nimajjati

38.38.177

tatastu sahasodbhrāntaḥ payodāṃstānnabhastale/
saṃveṣṭayati ghorātmā divi vāyuḥ samantataḥ

38.38.178

tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame/
pūrṇe yugasahasre vai niḥśeṣaḥ kalpa ucyate

38.38.179

athāmbhasā vṛte loke prāhurekārṇavaṃ budhāḥ/
atha bhūmitalaṃ khañca vāyuścaikārṇave tadā/
naṣṭe bhāve'valīnaṃ tatprājñāyata na kiñcana

38.38.180

pārthivāstvatha sāmudrā āpo haimāśca sarvvaśaḥ/
prasarantyo vrajantyekaṃ salilākhyāṃ bhajantyuta

38.38.181

āgatāgatikaṃ caiva tadā tatsalilaṃ smṛtam/
pracchādya tiṣṭhati mahīmarṇavākhyaṃ ca tajjalam

38.38.182

ābhānti yasmāttā bhābhirbhāśabdavyāptidīptiṣu/
bhasma sarvvamanuprāpya tasmādambho nirucyate

38.38.183

nānātve caiva śīghre ca dhāturvai ara ucyate/
ekārṇave tadā yo vai na śīghrāstena tā narāḥ

38.38.184

tasmin yugasahasrānte divase brahmaṇo gate/
tāvantaṃ kālamevaṃ tu bhavatyekārṇavaṃ jagat/
tadā tu sarvvavyāpārā nivarttante prajāpateḥ

38.38.185

evamekārṇave tasminnaṣṭe sthāvara jaṅgame/
tadā sa bhavati brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

38.38.186

sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasravāk/
sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrīyapathe yaḥ puruṣo nirucyate

38.38.187

ādityavarṇo bhuvanasya goptā hyapūrvva ekaḥ prathamasturāṣāṭ /
hiraṇyagarbhaḥ puruṣo mahān vai saṃpadyate vai tamasaḥ parastāt

38.38.188

caturyugasahasrānte sarvataḥ salilaplute/
suṣupsuraprakāśāṃ svāṃ rātriṃ tu kurute prabhuḥ

38.38.189

caturvidhā yadā śete prajāḥ sarvvāṇḍamaṇḍitāḥ/
paśyante taṃ mahātmānaṃ kālaṃ sapta maharṣayaḥ

38.38.190

janalokavivarttantastapasā labdhacakṣuṣaḥ/
bhṛgvādayo mahātmānaḥ pūrvve vyākhyātalakṣaṇāḥ

38.38.191

satyādīn saptalokān vai te hi paśyanti cakṣuṣā/
brahmāṇaṃ te tu paśyanti mahābrāhmīṣu rātriṣu

38.38.192

saptarṣayaḥ prapaśyanti saptakālaṃ svarātriṣu/
kalpānāṃ parameṣṭhitvāttasmādādyaḥ sa paṭhyate

38.38.193

sa yaṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ/
evamāveśayitvā tu svātmanyeva prajāpatiḥ

38.38.194

athātmani mahātejāḥ sarvamādāya sarvakṛt/
tataste vasate rātriṃ tamasyekārṇave jale

38.38.195

tato rātrikṣaye prāpte pratibuddhaḥ prajāpatiḥ/
manaḥ sisṛkṣayā yuktaṃ sargāya nidadhe punaḥ

38.38.196

evaṃ saloke nirvṛtte upaśānte prajāpatau/
brahmanaimittike tasmin kalpite vai prasaṃyame

38.38.197

dehairviyogaḥ satvānāṃ tasmin vai kṛtsnaśaḥ smṛtaḥ/
tato dagdheṣu bhūteṣu sarvveṣvādityaraśmibhiḥ/
devarṣimanuvaryyeṣu tasmin saṅkalane tadā

38.38.198

gandharvādīni satvāni piśācāntāni sarvvaśaḥ/
kalpādāvaprataptāni janamevāśrayanti vai

38.38.199

tiryagyonīni satvāni nārakeyāni yānyapi/
tadā tānyapi dagdhāni dhutapāpāni sarvvaśaḥ/
jane tānyupapadyante yāvatsaṃplavate jagat

38.38.200

vyuṣṭāyāntu rajanyāṃ tu brahmaṇe'vyaktayonaye/
jāyante hi punastāni sarvvabhūtāni kṛtsnaśaḥ

