વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 22

ઋષયશ્ચૈવમુક્તાસ્તુ પરં હર્ષમુપાગતાઃ।
પરં શુશ્રૂષવો ભૂયઃ પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્ ॥ ૨૨. ૧ ॥
ઋષય ઊચુઃ ॥
વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્।
સ્થિતિઞ્ચૈષાં પ્રભાવઞ્ચ બ્રૂહિ નઃ પરિપૃચ્છતામ્

એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તથાઽસૌ લોમહર્ષણઃ।
શુશ્રૂષામુત્તરાખ્યાને ઋષીણાં વાક્યકોવિદઃ

આખ્યાનકુશલો ભૂયઃ પરં વાક્યમુવાચ હ ।
બ્રુવતો મે નિબોધસ્વ ઋષિરાહ યથા મમ

વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્।
સ્થિતિં ચૈષાં પ્રભાવઞ્ચ બ્રુવતો મે નિબેધત

વરુણસ્ય પત્ની સામુદ્રી શુનોદેવીત્યુદાહૃતા ।
તસ્યાઃ પુત્રૌ કલિર્વૈદ્યઃ સુતા ચ સુરસુન્દરી

કલિ પુત્રૌ મહાવીર્યૌ જયશ્ચ વિજયશ્ચ હ।
વૈદ્યપુત્રૌ ઘૃણિશ્ચૈવ મુનિશ્ચૈવ મહાબલૌ

પ્રજાનામત્તુકામાનામન્યોન્યસ્ય પ્રભક્ષિણૌ।
ભક્ષયિત્વા તાવન્યોન્યં વિનાશં સમવાપતુઃ

કલિઃ સુરાયાં સઞ્જજ્ઞે તસ્ય પુત્રો મદઃ સ્મૃતઃ ।
ત્વાષ્ટ્રી હિંસા કલેર્ભાર્ય્યા જ્યેષ્ઠા યા નિકૃતિઃ સ્મૃતા

અસૂતાન્યાન્ કલેઃ પુત્રાંશ્ચતુરઃ પુરુષાદકાન્।
નાકં વિઘ્નં ચ વિખ્યાતં સદ્રમં વિધમન્તથા

અશિરસ્કસ્તયોર્વિઘ્નો નાકશ્ચૈવાશરીરવાન્।
સદ્રમશ્ચૈક હસ્તોઽભૂદ્વિધમશ્ચૈકપાત્સ્મૃતઃ

સદ્રમસ્ય તથા પત્ની તામસી પૂતના સ્મૃતા ।
રેવતી વિધમસ્યાપિ તયોઃ પુત્રાઃ સહસ્રશઃ

નાકસ્ય શકુનિઃ પત્ની વિઘ્નસ્ય ચ અયોમુખી।
રાક્ષસાસ્તુ મહાશીર્ષાઃ સન્ધ્યાદ્વયવિચારિણઃ

રેવતીપૂતનાપુત્રા નૈઋતા નામતઃ સ્મૃતાઃ।
ગ્રહાસ્તે રાક્ષસાઃ સર્વે બાલાનાન્તુ વિશેષતઃ।
સ્કન્દસ્તેષામધિપતિર્બ્રહ્મણોઽનુમતે પ્રભુઃ

બૃહસ્પતેર્યા ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી।
યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા ચરતે સદા

પ્રભાસસ્ય તુ સા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય તુ।
વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ

ત્વષ્ટા વિરાજો રૂપાણાં ધર્મ્મપૌત્ર ઉદારધીઃ।
કર્ત્તા શિલ્પસહસ્રાણાં ત્રિદશાનાઞ્ચ વાસ્તુકૃત્

યઃ સર્વેષાં વિમાનાનિ દેવતાનાઞ્ચકાર હ।
માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પં મહાત્મનઃ

પ્રહ્લાદી વિશ્રુતા તસ્ય ત્વષ્ટુઃ પત્ની વિરોચના।
વિરોચનસ્ય ભગિની માતા ત્રિશિરસસ્તુ સા

દેવાચાર્યસ્ય મહતો વિશ્વકર્મસ્ય ધીમતઃ।
વિશ્વકર્માત્મજશ્ચૈવ વિશ્વકર્મમયઃ સ્મૃતઃ

સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા સ્વસા તસ્ય યવીયસી।
ત્વાષ્ટ્રી સા સવિતુર્ભાર્ય્યા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા

અસૂત તપસા સા તુ મનું જ્યેષ્ઠં વિવસ્વતઃ।
યમૌ પુનરસૂતાસૌ યમઞ્ચ યમુનાઞ્ચ હ

સા તુ ગત્વા કુરૂન્ દેવી વડવારૂપધારિણી।
સવિતુશ્ચાશ્વરૂપસ્ય નાસિકાભ્યાં તુ તૌ સ્મૃતૌ

