Vayu Purana · Chapter 16

//bṛhaspatiruvāca//
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dānāni ca phalāni ca/
śrāddhakarmmāṇi medhyāni varjanīyāni yāni ca

himaprapatane kuryyādāharedvā himantataḥ/
agnihotramataḥ puṇyaṃ paramaṃ hi tataḥ smṛtam

naktantu varjayecchrāddhaṃ rāhoranyatra darśanāt/
sarvvasvenāpi karttavyaṃ kṣipraṃ vai rāhudarśane

uparāge na kuryyādyaḥ paṅke gauriva sīdati/
kurvāṇastūddharetpāpānmagnānnauriva sāgare

viśvadevañca saumyañca bahumāṃsaparaṃ haviḥ /
viṣāṇaṃ varjayetkhāḍgamasūyānāśanāya vai

tvaṣṭā vai vāryyamāṇastu deveśena mahātmanā/
pibañchacīpateḥ somaṃ pṛthivyāmapatatpurā

śyāmākāstu tathotpannāḥ pitrarthamapi pūjitāḥ/
vipruṣastasya nāsābhyāmasaktābhyāṃ tathaiva ca

śleṣmāṇaḥ śītalā hṛdyā madhurāśca tathekṣavaḥ/
śyāmākairikṣubhiścaiva pitṝṇāṃ sārvvakāmikam/
kuryyādāgrayaṇaṃ yastu sa śīghraṃ siddhimāpnuyāt

śyāmākā hastināmā ca paṭolaṃ bṛhatīphalam/
agastyasya śikhā tīvrā kaṣāyāḥ sarvva eva ca

evamātīni cānyāni svādūni madhurāṇi ca /
nāgaraṃ cātra vai deyaṃ dīrghamūlakameva ca

vaṃśīkarīrāḥ surasāḥ sarjjakaṃ bhūstṛṇāni ca/
varjanīyāni vakṣyāmi śrāddhakarmmaṇi nityaśaḥ

laśunaṃ gṛñjanañcaiva palāṇḍuḥ piṇḍamūlakam/
karambhādyāni cānyāni hīnāni rasagandhataḥ

śrāddhakarmmaṇi varjyāni kāraṇañcātra vakṣyate/
purā devāsure yuddhe nirjitasya baleḥ suraiḥ

vraṇebhyo visphuranto vai patitā raktabindavaḥ/
tata etāni varjyāni śrāddhakarmmaṇi nityaśaḥ

atha vedoktaniryāsān lavaṇānyūṣaraṇāni ca/
śrāddha karmmaṇi varjyāni yāśca nāryo rajasvalāḥ

durgandhaṃ phenilaṃ caiva tathā vai palvalodakam/
na labhedyatra gaustṛptiṃ naktaṃ yaccaiva gṛhyate

āvikaṃ mārgamauṣṭraṃ ca sarvvamekaśaphaṃ ca yat/
māhiṣañcāmarañcaiva payo varjyaṃ vijānatā

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varjyān deśān prayatnataḥ/
na draṣṭavyaṃ ca yaiḥ śrāddhaṃ śaucāśaucaṃ ca kṛtsnaśaḥ

vanyamūlaphalāhāraiḥ śrāddhaṃ kuryyāttu śraddhayā/
rāṣṭramiṣṭamavāpnoti svargaṃ mokṣaṃ yaśaskaram

aniṣṭa śabdasaṅkīrṇaṃ jantuvyāptamathāpi vā/
pūtigandhāṃ tathā bhūmiṃ śrāddhakarmmaṇi varjayet

nadyaḥ sāgaraparyyantā dvāraṃ dakṣiṇapūrvvataḥ /
triśaṅkuṃ varjayed deśaṃ sarvvaṃ dvādaśayojanam

uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca kaikaṭāt/
deśastraiśaṅkavo nāma varjitaḥ śrāddhakarmmaṇi

kāraṅkarāḥ kaliṅgāśca sindhoruttarameva ca/
pranaṣṭāśramadharmmāśca varjyā deśāḥ prayatnataḥ

nagnādayo na paśyeyuḥ śrāddhameva vyayasthitam/
gacchanti taistairdṛṣṭāni na pitṝnna pitāmahān

//śaṃyuruvāca//
nagnādīn bhagavan samyaṅmamādya paripṛcchataḥ/
kathaya dvijamukhyāgra vistareṇa yathātatham

evamukto mahātejā bṛhaspatiruvāca tam/
sarveṣāmeva bhūtānāṃ trayīsaṃvaraṇaṃ smṛtam

parityajati yo mohātte vai nagnā dvijottamāḥ/
pralīyate naro yaḥ syānnirālambaśca yo vṛṣaḥ

vṛṣaṃ yaśca parityajya mokṣamanyatra mārgati /
vṛṣo vedasamastasmin yo vai samyaṅna paśyati

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā vṛṣalāścaiva sarvvaśaḥ/
purā devāsure yuddhe nirjitairasuraistadā

pāṣaṇḍavaikṛtasthāne naiṣā sṛṣṭiḥ svayambhuvā/
dviśrāddhakaśca nirgranthāḥ śākyā puṣṭikalaṃśakāḥ

ye dharmmaṃ nānuvarttante te vai nagnādayo janāḥ/
vṛthājaṭī vṛthāmudrī vṛthānagnaśca yo dvijaḥ

vṛthāvratī vṛthā jāpī te vai nagnādayo janāḥ/
kulandhamā niṣādāśca tathā puṣṭivināśakāḥ

kṛtakarmmākṣitāstvete kupathāḥ parikīrttitāḥ/
ebhirnirvṛttaṃ dṛṣṭaṃ vā śrāddhaṃ gacchanti mānavāḥ

brahmaghnaśca kṛtaghnaśca nāstikā gurutalpagāḥ/
dasyavaśca nṛśaṃsāśca darśanenaiva varjitāḥ

ye cānye pāpa karmmāṇaḥ sarvvāṃstān parivarjayet/
devadevarṣinindāyāṃ ratāṃścaiva viśeṣataḥ

asurān yātudhānāṃśca dṛṣṭamebhirvrajantyuta/
brāhmaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tretā tu kṣatriyaṃ smṛtam

vaiśyaṃ dvāparamityāhuḥ śūdraṃ kaliyugaṃ smṛtam //
//pitara ūcuḥ //
vedāḥ kṛtayuge pūjyāstretāyāṃ tu surāstathā

yuddhāni dvāpare nityaṃ pāṣaṇḍāśca kalau yuge/
apamānāpavitraśca kukkuṭo grāmasūkaraḥ

śvā caiva darśanādeva hanti śrāddhaṃ na saṃśayaḥ/
śāvasūtakasaṃspṛṣṭo dīrgharogibhireva ca

malinaiḥ patitaiścaiva na draṣṭavyaṃ kathañcana/
annaṃ paśyeyurete vai naitatsyāddhavyakavyayoḥ

tatsaṃspṛṣṭaṃ pradhānārthaṃ saṃskāraśvāpado bhavet/
haviṣāṃ saṃhatānāṃ tu pūrvvameva vivarjitam/
mṛtsaṃyuktābhiradbhiśca prokṣaṇaṃ ca vidhīyate

siddhārthakaiḥ kṛṣṇatilaiḥ kāryyaṃ vāpyavakīraṇam/
gurusūryyāgnivastūnāṃ darśanaṃ vāpi yatnataḥ

āsanārūḍhamāneṣu pādopahatameva ca/
amedhyairjaṅgamairdṛṣṭaṃ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat

asitaṃ pariduṣṭaṃ ca tathaivāgrāvalehitam/
śarkarākeśapāṣāṇaiḥ kīṭairyaccāpyupadrutam

piṇyākamathitaṃ caiva tathā tilayavādiṣu/
siddhākṣatāśca ye bhakṣyāḥ pratyakṣalavaṇīkṛtāḥ

vāsasā cāvadhūtāni varjyāni śrāddhakarmaṇi/
santi vedavirodhena kecidvijñānamāninaḥ

ajajñapatayo nāma te śrāddhasya yathā rajaḥ/
dadhi śākaṃ tathā'bhakṣyāḥ śuktaṃ caiva vivarjitam

vārtākuṃ varjayeddadyātsarvānabhiṣavānapi/
saindhavaṃ lavaṇaṃ yacca tathā mānasasambhavam

pavitraṃ paramaṃ hyetat pratyakṣamapi varttate/
agnau nikṣipya badhnīyāddhastau prakṣipya yatnataḥ

gamayenmastakaṃ caiva brahmatīrthaṃ hi tatsmṛtam/
dravyāṇāṃ prokṣaṇaṃ kāryyaṃ tathaivāvapanaṃ punaḥ

nidhāya cādbhiḥ siñceta tathaivāpsu niveśanam/
ariṣṭatumule bilvaṃ tviṅgudaśvadanānyapi

vidalānāñca sarvveṣāṃ dharmavacchaucamiṣyate/
tathā dantāsthidārūṇāṃ śrṛṅgāṇāñcāvalekhanam

sarveṣāṃ mṛnmayānāntu punardāha udāhṛtaḥ/
maṇivajrapravālānāṃ muktāśaṅkhamaṇestathā

siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ /
syācchaucaṃ sarvavālānāmāvikānāñca sarvaśaḥ

āvi kānāñca sarvveṣāṃ mṛdbhiradbhirvidhīyate/
ādyantayostu śaucānāmadbhiḥ prakṣālanaṃ punaḥ

tathā kārppāsikānāñca bhasmanā samudāhṛtam/
phalapuṣpa śalākānāṃ plāvanañcādbhiriṣyate

saṃmārjanaṃ prokṣaṇañca bhūmeścaivopalepanam/
niṣkramya bāhyato grāmādvāyupūtā vasundharā

dhanuṣmatpakṣiṇāñcaiva mṛdbhiḥ śaucaṃ vidhīyate/
evameṣa samuddiṣṭaḥ śaucānāṃ vidhiruttamaḥ/
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śrṛṇu

prātargṛhātpaścimadakṣiṇena iṣukṣepañcākṣamātraṃ padañca/
kuryyātpurīṣaṃ śirovaguṇṭhya na ca spṛśettatra śiraḥ kareṇa

śuṣkaistṛṇairvā kāṣṭhairvā patrairveṇudalena vā/
mṛṇmayairbhājanairvāpi tirodhāya vasundharām

uddhṛtodakamādāya mṛttikāñcaiva vāgyataḥ/
divā udaṅmukhaḥ kuryyādrātrau vai dakṣiṇāmukhaḥ

dakṣiṇena ca hastena gṛhṇīyādvai kamaṇḍalum/
śaucañca vāmahastena gude tisrastu mṛttikāḥ

daśa cāpi punardadyādvāmahastakrameṇa tu /
dvābhyāṃ vāpi punardadyāddhastānāṃ pañca mṛttikāḥ

mṛdā prakṣālya pādau ca ācamya ca yathāvidhi/
āpastyājyāstrayaścaiva sūryyāgnipavanāmbhasām

kuryyāt sannihitaṃ nityaṃ prājñastīrthe kamaṇḍalum/
asatkāryaṃ kāryametairyathāvatpādadhāvanam

ācamanaṃ dvitīyena devakāryaṃ tataḥ param/
upavāsa strirātrantu duṣṭahaste hyudāhṛtaḥ

viprakṛṣṭena kṛcchreṇa prāyaścittamudāhṛtam/
spṛṣṭvā śvānaṃ śvapākaṃ vā taptakṛcchraṃ samācaret

mānuṣāsthīni saṃspṛśya upoṣyaṃ śuddhikāraṇam /
trirātramuktaṃ sasnehamekarātramato'nyathā

kāraskarāḥ pulindāśca tathāndhaśabarādaya/
pītvā cāpobhūtilaye gatvā caiva yugandharām

sindhoruttaraparyyantaṃ tathā divyantare śatam/
pāpadeśāśca ye kecitpāparadhyuṣitā janaiḥ

śiṣṭaiśca varjitā ye ca brāhmaṇairvedapāragaiḥ/
gatvā deśānapuṇyāṃstu kṛtsnaṃ pāpaṃ samaśnute

manovyaktirathāgniśca kāle caivopalepanam/
vikhyāpanañca śaucānāṃ nityamajñānameva ca

atonyathā tu yaḥ kuryyānmohācchaucasya saṅkaram/
piśācān yātudhānāṃśca phalaṃ gacchatyasaṃśayam

śaucamaśraddadhānaśca mlecchajātiṣu jāyate/
ayajñāścaiva pāpo vā tiryyagyonigato'pi vā

śaucena mokṣaṃ kurvāṇaḥ svargavāsī bhavennaraḥ/
śucikāmā hi devā vai devairetadudāhṛtam

bībhatsamaśuciñcaiva varjayanti surāḥ sadā/
trīṇi śaucāni kurvanti nyāyataḥ śubhakarmaṇaḥ

brahmaṇyāyātitheyāya śaucayuktāya dhīmate/
pitṛbhaktāya dāntāya sānukrośāya ca dvijāḥ

taistaiḥ prītāḥ prayacchanti pitaro yogavarddhanāḥ/
manasā kāṃkṣitān kāmāṃstrailokyaprabhavāniti

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte śrāddhakalpo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