38.38.201

ṛṣayo manavo devāḥ prajāḥ sarvvaścaturvidhāḥ/
teṣāmapīha siddhānāṃ nidhanotpattirucyate

38.38.202

yathā sūryasya loke'sminnudayāstamanaṃ smṛtam/
tathā janmanirodhaśca bhūtānāmiha dṛśyate

38.38.203

ābhūtasaṃplavāttasmādbhavaḥ saṃsāra ucyate /
yathā sarvvāṇi bhūtāni jāyante hi varṣāsviha

38.38.204

sthāvarādīni sattvāni kalpe kalpe tathā prajāḥ/
yathārttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryyaye

38.38.205

dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmāttarātriṣu /
pratyāhāre ca sarge ca gatimanti dhruvāṇi ca

38.38.206

niṣkramante viśante ca prajākāraṃ prajāpatim/
brahmāṇaṃ sarvabhūtāni mahāyogaṃ maheśvaram

38.38.207

saṃsraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ/
vyaktā vyakto mahādevastasya sarvamidaṃ jagat

38.38.208

yenaiva sṛṣṭāḥ prathamaṃ prayātā āpo hi mārgeṇa mahītale'smin/
pūrvaprayātena tathā hyapo'nyāstenaiva tenaiva tu saṃvrajanti

38.38.209

yathā śūbhena tvaśubhena caiva tatraiva tatraiva vivarttamānāḥ/
martyāstu dehāntarabhāvitattvādravervaśādūrddhvamadhaścaranti

38.38.210

ye cāpi devā manavaḥ prajeśā anye'pi ye svargagatāśca siddhāḥ/
sadbhāvitākhyātivaśācca dharmmyāḥ punarnisargeṇa bhavanti sattvāḥ

38.38.211

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi kālamābhūtasaṃplavam/
manvantarāṇi yāni syurvyākhyātāni mayā dvijāḥ/
saha prajñānisargeṇa saha devaiścaturddaśa

38.38.212

sa yugākhyā sahasraṃ tu sarvāṇyevāntarāṇi vai /
asyāḥ sahasre dve pūrṇe niḥśeṣaḥ kalpa ucyate

38.38.213

etadbrāhmamaho jñeyaṃ tasya saṃkhyāṃ nibodhata/
nimeṣastulya mātrā hi kṛto laghvakṣareṇa tu

38.38.214

mānuṣākṣinimeṣāstu kāṣṭhā pañcadaśa smṛtā/
lavaḥ kṣaṇāstu pañcaiva viṃśatkāṣṭhā tu te trayaḥ

38.38.215

prasthaḥ saptodakāścaiva sādhikāstu lavaḥ smṛtaḥ/
lavāstriṃśatkalā jñeyai muhūrtastriṃśataḥ kalāḥ

38.38.216

muhūrttāstu punastriṃśadahorātramiti sthitiḥ/
ahorātraṃ kalānāntu vyadhikāni śatāni ṣaṭ

38.38.217

tāścaiva saṃkhyāyā jñeyaṃ candrādityagatiryathā/
nimeṣā daśa pañcaiva kāṣṭhāstāstriṃśataḥ kalā

38.38.218

triṃśatkalā muhūrttastu daśabhāgaḥ kalā smṛtā/
catvāriṃśatkalānāntu muhūrtta iti saṃjñataḥ

38.38.219

muhūrttāśca lavāścāpi pramāṇajñaiḥ prakalpitāḥ/
tatsthāne nāmbhasāścāpi palānyatha trayodaśa

38.38.220

māgadhenaiva mānena jalaprastho vidhīyate/
ete cāpyudakaprasthāścatvāro nāliko dhaṭaḥ

38.38.221

hemamāṣaiḥ kṛtacchidrai ścaturbhiścaturaṅgulaiḥ.
samāhani ca rātrau ca muhūrtto vai dvinālikau

38.38.222

ravergativiśeṣeṇa sarveṣu nṛṣu nityaśaḥ/
adhikaṃ ṣaṭ śataṃ pañcaiva kāṣṭhāstāstriṃśataḥ kalā

38.38.223

tadaharmānuṣaṃ jñeyaṃ nākṣatrantu daśādhikam/
sāvanena tu māsena hyabdo'yaṃ mānuṣaḥ smṛtaḥ

