વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 16

॥બૃહસ્પતિરુવાચ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દાનાનિ ચ ફલાનિ ચ।
શ્રાદ્ધકર્મ્માણિ મેધ્યાનિ વર્જનીયાનિ યાનિ ચ

હિમપ્રપતને કુર્ય્યાદાહરેદ્વા હિમન્તતઃ।
અગ્નિહોત્રમતઃ પુણ્યં પરમં હિ તતઃ સ્મૃતમ્

નક્તન્તુ વર્જયેચ્છ્રાદ્ધં રાહોરન્યત્ર દર્શનાત્।
સર્વ્વસ્વેનાપિ કર્ત્તવ્યં ક્ષિપ્રં વૈ રાહુદર્શને

ઉપરાગે ન કુર્ય્યાદ્યઃ પઙ્કે ગૌરિવ સીદતિ।
કુર્વાણસ્તૂદ્ધરેત્પાપાન્મગ્નાન્નૌરિવ સાગરે

વિશ્વદેવઞ્ચ સૌમ્યઞ્ચ બહુમાંસપરં હવિઃ ।
વિષાણં વર્જયેત્ખાડ્ગમસૂયાનાશનાય વૈ

ત્વષ્ટા વૈ વાર્ય્યમાણસ્તુ દેવેશેન મહાત્મના।
પિબઞ્છચીપતેઃ સોમં પૃથિવ્યામપતત્પુરા

શ્યામાકાસ્તુ તથોત્પન્નાઃ પિત્રર્થમપિ પૂજિતાઃ।
વિપ્રુષસ્તસ્ય નાસાભ્યામસક્તાભ્યાં તથૈવ ચ

શ્લેષ્માણઃ શીતલા હૃદ્યા મધુરાશ્ચ તથેક્ષવઃ।
શ્યામાકૈરિક્ષુભિશ્ચૈવ પિતૄણાં સાર્વ્વકામિકમ્।
કુર્ય્યાદાગ્રયણં યસ્તુ સ શીઘ્રં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્

શ્યામાકા હસ્તિનામા ચ પટોલં બૃહતીફલમ્।
અગસ્ત્યસ્ય શિખા તીવ્રા કષાયાઃ સર્વ્વ એવ ચ

એવમાતીનિ ચાન્યાનિ સ્વાદૂનિ મધુરાણિ ચ ।
નાગરં ચાત્ર વૈ દેયં દીર્ઘમૂલકમેવ ચ

વંશીકરીરાઃ સુરસાઃ સર્જ્જકં ભૂસ્તૃણાનિ ચ।
વર્જનીયાનિ વક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ

લશુનં ગૃઞ્જનઞ્ચૈવ પલાણ્ડુઃ પિણ્ડમૂલકમ્।
કરમ્ભાદ્યાનિ ચાન્યાનિ હીનાનિ રસગન્ધતઃ

શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જ્યાનિ કારણઞ્ચાત્ર વક્ષ્યતે।
પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે નિર્જિતસ્ય બલેઃ સુરૈઃ

વ્રણેભ્યો વિસ્ફુરન્તો વૈ પતિતા રક્તબિન્દવઃ।
તત એતાનિ વર્જ્યાનિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ

અથ વેદોક્તનિર્યાસાન્ લવણાન્યૂષરણાનિ ચ।
શ્રાદ્ધ કર્મ્મણિ વર્જ્યાનિ યાશ્ચ નાર્યો રજસ્વલાઃ

દુર્ગન્ધં ફેનિલં ચૈવ તથા વૈ પલ્વલોદકમ્।
ન લભેદ્યત્ર ગૌસ્તૃપ્તિં નક્તં યચ્ચૈવ ગૃહ્યતે

આવિકં માર્ગમૌષ્ટ્રં ચ સર્વ્વમેકશફં ચ યત્।
માહિષઞ્ચામરઞ્ચૈવ પયો વર્જ્યં વિજાનતા

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વર્જ્યાન્ દેશાન્ પ્રયત્નતઃ।
ન દ્રષ્ટવ્યં ચ યૈઃ શ્રાદ્ધં શૌચાશૌચં ચ કૃત્સ્નશઃ

વન્યમૂલફલાહારૈઃ શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાત્તુ શ્રદ્ધયા।
રાષ્ટ્રમિષ્ટમવાપ્નોતિ સ્વર્ગં મોક્ષં યશસ્કરમ્

અનિષ્ટ શબ્દસઙ્કીર્ણં જન્તુવ્યાપ્તમથાપિ વા।
પૂતિગન્ધાં તથા ભૂમિં શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જયેત્