અસૂત સા મહાભાગા ત્વન્તરિક્ષેઽશ્વિનૌ કિલ।
નાસત્યઞ્ચૈવ દસ્રઞ્ચ માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાવુભૌ

ઋષય ઊચુઃ॥
કસ્માન્માર્ત્તણ્ડ ઇત્યેષ વિવસ્વાનુચ્યતે બુધૈઃ।
કિમર્થં સાઽશ્વરૂપા વૈ નાસિકાભ્યામસૂયત।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તત્ત્વં વિબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

સૂત ઉવાચ॥
ચિરોત્પન્નમતિર્ભિન્નમણ્ડં ત્વષ્ટ્રા વિદારિતમ્।
દૃષ્ટ્વા ગર્ભવધાદ્ભીતઃ કશ્યપો દુઃશિતોઽભવત્

અણ્ડે દ્વિધાકૃતે ત્વણ્ડં દૃષ્ટ્વા ત્વષ્ટારમબ્રવીત્।
નૈતદણ્ડં ભવાન્નૂનં માર્ત્તણ્ડસ્ત્વં ભવાનઘ

ન ખલ્વયં મૃતોઽણ્ડે ચ ઇતિ સ્નેહાત્ પિતાઽબ્રવીત્।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નામાન્વર્થમુદાહરત્

યન્માર્ત્તણ્ડો ભવેત્યુક્તઃ પિત્રાઽણ્ડે વૈ દ્વિધા કૃતે।
તસ્માદ્વિવસ્વાન્માર્ત્તણ્ડઃ પુરાણજ્ઞૈર્વિભાષ્યતે

તતઃ પ્રજાઃ પ્રવક્ષ્યામિ માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ।
વિજજ્ઞે સવિતુઃ સંજ્ઞાભાર્યાયાન્તુ ત્રયં પુરા

મનુર્યવીયાન્ સાવર્ણિઃ સંજ્ઞાયાઞ્ચ તથાશ્વિનૌ।
શનૈશ્ચરશ્ચ સપ્તૈતે માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ

વિવસ્વાન્ કશ્યપાજ્જજ્ઞે દાક્ષાયણ્યાં મહાયશાઃ।
તસ્ય ભાર્યાઽભવત્ત્વાષ્ટ્રી મહાદેવી વિવસ્વતઃ।
સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા

સા તુ ભાર્યા ભગવતો માર્ત્તણ્ડસ્યાતિતેજસઃ।
નાતુષ્યદ્ભર્તૃરૂપેણ રૂપયૌવનશાલિની

આદિત્યસ્ય હિ તદ્રૂપં માર્ત્તણ્ડસ્ય હિ તેજસા।
ગોત્રેષુ પ્રતિરુદ્ધં વૈ નાતિ કાન્તમિવાભવત્

ન ખલ્વયં મૃતો હ્યણ્ડે ઇતિ સ્નેહાત્તમબ્રવીત્ ।
અજ્ઞાનઃ કશ્યપઃ સ્નેહાન્માર્ત્તણ્ડ ઇતિ ચોચ્યતે

તેજસ્ત્વભ્યધિકં તસ્ય નિત્યમેવ વિવસ્વતઃ।
યેનાપિ તાપયામાસ ત્રીલ્લોઁકાન્ કશ્યપાત્મજઃ

ત્રીણ્યપત્યાનિ સંજ્ઞાયાં જનયામાસ વૈ રવિઃ ।
દ્વૌ સુતૌ તુ મહાવીર્યૌ કન્યાં કાલિન્દિમેવ ચ

મનુર્વિવસ્વતો જ્યેષ્ઠઃ શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ।
તતો યમો યમી ચૈવ યમજૌ સંબભૂવતુઃ

શાન્તવર્ણન્તુ તદ્રૂપં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા વિવસ્વતઃ।
અસહન્તી સ્વકાં જાયાં સવર્ણાં નિર્મમે પુનઃ

મહીમયી તુ સા નારી તસ્યાશ્છાયાસમુદ્ગતા।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતા ભૂત્વા પુનઃ સંજ્ઞામભાષત

વદસ્વ કિં મયા કાર્યં સા સંજ્ઞા તામથાબ્રવીત્।
અહં યાસ્યામિ ભદ્રન્તે સ્વમેવ ભવનં પિતુઃ

ત્વયેહ ભવને મહ્યં વસ્તવ્યં નિર્વિશઙ્કયા।
ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચ વરવર્ણિની

ભર્ત્રે વૈ નૈવમાખ્યેયમિદં ભગવતે ત્વયા।
એવમુક્તાબ્રવીત્ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાયાઃ પાર્થિવી તુ સા

આકાશગ્રહણાદ્દેવિ આશયં નૈવ કર્હિચિત્।
આખ્યાસ્યામિ મતં તુભ્યં ગચ્છ દેવિ સ્વમાલયમ્

સમાધાય ચ તાં સંજ્ઞા તથેત્યુક્તા તયા ચ સા।
ત્વષ્ટુઃ સમીપમગમદ્વ્રીડિતેવ તપસ્વિની

પિતા તામાગતાં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધઃ સંજ્ઞામથાબ્રવીત્।
ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છ ત્વં મા જુગુપ્સ દિવાકરમ્

સૈવમુક્તા તદા પિત્રા નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ।
વર્ષાણાન્તુ સહસ્રં વૈ વસતિ સ્મ પિતુર્ગૃહે

ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છ ત્વં નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ।
અગમદ્વડવા ભૂત્વાચ્છાદ્ય રૂપમનિન્દિતા।
ઉત્તરાન્ સા કુરૂન્ ગત્વા તૃણાન્યથ ચચાર સા

દ્વિતીયાયાન્તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમિતિ ચિન્ત્યતામ્।
આદિત્યો જનયામાસ પુત્રાવાદિત્યવર્ચસૌ

પૂર્વજસ્ય મનોસ્તુલ્યૌ સાદૃશ્યેન તુ તૌ પ્રભૂ ।
શ્રુતશ્રવં તુ ધર્મ્મજ્ઞં શ્રુતકર્મ્માણમેવ ચ

શ્રુતશ્રવા મનુઃ સોઽપિ સાવર્ણિર્વૈભવિષ્યતિ।
શ્રુતકર્મ્મા તુ વિજ્ઞેયો ગ્રહો વૈ યઃ શનૈશ્ચરઃ

મનુરેવાભવત્સો વૈ સાવર્ણ્ય ઇતિ બુધ્યતે।
સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી સા વૈ સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા

ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ન તથા પૂર્વજેષુ વૈ।
મનુસ્તચ્ચાક્ષમત્સર્વં યમસ્તદ્વૈ ન ચાક્ષમત્

બહુશો યસ્યમાનસ્તુ સાપત્ન્યાદતિદુઃખિતઃ।
તાં વૈ રોષાચ્ચ બાલ્યાચ્ચ ભાવિનોઽર્થસ્ય વૈ બલાત્

પદા સન્તર્જયામાસ સંજ્ઞાં ચૈવ સ્વતો યમઃ।
સા શશાવ તતઃ ક્રોધાત્ સવર્ણા જનની યમમ્

પદા તર્જયસે યસ્માત્ પિતૃભાર્યાં યશસ્વિનીમ્।
તસ્માત્તવૈષ ચરણઃ પતિષ્યતિ ન સંશયઃ

યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ।
મનુના સહ ધર્મ્માત્મા પિતુઃ સર્વ્વં ન્યવેદયત્

ભૃશં શાપભયોદ્વિગ્નઃ સંજ્ઞાવાક્યૈર્વિનિર્જિતઃ।
બાલ્યાદ્વા યદિ વા મોહાન્માં ભવાંસ્ત્રાતુમર્હતિ

શપ્તોઽહમસ્મિઁલ્લોકેશ જનન્યા તપતાં વર।
તવ પ્રસાદો નસ્ત્રાતું હ્યેતસ્માન્મહતો ભયાત્

વિવસ્વાનેવમુક્તસ્તુ યમં પ્રોવાચ વૈ પ્રભુઃ।
અસંશયં પુત્ર મહદ્ભવિષ્યં તત્ર કારણમ્

યેન ત્વામાવિશત્ક્રોધો ધર્મ્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્।
ન શક્યમેતન્મિથ્યા તુ કર્ત્તું માતુર્વચસ્તવ

કૃમયો માંસમાદાય યાસ્યન્તિ તુ મહીં તવ।
તતઃ પાદં મહાપ્રાજ્ઞ પુનઃ સંપ્રાપ્સ્યસે સુખમ્

કૃતમેવં વચઃ સત્યં માતુસ્તવ ભવિષ્યતિ।
શાપસ્ય પરિહારેણ ત્વં ચ ત્રાતા ભવિષ્યસિ

આદિત્યસ્ત્વબ્રવીત્ સંજ્ઞાં કિમર્થં તનયેષુ વૈ।
તુલ્યેષ્વપ્યધિકઃ સ્નેહ એકસ્મિન્ ક્રિયતે ત્વયા

સા તત્પરિહરન્તી વૈ નાચચક્ષે વિવસ્વતઃ।
આત્મના સ સમાધાય યોગન્તથ્યમપશ્યત

તાં શપ્તુકામો ભગવાન્ નાશાય કુપિતઃ પ્રભુઃ ।
સા તત્સર્વં યથાતત્ત્વમાચચક્ષે વિવસ્વતઃ

વિવસ્વાનથ તચ્છ્રુત્વા ક્રુદ્ધસ્ત્વષ્ટારમભ્યયાત્।
ત્વષ્ટા તુ તં યથાન્યાયમર્ચયિત્વા વિભાવસુમ્

નિર્દ્દગ્ધુકામં રોષેણ સાન્ત્વયામાસ વૈ શનૈઃ।
તવાતિતેજસા યુક્તમિદં રૂપં ન શોભતે

અસહન્તી તુ તત્ સંજ્ઞા વને ચરતિ શાદ્વલે।
દ્રક્ષ્યતે તાં ભવાનદ્ય સ્વાં ભાર્યાં શુભચારિણીમ્

શ્લાઘ્યાં યૌવનસમ્પન્નાં યોગમાસ્થાય ગોપતે।
અનુકૂલં ભવેદેવં યદિ સ્યાત્ સમયો મતઃ

રૂપં વિવર્ત્તયેદન્તે આદ્યં શ્રેષ્ઠમરિન્દમ।
રૂપં વિવસ્વતસ્ત્વાસીત્તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા

તેનાસૌ વ્રીડિતો દેવો રૂપેણ તુ દિવસ્પતિઃ।
તસ્માત્ત્વષ્ટા સ ચક્રં તુ બહુમેને મહાતપાઃ

અનુજ્ઞાતસ્તતસ્ત્વષ્ટા રૂપનિર્વર્ત્તનાય તુ।
તતોઽભ્યુપગમાત્ત્વષ્ટા માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ

ભ્રમિમારોપ્ય તત્તેજઃ શાતયામાસ તસ્ય વૈ।
તત્તુ નિર્ભાસિતન્તેજસ્તેજસાપહૃતેન તુ

કાન્તાત્ કાન્તતરં દ્રષ્ટુમશુભં શુશુભે તતઃ।
દદર્શ યોગમાસ્થાય સ્વામ્ભાર્યાં વડવાં તથા

અદૃશ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા નિયમેન ચ।
અશ્વરૂપેણ માર્ત્તણ્ડસ્તાં મુખે સમભાવયત્

મૈથુનાય વિચેષ્ટન્તી પરપુંસોપશઙ્કયા।
સા તન્નિરધમચ્છુક્રં નાસિકાભ્યાં વિવસ્વતઃ

દેવૌ તસ્માદજાયેતામશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ ।
નાસત્યશ્ચૈવ દસ્રશ્ચ સ્મૃતૌ દ્વાવશ્વિનાવિતિ

માર્ત્તણ્ડસ્ય સુતાવેતાવષ્ટમસ્ય પ્રજાપતેઃ।
તાન્તુ રૂપેણ કાન્તેન દર્શયામાસ ભાસ્કરઃ

સા તં દૃષ્ટ્વાત્તદા ભાર્યા તુતોષ ચ મુમોહ ચ।
યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશમ્પીડિતમાનસઃ

ધર્મ્મેણ રઞ્જયામાસ ધર્મ્મરાજસ્તતસ્તુ સઃ ।
સોઽલભત્ કર્મણા તેન શુભેન પરમદ્યુતિઃ

પિતૄણામાધિપત્યઞ્ચ લોકપાલત્વમેવ ચ।
મનુઃ પ્રજાપતિશ્ચૈવ સાવર્ણિઃ સ મહાયશાઃ

ભાવ્યસૌ નાગતે તસ્મિન્ મનુઃ સાવર્ણિકેઽન્તરે।
મેરુપૃષ્ઠે સુરમ્યે વૈ અદ્યાપિ ચરતે પ્રભુઃ

ભ્રાતા શનૈશ્ચરસ્તત્ર ગ્રહત્વં સ તુ લબ્ધવાન્।
ત્વષ્ટાઽનુ તેન રૂપેણ વિષ્ણોશ્ચક્રમકલ્પયત્।
મહાઽપ્રતિહતં યુદ્ધે દાનવ પ્રતિવારણે

યવીયસી તયોર્યા તુ યમુના ચ યશસ્વિની।
અભવત્ સા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યમુના લોકભાવિની

યસ્તુ જ્યેષ્ઠો મહાતેજાઃ સર્ગો યસ્ય તુ સામ્પ્રતમ્।
વિસ્તરં તસ્ય વક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ

ઇદં તુ જન્મ દેવાનાં શ્રૃણુયાદ્વા પઠેત વા।
વૈવસ્વતસ્ય પુત્રાણાં સપ્તાનાન્તુ મહૌજસામ્।
આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત પ્રાપ્નુયાચ્ચ મહદ્યશઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણઐ વાયુપ્રોક્તે શ્રાદ્ધકલ્પે વરુણવંશવર્ણનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