38.38.224

etaddivyamahorātramiti śāstraviniścayaḥ/
ahnā'nena tu yā saṃkhyā māsartvayanavārṣikī

38.38.225

tadā baddhamidaṃ jñānaṃ saṃjñā yā hyupalakṣyatām/
kalānāṃ suparīmāṇātkāla ityabhidhīyate

38.38.226

yadaharbrahmaṇaḥ proktaṃ divyā koṭī tu tat smṛta/
śatānāñca sahasrāṇi daśadviguṇatāni ca/
navatiñca sahasrāṇi tathaivānyāni yāni tu

38.38.227

etacchrutvā tu ṛṣayo vismayaṃ paramādbhutam/
saṃsthāsambhajanaṃ jñānamapṛcchannantarantadā

38.38.228

//ṛṣaya ūcuḥ //
saṃplāvanasya kālantu mānuṣeṇaiva sammatam/
mānena śrotumicchāmaḥ saṃkṣepārthapadākṣaram

38.38.229

teṣāṃ śrutvā sa devastu vāyurlokahite rataḥ/
saṃkṣepāddivyacakṣuṣmān provāca bhagavān prabhuḥ

38.38.230

ete rātryahanī pūrvaṃ kīrttite tviha taukike/
tāsāṃ saṅkhyāya varṣāgraṃ brāhyaṃ vakṣyāmyahaḥkṣaye

38.38.231

koṭiśatāni catvāri varṣāṇi mānuṣāṇi tu/
dvātriṃśacca tathā koṭyaḥ saṅkhyātāḥ saṅkhyayā dvijaiḥ

38.38.232

tathā śatasahasrāṇi ekonanavatiḥ punaḥ/
āśītiśca sahasrāṇi eṣa kālaḥ plavasya tu

38.38.233

mānuṣākhyeṇa saṅkhyātaḥ kālo hyābhūtasaṃplavaḥ/
sapta sūryyāstadā'greṣu tadā lokeṣu teṣu vai

38.38.234

mahābhūteṣu līyante prajāḥ sarvvāścaturvidhāḥ /
salilenāplute loke naṣṭe sthāvarajaṅgame

38.38.236

vinivṛtte ca saṃhāre upaśānte prajāpatau/
nirāloke pradagdhe tu naiśena tu samāvṛte /
īśvarādhiṣṭhite hyasmiṃstadā hyekārṇave tadā // ३८.२३५
tāvadekārṇavo jñeyo yāvadāsīdahaḥ prabhoḥ /
rātristu salilāvasthā nivṛttau cāpyahaḥ samṛtam

38.38.237

ahorātrastathaivāsya krameṇa parivarttate/
ābhūtasaṃplavo hyeṣa ahorātraḥ smṛtaḥ prabhoḥ

38.38.238

trailokye yāni satvāni gatimanti dhruvāṇi ca/
ābhūtebhyaḥ pralīyante tasmādābhūtasaṃplavaḥ

38.38.239

agre bhūtaḥ prajānāntu tasmādbhūtaḥ prajāpatiḥ/
ābhūtaḥ plavate caiva tasmādābhūtasaṃplavaḥ

38.38.240

śāśvate cāmṛtatve ca śabde cābhūtasaṃplavaḥ/
atītā varttamānāśca tathaivānāgatāḥ prajāḥ/
divyasaṅkhyā prasaṅkhyātā hyaparārdhaguṇīkṛtā

38.38.241

parārdhadviguṇañcāpi paramāyuḥ prakīrttitam/
etāvān sthitikālastu hyajasyeha prajāmateḥ/
sthityante pratisargasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

38.38.242

yathā vāyupravegena dīpārcirupaśāmyati/
tathaivaṃ pratisargeṇa brahmā samupaśāmyati

38.38.243

tathā hyapratisaṃsṛṣṭe mahadādau maheśvare //
mahatpralīyate'vyakte guṇasāmyaṃ tato bhavet

38.38.244

ityeṣa ca samākhyāto mayā hyābhūtasaṃplavaḥ/
brahmanaimittiko hyeṣa saṃprakṣālanasaṃyamaḥ

38.38.245

samāsena samākhyāto bhūyaḥ kiṃ varttayāmi vaḥ/
ya idaṃ dhārayennityaṃ śrṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ /
kīrttanācchravaṇāccāpi mahatīṃ siddhimāpnuyāt

38.38

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte manvantarakathanaṃ nāma aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc