વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 26-2

॥સૂત ઉવાચ॥
અહો વિસ્મયનીયાનિ રહસ્યાનિ મહામતે।
ત્વયોક્તાનિ યથાતત્ત્વં લોકાનુગ્રહકારણાત્

તત્ર વૈ સંશયો મહ્યમવતા (વા) રેષુ શૂલિનઃ।
કિં કારણં મહાદેવઃ કલિં પ્રાપ્ય સુદારુણમ્।
હિત્વા યુગાનિ પૂર્વાણિ અવતારં કરોતિ વૈ

અસ્મિન્મન્વન્તરે ચૈવ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પ્રભો।
અવતારં કથઞ્ચક્રે એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદિહ લોકે પરત્ર ચ।
ભક્તાનામુપદેશાર્થં વિનયાત્ પૃચ્છતો મમ।
કથયસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ યદિ શ્રાવ્યં મહામતમ્

॥લોમશ ઉવાચ॥
એવં પૃષ્ટોઽથ ભગવાન્ વાયુર્લોકહિતે રતઃ।
ઇદમાહ મહાતેજા વાયુર્લોકનમસ્કૃતઃ

એતદ્ઘુપ્તતમં લોકે યન્માન્ત્વં પરિપૃચ્છસિ।
તત્સર્વં શ્રૃણુ ગાધેય ઉચ્યમાનં યથાક્રમમ્

પુરા હ્યેકાર્ણવે વૃત્તે દિવ્યે વર્ષસહસ્રકે।
સ્રષ્ટુકામઃ પ્રજા બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ દુઃશિતઃ

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતઃ કુમારકઃ।
દિવ્યગન્ધઃ સુધાપેક્ષી દિવ્યાં શ્રુતિમુદીરયન્

અશબ્દસ્પર્શરૂપાન્તામગન્ધાં રસવર્જ્જિતામ્।
શ્રુતિં હ્યુદીરયન્ દેવો યામવિન્દચ્ચતુર્મ્મુખઃ

તતસ્તુ ધ્યાનસંયુક્તસ્તપ આસ્થાય ભૈરવમ્।
ચિન્તયામાસ મનસા ત્રિતયં કોઽન્વયન્ત્વિતિ

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતં તદક્ષરમ્।
અશબ્દસ્પર્શરૂપઞ્ચ રસગન્ધવિવર્જ્જિતમ્

અથોત્તમં સ લોકેષુ સ્વમૂર્ત્તિઞ્ચાપિ પશ્યતિ।
ધ્યાયન્વૈ સ તદા દેવમથૈનં પશ્યતે પુનઃ

તં શ્વેતમથ રક્તઞ્ચ પીતં કૃષ્ણં તદા પુનઃ।
વર્ણસ્થં તત્ર પશ્યેત ન સ્ત્રી ન ચ નપુંસકમ્

તત્સર્વં સુચિરં જ્ઞાત્વા ચિન્તયન્ હિ તદક્ષરમ્ ।
તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય કણ્ઠાદુત્તિષ્ઠતેઽક્ષરઃ

એકમાત્રો મહાઘોષઃ શ્વેતવર્ણઃ સુનિર્મલઃ।
સ ઓઙ્કારો ભવેદ્વેદઃ અક્ષરં વૈ મહેશ્વરઃ

તતશ્ચિન્તયમાનસ્ય ત્વક્ષરં વૈ સ્વયમ્ભુવઃ।
પ્રાદુર્ભૂતન્તુ રક્તન્તુ સ દેવઃ પ્રથમઃ સ્મૃતઃ

ઋગ્વેદં પ્રથમં તસ્ય ત્વગ્નિમીળે પુરોહિતમ્।
એતાં દૃષ્ટ્વા ઋચં બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ વૈ પુનઃ।
તદક્ષરં મહાતેજાઃ કિમેતદિતિ લોકકૃત્

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય તસ્મિન્નથ મહેશ્વરઃ ।
દ્વિમાત્રમક્ષરં જજ્ઞે ઈશિત્વેન દ્વિમાત્રિકમ્

તતઃ પુનર્દ્વિમાત્રં તુ ચિન્તયામાસ ચાક્ષરમ્।
પ્રાદુર્ભૂતં ચ રક્તં તચ્છેદને ગૃહ્ય સા યજુઃ

ઇષે ત્વોર્જ્જેત્વા વાયવસ્થ દેવો વઃ સવિતા પુનઃ।
ઋગ્વેદ એકમાત્રસ્તુ દ્વિમાત્રન્તુ યજુઃ સ્મૃતમ્

તતો વેદં દ્વિમાત્રં તુ દૃષ્ટ્વા ચૈવ તદક્ષરમ્।
દ્વિમાત્રં ચિન્તયન્ બ્રહ્મ ત્વક્ષરં પુનરીશ્વરઃ

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય ચોઙ્કારઃ સમ્બભૂવ હ।
તતસ્તદક્ષરં બ્રહ્મા ઓઙ્કારં સમચિન્તયત્

અથાપશ્યત્તતઃ પીતામૃચં ચૈવ સમુત્થિતામ્।
અગ્ન આયાહિ વીતયે ગૃણાનો હવ્યદાતયે

તતસ્તુ સ મહાતેજા દૃષ્ટ્વા વેદાનુપસ્થિતાન્।
ચિન્તયિત્વા ચ ભગવાંસ્ત્રિસન્ધ્યં યત્ર્રિરક્ષરમ્।
ત્રિવર્ણં યત્ ત્રિષવણમોઙ્કારં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

તતશ્વૈવ ત્રિસંયોગાત્ ત્રિવર્ણં તુ તદક્ષરમ્।
લક્ષ્યાલક્ષ્યપ્રદૃશ્યં ચ સહિતં ત્રિદિવં ત્રિકમ્

ત્રિમાત્રં ત્રિપદં ચૈવ ત્રિયોગં ચૈવ શાશ્વતમ્।
તસ્માત્તદક્ષરં બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ વૈ પ્રભુઃ

તસ્માત્તદક્ષરં સોઽથ બ્રહ્મરૂપં સ્વયમ્ભુવઃ।
ચતુર્દ્દશમુખં દેવં પશ્યતે દીપ્તતેજસમ્।
તમોઙ્કારં સ કૃત્વાદૌ વિજ્ઞેયઃ સ સ્વયમ્ભુવઃ

ચતુર્મુખમુખાત્તસ્માદજાયન્ત ચતુર્દ્દશ।
નાનાવર્ણાઃ સ્વરા દિવ્યમાદ્યં તચ્ચ તદક્ષરમ્।
તસ્માત્ ત્રિષષ્ટિવર્ણા વૈ અકારપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ

તતઃ સાધારણાર્થાય વર્ણાનાન્તુ સ્વયમ્ભુવઃ।
અકારરૂપ આદૌ તુ સ્થિતઃ સ પ્રથમઃ સ્વરઃ

તતસ્તેભ્યઃ સ્વરેભ્યસ્તુ ચતુર્દ્દશ મહામુખાઃ।
મનવઃ સમ્પ્રસૂયન્તે દિવ્યા મન્વન્તરે સ્વરાઃ

ચતુર્દ્દશમુખો યશ્ચ અકારો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ।
બ્રહ્મકલ્પઃ સમાખ્યાતઃ સર્વવર્ણઃ પ્રજાપતિઃ

મુખાત્તુ પ્રથમાત્તસ્ય મનુઃ સ્વાયમ્ભુવઃ સ્મૃતઃ।
અકારસ્તુ સ વિજ્ઞેયઃ શ્વેતવર્ણઃ સ્વયમ્ભુવઃ

દ્વિતીયાત્તુ મુખાત્તસ્ય આકારો વૈ મુખઃ સ્મૃતઃ।
નામ્ના સ્વારોચિષો નામ વર્ણઃ પાણ્ડુર ઉચ્યતે

તૃતીયાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઇકારો યજુષાં વરઃ।
યજુર્મયઃ સ ચાદિત્યો યજુર્વેદો યતઃ સ્મૃતઃ

ઈકારઃ સ મનુર્જ્ઞેયો રક્તવર્ણઃ પ્રતાપવાન્।
તતઃ ક્ષત્રં પ્રવર્ત્તન્ત તસ્માદ્રક્તસ્તુ ક્ષત્રિયઃ

ચતુર્થાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઉકારઃ સ્વર ઉચ્યતે।
વર્ણતસ્તુ સ્મૃતસ્તામ્રઃ સ મનુસ્તામસઃ સ્મૃતઃ

પઞ્ચમાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઊકારો નામ જાયતે।
પીતકો વર્ણતશ્ચૈવ મનુશ્ચાપિ ચરિષ્ણવઃ

તતઃ ષષ્ઠાન્મુખાત્તસ્ય ઓઙ્કારઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ।
વરિષ્ઠશ્ચ તતઃ ષષ્ઠો વિજયઃ સ મહાતપાઃ

સપ્તમાત્તુ મુખાત્તસ્ય તતો વૈવસ્વતો મનુઃ।
ઋકારશ્ચ સ્વરસ્તત્ર વર્ણતઃ કુષ્ણ ઉચ્યતે

અષ્ટમાત્તુ મુખાત્તસ્ય ૠકારઃ શ્યામવર્ણતઃ।
શ્યામાક્ષરસવર્ણશ્ચ તતઃ સાવર્ણિરુચ્યતે

મુખાત્તુ નવમાત્તસ્ય લૃકારો નવમઃ સ્મૃતઃ।
ધૂમ્રો વૈ વર્ણતશ્ચાપિ ધૂમ્રસ્વ મનુરુચ્યતે

દશમાત્તુ મુખાત્તસ્ય લૃકારઃ પ્રભુરુચ્યતે।
સમશ્ચૈવ સવર્ણશ્ચ બભૌ સાવર્ણિકો મનુઃ

મુખાદેકાદશાત્તસ્ય એકારો મનુરુચ્યતે।
પિશઙ્ગો વર્ણતશ્ચૈવ પિશઙ્ગો વર્ણ ઉચ્યતે

દ્વાદશાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઐકારો નામ ઉચ્યતે।
પિશઙ્ગો ભસ્મવર્ણાભઃ પિશઙ્ગો મનુરુચ્યતે

ત્રયોદશાન્મુખાત્તસ્ય ઓકારો વર્ણ ઉચ્યતે।
પઞ્ચવર્ણસમાયુક્ત ઓકારો વર્ણ ઉત્તમઃ

ચતુર્દ્દશમુખાત્તસ્ય ઔકારો વર્ણ ઉચ્યતે।
કર્બૂરો વર્ણતશ્ચૈવ મનુઃ સાવર્ણિરુચ્યતે

ઇત્યેતે મનવશ્ચૈવ સ્વરા વર્ણાશ્ચ કલ્પતઃ।
વિજ્ઞેયા હિ યથાતત્ત્વં સ્વરતો વર્ણતસ્તથા

પરસ્પરસવર્ણાશ્ચ સ્વરા યસ્માદ્ વૃતા હિ વૈ ।
તસ્માત્તેષાં સવર્ણત્વાદન્વયસ્તુ પ્રકીર્તિતઃ

સવર્ણાઃ સદૃશાશ્ચૈવ યસ્માજ્જાતાસ્તુ કલ્પજાઃ।
તસ્માત્ પ્રજાનાં લોકેઽસ્મિન્ સવર્ણાઃ સર્વસન્ધયઃ

ભવિષ્યન્તિ યથાશૈલં વર્ણાશ્ચ ન્યાયતોઽર્થતઃ।
અભ્યાસાત્સન્ધયશ્ચૈવ તસ્માજ્જ્ઞેયાઃ સ્વરા ઇતિ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે સ્વરોત્પત્તિર્નામ ષડ્‌વિંશોઽધ્યાયઃ