નદ્યઃ સાગરપર્ય્યન્તા દ્વારં દક્ષિણપૂર્વ્વતઃ ।
ત્રિશઙ્કું વર્જયેદ્ દેશં સર્વ્વં દ્વાદશયોજનમ્

ઉત્તરેણ મહાનદ્યા દક્ષિણેન ચ કૈકટાત્।
દેશસ્ત્રૈશઙ્કવો નામ વર્જિતઃ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ

કારઙ્કરાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ સિન્ધોરુત્તરમેવ ચ।
પ્રનષ્ટાશ્રમધર્મ્માશ્ચ વર્જ્યા દેશાઃ પ્રયત્નતઃ

નગ્નાદયો ન પશ્યેયુઃ શ્રાદ્ધમેવ વ્યયસ્થિતમ્।
ગચ્છન્તિ તૈસ્તૈર્દૃષ્ટાનિ ન પિતૄન્ન પિતામહાન્

॥શંયુરુવાચ॥
નગ્નાદીન્ ભગવન્ સમ્યઙ્મમાદ્ય પરિપૃચ્છતઃ।
કથય દ્વિજમુખ્યાગ્ર વિસ્તરેણ યથાતથમ્

એવમુક્તો મહાતેજા બૃહસ્પતિરુવાચ તમ્।
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં ત્રયીસંવરણં સ્મૃતમ્

પરિત્યજતિ યો મોહાત્તે વૈ નગ્ના દ્વિજોત્તમાઃ।
પ્રલીયતે નરો યઃ સ્યાન્નિરાલમ્બશ્ચ યો વૃષઃ

વૃષં યશ્ચ પરિત્યજ્ય મોક્ષમન્યત્ર માર્ગતિ ।
વૃષો વેદસમસ્તસ્મિન્ યો વૈ સમ્યઙ્ન પશ્યતિ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા વૃષલાશ્ચૈવ સર્વ્વશઃ।
પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે નિર્જિતૈરસુરૈસ્તદા

પાષણ્ડવૈકૃતસ્થાને નૈષા સૃષ્ટિઃ સ્વયમ્ભુવા।
દ્વિશ્રાદ્ધકશ્ચ નિર્ગ્રન્થાઃ શાક્યા પુષ્ટિકલંશકાઃ

યે ધર્મ્મં નાનુવર્ત્તન્તે તે વૈ નગ્નાદયો જનાઃ।
વૃથાજટી વૃથામુદ્રી વૃથાનગ્નશ્ચ યો દ્વિજઃ

વૃથાવ્રતી વૃથા જાપી તે વૈ નગ્નાદયો જનાઃ।
કુલન્ધમા નિષાદાશ્ચ તથા પુષ્ટિવિનાશકાઃ

કૃતકર્મ્માક્ષિતાસ્ત્વેતે કુપથાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ।
એભિર્નિર્વૃત્તં દૃષ્ટં વા શ્રાદ્ધં ગચ્છન્તિ માનવાઃ

બ્રહ્મઘ્નશ્ચ કૃતઘ્નશ્ચ નાસ્તિકા ગુરુતલ્પગાઃ।
દસ્યવશ્ચ નૃશંસાશ્ચ દર્શનેનૈવ વર્જિતાઃ

યે ચાન્યે પાપ કર્મ્માણઃ સર્વ્વાંસ્તાન્ પરિવર્જયેત્।
દેવદેવર્ષિનિન્દાયાં રતાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ

અસુરાન્ યાતુધાનાંશ્ચ દૃષ્ટમેભિર્વ્રજન્ત્યુત।
બ્રાહ્મં કૃતયુગં પ્રોક્તં ત્રેતા તુ ક્ષત્રિયં સ્મૃતમ્

વૈશ્યં દ્વાપરમિત્યાહુઃ શૂદ્રં કલિયુગં સ્મૃતમ્ ॥
॥પિતર ઊચુઃ ॥
વેદાઃ કૃતયુગે પૂજ્યાસ્ત્રેતાયાં તુ સુરાસ્તથા

યુદ્ધાનિ દ્વાપરે નિત્યં પાષણ્ડાશ્ચ કલૌ યુગે।
અપમાનાપવિત્રશ્ચ કુક્કુટો ગ્રામસૂકરઃ

શ્વા ચૈવ દર્શનાદેવ હન્તિ શ્રાદ્ધં ન સંશયઃ।
શાવસૂતકસંસ્પૃષ્ટો દીર્ઘરોગિભિરેવ ચ

મલિનૈઃ પતિતૈશ્ચૈવ ન દ્રષ્ટવ્યં કથઞ્ચન।
અન્નં પશ્યેયુરેતે વૈ નૈતત્સ્યાદ્ધવ્યકવ્યયોઃ

તત્સંસ્પૃષ્ટં પ્રધાનાર્થં સંસ્કારશ્વાપદો ભવેત્।
હવિષાં સંહતાનાં તુ પૂર્વ્વમેવ વિવર્જિતમ્।
મૃત્સંયુક્તાભિરદ્ભિશ્ચ પ્રોક્ષણં ચ વિધીયતે

સિદ્ધાર્થકૈઃ કૃષ્ણતિલૈઃ કાર્ય્યં વાપ્યવકીરણમ્।
ગુરુસૂર્ય્યાગ્નિવસ્તૂનાં દર્શનં વાપિ યત્નતઃ

આસનારૂઢમાનેષુ પાદોપહતમેવ ચ।
અમેધ્યૈર્જઙ્ગમૈર્દૃષ્ટં શુષ્કં પર્યુષિતં ચ યત્

અસિતં પરિદુષ્ટં ચ તથૈવાગ્રાવલેહિતમ્।
શર્કરાકેશપાષાણૈઃ કીટૈર્યચ્ચાપ્યુપદ્રુતમ્

પિણ્યાકમથિતં ચૈવ તથા તિલયવાદિષુ।
સિદ્ધાક્ષતાશ્ચ યે ભક્ષ્યાઃ પ્રત્યક્ષલવણીકૃતાઃ

વાસસા ચાવધૂતાનિ વર્જ્યાનિ શ્રાદ્ધકર્મણિ।
સન્તિ વેદવિરોધેન કેચિદ્વિજ્ઞાનમાનિનઃ

અજજ્ઞપતયો નામ તે શ્રાદ્ધસ્ય યથા રજઃ।
દધિ શાકં તથાઽભક્ષ્યાઃ શુક્તં ચૈવ વિવર્જિતમ્

વાર્તાકું વર્જયેદ્દદ્યાત્સર્વાનભિષવાનપિ।
સૈન્ધવં લવણં યચ્ચ તથા માનસસમ્ભવમ્

પવિત્રં પરમં હ્યેતત્ પ્રત્યક્ષમપિ વર્ત્તતે।
અગ્નૌ નિક્ષિપ્ય બધ્નીયાદ્ધસ્તૌ પ્રક્ષિપ્ય યત્નતઃ

ગમયેન્મસ્તકં ચૈવ બ્રહ્મતીર્થં હિ તત્સ્મૃતમ્।
દ્રવ્યાણાં પ્રોક્ષણં કાર્ય્યં તથૈવાવપનં પુનઃ

નિધાય ચાદ્ભિઃ સિઞ્ચેત તથૈવાપ્સુ નિવેશનમ્।
અરિષ્ટતુમુલે બિલ્વં ત્વિઙ્ગુદશ્વદનાન્યપિ

વિદલાનાઞ્ચ સર્વ્વેષાં ધર્મવચ્છૌચમિષ્યતે।
તથા દન્તાસ્થિદારૂણાં શ્રૃઙ્ગાણાઞ્ચાવલેખનમ્

સર્વેષાં મૃન્મયાનાન્તુ પુનર્દાહ ઉદાહૃતઃ।
મણિવજ્રપ્રવાલાનાં મુક્તાશઙ્ખમણેસ્તથા

સિદ્ધાર્થકાનાં કલ્કેન તિલકલ્કેન વા પુનઃ ।
સ્યાચ્છૌચં સર્વવાલાનામાવિકાનાઞ્ચ સર્વશઃ

આવિ કાનાઞ્ચ સર્વ્વેષાં મૃદ્ભિરદ્ભિર્વિધીયતે।
આદ્યન્તયોસ્તુ શૌચાનામદ્ભિઃ પ્રક્ષાલનં પુનઃ

તથા કાર્પ્પાસિકાનાઞ્ચ ભસ્મના સમુદાહૃતમ્।
ફલપુષ્પ શલાકાનાં પ્લાવનઞ્ચાદ્ભિરિષ્યતે

સંમાર્જનં પ્રોક્ષણઞ્ચ ભૂમેશ્ચૈવોપલેપનમ્।
નિષ્ક્રમ્ય બાહ્યતો ગ્રામાદ્વાયુપૂતા વસુન્ધરા

ધનુષ્મત્પક્ષિણાઞ્ચૈવ મૃદ્ભિઃ શૌચં વિધીયતે।
એવમેષ સમુદ્દિષ્ટઃ શૌચાનાં વિધિરુત્તમઃ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ

પ્રાતર્ગૃહાત્પશ્ચિમદક્ષિણેન ઇષુક્ષેપઞ્ચાક્ષમાત્રં પદઞ્ચ।
કુર્ય્યાત્પુરીષં શિરોવગુણ્ઠ્ય ન ચ સ્પૃશેત્તત્ર શિરઃ કરેણ

શુષ્કૈસ્તૃણૈર્વા કાષ્ઠૈર્વા પત્રૈર્વેણુદલેન વા।
મૃણ્મયૈર્ભાજનૈર્વાપિ તિરોધાય વસુન્ધરામ્

ઉદ્ધૃતોદકમાદાય મૃત્તિકાઞ્ચૈવ વાગ્યતઃ।
દિવા ઉદઙ્મુખઃ કુર્ય્યાદ્રાત્રૌ વૈ દક્ષિણામુખઃ

દક્ષિણેન ચ હસ્તેન ગૃહ્ણીયાદ્વૈ કમણ્ડલુમ્।
શૌચઞ્ચ વામહસ્તેન ગુદે તિસ્રસ્તુ મૃત્તિકાઃ

દશ ચાપિ પુનર્દદ્યાદ્વામહસ્તક્રમેણ તુ ।
દ્વાભ્યાં વાપિ પુનર્દદ્યાદ્ધસ્તાનાં પઞ્ચ મૃત્તિકાઃ

મૃદા પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ ચ આચમ્ય ચ યથાવિધિ।
આપસ્ત્યાજ્યાસ્ત્રયશ્ચૈવ સૂર્ય્યાગ્નિપવનામ્ભસામ્

કુર્ય્યાત્ સન્નિહિતં નિત્યં પ્રાજ્ઞસ્તીર્થે કમણ્ડલુમ્।
અસત્કાર્યં કાર્યમેતૈર્યથાવત્પાદધાવનમ્

આચમનં દ્વિતીયેન દેવકાર્યં તતઃ પરમ્।
ઉપવાસ સ્ત્રિરાત્રન્તુ દુષ્ટહસ્તે હ્યુદાહૃતઃ

વિપ્રકૃષ્ટેન કૃચ્છ્રેણ પ્રાયશ્ચિત્તમુદાહૃતમ્।
સ્પૃષ્ટ્વા શ્વાનં શ્વપાકં વા તપ્તકૃચ્છ્રં સમાચરેત્

માનુષાસ્થીનિ સંસ્પૃશ્ય ઉપોષ્યં શુદ્ધિકારણમ્ ।
ત્રિરાત્રમુક્તં સસ્નેહમેકરાત્રમતોઽન્યથા

કારસ્કરાઃ પુલિન્દાશ્ચ તથાન્ધશબરાદય।
પીત્વા ચાપોભૂતિલયે ગત્વા ચૈવ યુગન્ધરામ્

સિન્ધોરુત્તરપર્ય્યન્તં તથા દિવ્યન્તરે શતમ્।
પાપદેશાશ્ચ યે કેચિત્પાપરધ્યુષિતા જનૈઃ

શિષ્ટૈશ્ચ વર્જિતા યે ચ બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ।
ગત્વા દેશાનપુણ્યાંસ્તુ કૃત્સ્નં પાપં સમશ્નુતે

મનોવ્યક્તિરથાગ્નિશ્ચ કાલે ચૈવોપલેપનમ્।
વિખ્યાપનઞ્ચ શૌચાનાં નિત્યમજ્ઞાનમેવ ચ

અતોન્યથા તુ યઃ કુર્ય્યાન્મોહાચ્છૌચસ્ય સઙ્કરમ્।
પિશાચાન્ યાતુધાનાંશ્ચ ફલં ગચ્છત્યસંશયમ્

શૌચમશ્રદ્દધાનશ્ચ મ્લેચ્છજાતિષુ જાયતે।
અયજ્ઞાશ્ચૈવ પાપો વા તિર્ય્યગ્યોનિગતોઽપિ વા

શૌચેન મોક્ષં કુર્વાણઃ સ્વર્ગવાસી ભવેન્નરઃ।
શુચિકામા હિ દેવા વૈ દેવૈરેતદુદાહૃતમ્

બીભત્સમશુચિઞ્ચૈવ વર્જયન્તિ સુરાઃ સદા।
ત્રીણિ શૌચાનિ કુર્વન્તિ ન્યાયતઃ શુભકર્મણઃ

બ્રહ્મણ્યાયાતિથેયાય શૌચયુક્તાય ધીમતે।
પિતૃભક્તાય દાન્તાય સાનુક્રોશાય ચ દ્વિજાઃ

તૈસ્તૈઃ પ્રીતાઃ પ્રયચ્છન્તિ પિતરો યોગવર્દ્ધનાઃ।
મનસા કાંક્ષિતાન્ કામાંસ્ત્રૈલોક્યપ્રભવાનિતિ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શ્રાદ્ધકલ્પો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